Tháng 9 Âm lịch là thời điểm mùa thu bước vào giai đoạn cuối tại miền Bắc, mùa mưa dần kết thúc ở Nam Bộ và nhiều cộng đồng chuẩn bị chuyển sang chu kỳ sinh hoạt cuối năm. So với tháng Giêng hoặc tháng Tám, số lượng lễ hội lớn trong tháng Chín không quá dày đặc, nhưng đây lại là thời điểm tập trung một số lễ hội Phật giáo, hội chùa và ngày tưởng niệm danh nhân có giá trị đặc biệt.
Nổi bật nhất ở đồng bằng Bắc Bộ là các lễ hội mùa thu tưởng niệm Thiền sư Không Lộ và Nguyễn Minh Không. Chùa Keo tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên tổ chức hội thu vào trung tuần tháng Chín. Tại tỉnh Ninh Bình, chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ cũng mở hội từ ngày 13 đến ngày 16 để tưởng nhớ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, kết hợp lễ Phật, rước, tế, bơi chải và nhiều sinh hoạt dân gian.
Ngày mùng 9 tháng 9 là Tết Trùng Cửu, một lễ tiết có nguồn gốc từ văn hóa Á Đông. Tại Việt Nam, ngày này không được thực hành phổ biến như Tết Đoan Ngọ hay Trung Thu, nhưng vẫn xuất hiện trong ký ức của một số gia đình, cộng đồng người Hoa và một số dân tộc miền núi. Người Sán Dìu trước đây cũng có nơi chọn mùng 9 tháng 9 làm ngày tạ mộ.
Ở Nam Bộ, tháng Chín là thời điểm kết thúc mùa an cư của Phật giáo Nam tông Khmer và bắt đầu mùa lễ dâng y Kathina. Từ rằm tháng Chín đến rằm tháng Mười, mỗi ngôi chùa thường lựa chọn một ngày thích hợp để Phật tử dâng y, vật dụng và tịnh tài hỗ trợ chư tăng.
Ngoài ra, tháng Chín còn có lễ giỗ Quận công Nguyễn Huỳnh Đức tại Tây Ninh, ngày tưởng niệm danh nhân Lương Văn Chánh tại Đắk Lắk, ngày vía Quán Thế Âm xuất gia tại nhiều cơ sở Phật giáo và một số ngày kỵ thần, giỗ tiền nhân ở phạm vi làng xã.
Bài viết này được Văn Hóa Tâm Linh trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, thời gian, địa phương và nội dung chính. Mỗi lễ hội chỉ được giới thiệu khái quát vì lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, nghi thức và giá trị di sản đã hoặc nên được triển khai trong bài viết riêng.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 9 Âm lịch
Không phải mọi ngày lễ trong tháng Chín đều là lễ hội công cộng có phần lễ, phần hội và chương trình đón khách. Có thể phân biệt một số nhóm chính:
- Lễ hội truyền thống tại chùa, đình, đền và di tích lịch sử.
- Lễ tiết được thực hành trong phạm vi gia đình hoặc cộng đồng nhỏ.
- Ngày giỗ danh nhân, ngày kỵ thần và ngày lệ của từng di tích.
- Ngày lễ Phật giáo được tổ chức tại nhiều cơ sở tôn giáo.
- Phong tục tạ mộ, tưởng niệm tổ tiên của một số dân tộc.
- Lễ hội có lịch thay đổi theo từng chùa hoặc từng năm.
Một số lễ hội có ngày lệ tương đối ổn định nhưng chương trình cụ thể có thể được mở rộng. Chẳng hạn, hội thu chùa Keo theo truyền thống tập trung từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Chín, nhưng năm 2025 được tổ chức thành chuỗi hoạt động từ ngày 10 đến ngày 15.
Đối với lễ dâng y Kathina, không có một ngày tổ chức duy nhất cho tất cả chùa Khmer. Mùa dâng y kéo dài khoảng một tháng, mỗi chùa lựa chọn một ngày riêng để Phật tử có thể lần lượt tham dự tại nhiều nơi.
Danh sách trong bài ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ được tư liệu công khai xác nhận tương đối rõ.
- Những lễ hội còn được cộng đồng duy trì trong đời sống hiện nay.
- Những ngày lễ có phạm vi thực hành rộng hoặc đại diện cho một truyền thống văn hóa.
- Những sự kiện phù hợp để phát triển bài chuyên sâu và liên kết nội bộ.
- Những trường hợp cần phân biệt ngày truyền thống với lịch tổ chức của một năm cụ thể.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày giỗ, lễ tế, hội làng và nghi thức dòng họ diễn ra trong tháng 9 Âm lịch trên toàn quốc.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 9 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng Chín | Ngày cuối lễ Sene Dolta | Các cộng đồng Khmer Nam Bộ | Tiễn ông bà, tưởng nhớ tổ tiên và sum họp gia đình |
| Mùng 7–9 tháng Chín | Lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức | Phường Khánh Hậu, tỉnh Tây Ninh | Dâng hương, tế lễ và tưởng niệm danh tướng triều Nguyễn |
| Mùng 9 tháng Chín | Tết Trùng Cửu | Một số gia đình người Việt, người Hoa và cộng đồng dân tộc | Lễ tiết mùa thu, tưởng niệm tổ tiên và gìn giữ phong tục |
| Mùng 9 tháng Chín hoặc ngày do cộng đồng chọn | Lễ tạ mộ của người Sán Dìu | Một số cộng đồng Sán Dìu tại Quảng Ninh và vùng Đông Bắc | Sửa sang phần mộ, cúng tổ tiên và gắn kết dòng họ |
| Mùng 9 tháng Chín | Ngày lễ truyền thống của một số cộng đồng Cờ Lao | Một số địa phương miền núi phía Bắc | Cúng tổ tiên và sinh hoạt gia đình |
| Mùng 9 tháng Chín | Ngày kỵ Thiên Hậu tại một số cơ sở người Hoa | Một số miếu, hội quán và cộng đồng người Hoa | Tưởng niệm Thiên Hậu Thánh Mẫu theo lệ từng nơi |
| Mùng 10–15 tháng Chín | Lễ hội chùa Keo mùa thu | Xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên | Thờ Phật, tưởng niệm Thiền sư Không Lộ và tổ chức trò hội |
| Ngày 13–16 tháng Chín | Lễ hội chùa Keo Hành Thiện | Xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, rước và bơi chải |
| Ngày 13–16 tháng Chín | Lễ hội chùa Cổ Lễ | Xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình | Lễ Phật, tưởng niệm Nguyễn Minh Không và sinh hoạt văn hóa dân gian |
| Rằm tháng Chín | Lễ Tự tứ, mãn hạ của Phật giáo Nam tông | Các chùa Nam tông và chùa Khmer | Kết thúc ba tháng an cư mùa mưa |
| Từ ngày 16 tháng Chín đến rằm tháng Mười | Mùa lễ dâng y Kathina | Các chùa Khmer Nam Bộ | Dâng y cà sa, vật dụng và hỗ trợ đời sống chư tăng |
| Ngày 18–19 tháng Chín | Lễ vía Quán Thế Âm xuất gia | Nhiều cơ sở Phật giáo và một số cộng đồng người Hoa | Tụng niệm, thuyết pháp và thực hành lòng từ bi |
| Ngày 19 tháng Chín | Ngày tưởng niệm Lương Văn Chánh | Mộ và đền thờ tại xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk | Tri ân người có công khai khẩn, tổ chức vùng đất |
| Ngày 19 tháng Chín | Một số ngày giỗ danh nhân, tiền nhân tại địa phương | Thanh Hóa và một số tỉnh | Dâng hương, tế lễ trong phạm vi dòng họ hoặc cộng đồng |
| Trong tháng Chín | Một số lễ mừng mùa và lễ tạ ơn | Các cộng đồng nông nghiệp, miền núi | Tạ ơn mùa vụ, cúng tổ tiên và sinh hoạt cộng đồng |
Các ngày trong bảng là mốc truyền thống hoặc thời gian thường gặp. Lịch khai mạc, rước, thi đấu, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động du lịch của từng năm cần được kiểm tra qua thông báo mới nhất.
Các lễ hội vào đầu tháng 9 Âm lịch
Ngày cuối lễ Sene Dolta của người Khmer
Sene Dolta thường diễn ra trong ba ngày, từ ngày 29 tháng Tám đến mùng 1 tháng Chín Âm lịch. Vì vậy, ngày đầu tiên của tháng Chín cũng là ngày kết thúc một trong những dịp lễ quan trọng của người Khmer Nam Bộ.
Lễ được tổ chức tại gia đình, chùa Phật giáo Nam tông Khmer và không gian chung của phum sóc. Các gia đình tưởng nhớ ông bà, cha mẹ và người thân đã mất; chuẩn bị cơm, bánh và lễ vật dâng cúng; sau đó mang thức ăn đến chùa để cúng dường chư tăng.
Ngày cuối thường gắn với nghi thức tiễn ông bà theo quan niệm truyền thống. Các thành viên trong gia đình cùng dùng bữa, thăm hỏi họ hàng và tham gia hoạt động tại chùa.
Sene Dolta thể hiện đạo lý biết ơn tổ tiên, tương tự về tinh thần với một số lễ báo hiếu của các cộng đồng khác nhưng không nên đồng nhất với Vu Lan của Phật giáo Bắc tông. Lễ có lịch, nghi thức và nền tảng văn hóa riêng của người Khmer.
Lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức
Lễ giỗ Quận công Nguyễn Huỳnh Đức được tổ chức từ mùng 7 đến mùng 9 tháng 9 Âm lịch tại khu vực lăng mộ và đền thờ thuộc phường Khánh Hậu, tỉnh Tây Ninh.
Nguyễn Huỳnh Đức là một võ tướng có vai trò quan trọng dưới triều Nguyễn. Sau khi qua đời, ông được gia tộc và người dân địa phương tưởng nhớ qua các nghi thức cúng giỗ, dâng hương và tế lễ.
Trong ba ngày lễ, con cháu dòng họ Nguyễn Huỳnh, người dân và khách thập phương về viếng lăng, dự tế và tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp của ông. Đây vừa là ngày giỗ gia tộc vừa là sinh hoạt văn hóa có phạm vi cộng đồng.
Theo thông tin của cơ quan quản lý tôn giáo địa phương, lễ được duy trì hằng năm từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Chín và thu hút đông người tham dự.
Bài viết riêng về Nguyễn Huỳnh Đức cần làm rõ tên di tích, địa chỉ hiện hành, niên đại lăng mộ, thân thế và các chức vụ của ông; tránh chỉ dựa vào truyền thuyết hoặc lời kể chưa được đối chiếu.
Tết Trùng Cửu vào mùng 9 tháng 9
Tên gọi và ý nghĩa truyền thống
Tết Trùng Cửu diễn ra vào ngày mùng 9 tháng 9 Âm lịch. “Trùng” có nghĩa là lặp lại, còn “cửu” là số chín, vì ngày và tháng đều mang số chín.
Trong văn hóa Á Đông, số chín được liên hệ với dương khí, sự trường tồn và tuổi thọ. Ngày Trùng Cửu còn gắn với phong tục lên cao ngắm cảnh, uống rượu hoa cúc, thưởng hoa, tránh tai ương và chúc thọ người cao tuổi trong một số truyền thống.
Tại Việt Nam, Tết Trùng Cửu không được thực hành phổ biến như Tết Nguyên đán, Đoan Ngọ hay Trung Thu. Nhiều gia đình hiện nay không tổ chức ngày này thành một lễ tiết riêng.
Một số cộng đồng người Hoa, gia đình chịu ảnh hưởng văn hóa Hán hoặc người nghiên cứu phong tục vẫn ghi nhớ ngày Trùng Cửu. Hoạt động có thể gồm dâng hương tổ tiên, thăm người cao tuổi, uống trà, thưởng hoa hoặc tổ chức cuộc gặp gia đình.
Không nên thần bí hóa ngày Trùng Cửu
Các câu chuyện về việc leo núi, dùng thảo mộc hoặc uống rượu hoa cúc để tránh họa thuộc truyền thuyết và phong tục truyền thống.
Không có cơ sở để khẳng định thực hiện một nghi thức vào mùng 9 tháng 9 sẽ bảo đảm tránh được bệnh tật, tai nạn hoặc thay đổi vận mệnh.
Giá trị phù hợp hơn trong đời sống hiện nay là sự quan tâm đến người cao tuổi, tưởng nhớ tổ tiên, tận hưởng cảnh sắc mùa thu và gìn giữ một lớp ký ức văn hóa.
Tết mùng 9 tháng 9 của một số cộng đồng Cờ Lao
Tư liệu về người Cờ Lao cho thấy cộng đồng này ăn một số ngày Tết theo lịch Âm, trong đó có mùng 9 tháng 9.
Cách tổ chức phụ thuộc từng nhóm và địa phương. Hoạt động thường gắn với cúng tổ tiên, sum họp và chuẩn bị món ăn trong gia đình.
Không nên coi toàn bộ phong tục mùng 9 tháng 9 của người Cờ Lao là bản sao của Tết Trùng Cửu trong văn hóa người Hoa. Cùng ngày nhưng ý nghĩa, lễ vật và cách thực hành có thể đã được cộng đồng bản địa hóa qua nhiều thế hệ.
Tục tạ mộ của người Sán Dìu
Người Sán Dìu tại một số địa phương vùng Đông Bắc duy trì tục tạ mộ nhằm tưởng nhớ tổ tiên và chăm sóc nơi an nghỉ của người đã khuất.
Trước đây, một số cộng đồng thường chọn mùng 3 tháng Ba hoặc mùng 9 tháng Chín làm ngày tạ mộ. Hiện nay, thời gian có thể được thống nhất theo quy ước của từng làng, dòng họ hoặc lựa chọn ngày thuận tiện.
Các gia đình sửa sang phần mộ, phát quang cây cỏ, kiểm tra tình trạng mộ và chuẩn bị lễ vật. Sau khi cúng, các thành viên cùng gặp gỡ, trao đổi việc gia đình và nhắc lại nguồn gốc dòng họ.
Tạ mộ không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn thể hiện trách nhiệm của người sống đối với tổ tiên và không gian nghĩa trang.
Người tham gia cần giữ vệ sinh, không đốt lửa tùy tiện trong khu vực có cây cỏ khô và hạn chế đồ nhựa, vàng mã gây ô nhiễm.
Ngày kỵ Thiên Hậu tại một số cộng đồng người Hoa
Ngày lễ chính phổ biến nhất của Thiên Hậu Thánh Mẫu là ngày 23 tháng Ba Âm lịch. Tuy nhiên, tại một số cơ sở thờ tự, ngày mùng 9 tháng 9 còn được ghi nhớ là ngày Bà qua đời hoặc hóa.
Cách xác định ngày kỵ dựa trên thánh phả và truyền thống của từng cộng đồng người Hoa. Vì vậy, không nên coi mùng 9 tháng 9 là ngày hội chính tại mọi miếu Thiên Hậu.
Một số nơi chỉ dâng hương và làm lễ nội bộ, không tổ chức rước, múa lân hoặc chương trình công cộng.
Khi xây dựng bài riêng về một miếu Thiên Hậu, cần kiểm tra lệ của chính cơ sở đó, nhóm phương ngữ quản lý và lịch tổ chức hiện hành.
Lễ hội chùa Keo mùa thu
Địa điểm và thời gian
Chùa Keo, tên chữ là Thần Quang tự, hiện thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Trước khi sắp xếp địa giới hành chính, di tích thuộc xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình.
Theo lệ truyền thống, hội thu tập trung từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 9 Âm lịch. Một số năm chương trình được mở rộng, chẳng hạn lễ hội năm 2025 diễn ra từ ngày 10 đến ngày 15 tháng Chín.
Việc ghi thời gian trong bài tổng hợp nên phân biệt:
- Ngày hội truyền thống: từ 13 đến 15 tháng Chín.
- Thời gian toàn chương trình của một năm cụ thể: có thể bắt đầu từ ngày 10.
- Ngày chính và nghi thức cụ thể: theo kế hoạch ban tổ chức.
Đối tượng tưởng niệm
Chùa thờ Phật và thờ Thiền sư Dương Không Lộ, một nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử Phật giáo thời Lý.
Theo truyền thống, ngày 13 tháng Chín được liên hệ với tuần bách nhật sau ngày Thiền sư viên tịch, ngày 14 là ngày sinh và ngày 15 là ngày rằm của Phật giáo. Cách giải thích này tạo nên cấu trúc ba ngày chính của lễ hội.
Những câu chuyện về Thiền sư Không Lộ có sự đan xen giữa sử liệu, thần tích và truyền thuyết. Bài chuyên sâu cần phân biệt rõ những dữ kiện có thể kiểm chứng với các chi tiết mang tính linh dị.
Phần lễ và phần hội
Các nghi thức được duy trì gồm khai chỉ, rước Đức Thánh, tế lễ, lễ Phật và những hoạt động theo lệ của làng Keo.
Phần hội có múa rối chầu Thánh, múa ếch vồ, chèo trải cạn, du thuyền hát hội, thi têm trầu cánh phượng, biểu diễn chèo và nhiều trò chơi dân gian.
Những hình thức này không chỉ phục vụ vui chơi mà còn là một phần của ký ức nghi lễ, thể hiện khả năng tổ chức và sự phân công giữa các giáp, nhóm dân cư.
Giá trị di sản
Chùa Keo được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội chùa Keo cũng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Giá trị của di sản nằm trong tổng thể kiến trúc, đồ thờ, nghi thức, diễn xướng và vai trò của cộng đồng. Việc bảo tồn không nên chỉ tập trung vào chương trình sân khấu hoặc lượng khách tham quan.
Lễ hội chùa Keo Hành Thiện
Thời gian và địa điểm
Chùa Keo Hành Thiện thuộc xã Xuân Hồng, tỉnh Ninh Bình. Lễ hội mùa thu được tổ chức từ ngày 13 đến ngày 16 tháng 9 Âm lịch.
Người dân thường gọi đây là “hội Ông”, hướng đến tưởng niệm Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không, đồng thời lễ Phật và duy trì những sinh hoạt truyền thống của làng Hành Thiện.
Chùa Keo Hành Thiện cần được phân biệt với chùa Keo tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Hai ngôi chùa cùng có lễ hội mùa thu và cùng liên hệ với truyền thống thờ các thiền sư thời Lý, nhưng là hai di tích, cộng đồng và lễ hội riêng.
Hoạt động chính
Các nghi thức có thể gồm lễ phụng nghinh, rước Phật, rước Đức Thánh Tổ, tế lễ và các khoa nghi tại chùa.
Phần hội nổi bật với bơi chải, vật, cờ người, hát chèo, hát văn và các trò chơi dân gian.
Hội bơi chải phản ánh đời sống của cư dân vùng sông nước và khả năng phối hợp giữa các đội. Đây là hoạt động có tính cạnh tranh nhưng đồng thời mang ý nghĩa danh dự của từng xóm, giáp và cộng đồng.
Giá trị cộng đồng
Làng Hành Thiện nổi tiếng với truyền thống học hành, khoa bảng và ý thức tổ chức cộng đồng. Lễ hội là dịp những người đi xa trở về, gặp gỡ họ hàng và cùng tham gia công việc chung.
Chùa Keo Hành Thiện đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; lễ hội truyền thống cũng nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội chùa Cổ Lễ
Không gian và thời gian
Chùa Cổ Lễ thuộc xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình. Lễ hội được tổ chức từ ngày 13 đến ngày 16 tháng 9, cùng khoảng thời gian với hội chùa Keo Hành Thiện.
Chùa được bài trí theo lối “tiền Phật, hậu Thánh”, phía trước thờ Phật, phía sau thờ Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không. Đây là đặc điểm cho thấy sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng tôn thờ thiền sư có công với cộng đồng.
Chùa Cổ Lễ đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2025. Lễ hội truyền thống của chùa được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Các nghi thức và trò hội
Phần lễ có lễ Phật, rước Đức Thánh Tổ, tế, dâng hương và những nghi thức do nhà chùa cùng cộng đồng thực hiện.
Phần hội có bơi chải, vật, cờ người, hát chèo, múa lân – sư – rồng và nhiều trò chơi. Một số hoạt động tương đồng với chùa Keo Hành Thiện do hai vùng cùng tôn thờ Nguyễn Minh Không và có môi trường văn hóa nông nghiệp, sông nước gần gũi.
Tuy nhiên, không nên coi hai lễ hội là một. Mỗi nơi có lịch sử chùa, đường rước, đội tế, đội bơi và tục lệ riêng.
Giới hạn của truyền thuyết
Tư liệu dân gian kể Nguyễn Minh Không có khả năng chữa bệnh, đúc đồng và giúp đỡ nhân dân. Nhiều câu chuyện mang yếu tố linh dị, được cộng đồng lưu truyền để thể hiện sự tôn kính.
Khi viết cần nêu rõ đâu là dữ kiện lịch sử, đâu là thần tích và truyền thuyết. Không nên dùng truyền thuyết để quảng bá việc đi lễ có thể chữa bệnh hoặc đem lại kết quả siêu nhiên.
Lễ Tự tứ và kết thúc mùa an cư
Thời điểm rằm tháng Chín
Phật giáo Nam tông và Phật giáo Nam tông Khmer bắt đầu mùa an cư vào khoảng rằm tháng Sáu. Sau ba tháng mùa mưa, chư tăng thực hiện lễ Tự tứ, còn gọi là Pavāraṇā, vào khoảng rằm tháng Chín.
“Tự tứ” mang ý nghĩa các vị tu sĩ thỉnh cầu đại chúng góp ý, chỉ ra những điều chưa phù hợp để cùng sửa đổi trong tinh thần từ bi và hòa hợp.
Đây là nghi lễ tôn giáo của tăng đoàn, không phải một lễ hội dân gian. Phật tử có thể đến chùa nghe pháp, dâng lễ và tham gia một số hoạt động, nhưng phần nghi thức chính được thực hiện theo giới luật.
Hoạt động văn hóa đi kèm
Tại một số chùa Khmer, ngày kết thúc mùa an cư có thể gắn với thả đèn nước, tụng kinh, cầu nguyện và sinh hoạt của phum sóc.
Tên gọi và quy mô khác nhau giữa từng chùa. Không nên mặc định nơi nào cũng tổ chức thả đèn hoặc chương trình văn nghệ.
Sau lễ Tự tứ, mùa dâng y Kathina bắt đầu. Hai lễ liên hệ về thời gian nhưng không phải một nghi thức duy nhất.
Mùa lễ dâng y Kathina
Thời gian kéo dài một tháng
Lễ dâng y Kathina, còn gọi là lễ dâng y cà sa hoặc dâng bông, được tổ chức từ khoảng ngày 16 tháng 9 đến rằm tháng 10 Âm lịch.
Mỗi chùa chỉ tổ chức lễ Kathina chính thức một lần trong mùa. Ngày lễ được nhà chùa và Phật tử thống nhất để tránh trùng lịch với những chùa lân cận.
Vì vậy, không thể lập một ngày Kathina chung cho toàn bộ người Khmer Nam Bộ.
Ý nghĩa của lễ dâng y
Sau ba tháng chư tăng tập trung an cư, Phật tử dâng y cà sa, đồ dùng và những vật phẩm cần thiết cho đời sống tu học.
Lễ thể hiện sự tôn kính đối với Tam bảo, sự gắn bó giữa chùa với cộng đồng và tinh thần chia sẻ. Đây cũng là dịp phum sóc gặp gỡ, trang trí đường vào chùa và tổ chức đoàn rước vật phẩm.
Tùy địa phương, đoàn lễ có thể mang cây bông, y phục, thực phẩm, đồ dùng hoặc tịnh tài. Những đóng góp nên hoàn toàn tự nguyện, phù hợp khả năng của từng gia đình.
Không đồng nhất Kathina với lễ hội cầu tài
Mục đích của Kathina không phải cầu lợi nhuận, đổi vận hoặc bảo đảm thành công cá nhân. Ý nghĩa chính là hỗ trợ đời sống tu học và khuyến khích lòng rộng lượng.
Việc đóng góp không nên trở thành áp lực thi đua về số tiền hoặc giá trị vật phẩm. Giá trị của nghi lễ nằm ở sự thành tâm, đoàn kết và trách nhiệm với cộng đồng.
Lễ vía Quán Thế Âm xuất gia
Ngày 19 tháng Chín
Trong truyền thống Phật giáo Bắc tông tại Việt Nam, hình tượng Quán Thế Âm Bồ Tát thường được tưởng niệm qua ba ngày vía chính:
- Ngày 19 tháng Hai gắn với ngày đản sinh.
- Ngày 19 tháng Sáu gắn với ngày thành đạo.
- Ngày 19 tháng Chín gắn với ngày xuất gia.
Cách gọi và nội dung từng ngày dựa trên truyền thống Phật giáo dân gian Đông Á. Tại một số chùa hoặc cộng đồng người Hoa, hoạt động có thể bắt đầu từ ngày 18 và kéo dài sang ngày 19.
Các hoạt động thường gặp
Các chùa có thể tổ chức tụng kinh, niệm danh hiệu Quán Thế Âm, thuyết pháp, phóng sinh, làm việc thiện và hướng dẫn Phật tử thực hành lòng từ bi.
Không có một chương trình thống nhất áp dụng cho mọi chùa. Có nơi chỉ tổ chức khóa lễ nội bộ, nơi khác có đại lễ thu hút đông Phật tử.
Hình tượng Quán Thế Âm biểu trưng cho sự lắng nghe và cứu khổ trong niềm tin Phật giáo. Không nên quảng bá việc dâng lễ như một cách chắc chắn giúp chữa bệnh, giải quyết tranh chấp hoặc thay đổi số phận.
Phân biệt ngày vía với lễ hội Ngũ Hành Sơn
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn tại Đà Nẵng diễn ra vào tháng Hai Âm lịch. Ngày vía 19 tháng Chín là ngày lễ được nhiều chùa thực hành, không phải lễ hội Ngũ Hành Sơn lần thứ hai.
Khi lập danh sách lễ hội cần ghi rõ tên cơ sở và loại hình, tránh gộp mọi lễ Quán Thế Âm thành một sự kiện.
Ngày tưởng niệm danh nhân Lương Văn Chánh
Địa điểm thờ phụng
Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh nằm tại thôn Long Phụng, xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk. Đây là khu vực thuộc tỉnh Phú Yên trước khi sắp xếp địa giới hành chính.
Di tích được công nhận là di tích lịch sử quốc gia năm 1996. Lương Văn Chánh được tưởng nhớ là người có vai trò quan trọng trong quá trình chiêu dân, khai khẩn và hình thành làng mạc tại vùng châu thổ sông Đà Rằng và khu vực phía Đông tỉnh Đắk Lắk ngày nay.
Hai mốc tưởng niệm trong năm
Theo tư liệu du lịch địa phương, di tích có hai ngày lễ đáng chú ý:
- Ngày mùng 6 tháng Hai, gắn với sắc lệnh đi khai khẩn vùng đất.
- Ngày 19 tháng Chín, gắn với ngày mất của Lương Văn Chánh.
Hiện nay, kỳ lễ hội quy mô lớn thường tập trung vào ngày mùng 6 tháng Hai. Ngày 19 tháng Chín chủ yếu mang tính dâng hương, tưởng niệm ngày mất.
Vì vậy, trong bảng thống kê tháng Chín nên gọi đây là “ngày tưởng niệm” hoặc “ngày lễ tại đền”, tránh khẳng định năm nào cũng tổ chức lễ hội lớn.
Ý nghĩa văn hóa
Ngày lễ nhắc lại công lao của các lớp tiền nhân trong quá trình khai phá, lập làng và tổ chức đời sống tại vùng đất mới.
Đây cũng là dịp con cháu dòng họ Lương, người dân địa phương và khách tham quan tìm hiểu lịch sử hình thành vùng đất.
Khi viết bài riêng cần tránh diễn đạt quá đơn giản rằng một cá nhân “khai sinh” toàn bộ vùng đất, bởi quá trình khai phá còn có đóng góp của nhiều cộng đồng cư dân qua nhiều giai đoạn.
Các ngày giỗ và ngày lệ địa phương khác
Tháng Chín còn có nhiều ngày giỗ tại nhà thờ dòng họ, đình, đền và lăng mộ danh nhân.
Chẳng hạn, ngày 19 tháng Chín là ngày giỗ Trần Ngộ tại khu vực xã Thiệu Quang, tỉnh Thanh Hóa. Nghi lễ chủ yếu diễn ra tại đền thờ và lăng mộ, với lễ vật theo lệ của dòng họ và cộng đồng.
Những ngày giỗ như vậy có giá trị đối với lịch sử địa phương nhưng không nhất thiết là lễ hội công cộng. Khi xây dựng bài tổng hợp toàn quốc, chỉ nên giới thiệu ở mức khái quát hoặc đưa vào bài riêng về di tích.
Các lễ hội không có ngày cố định trong tháng Chín
Một số lễ mừng mùa
Tháng Chín là thời điểm một số vùng miền núi và Tây Nguyên bắt đầu thu hoạch lúa. Một số cộng đồng có thể làm lễ mừng lúa mới, cúng kho lúa hoặc tạ ơn sau vụ mùa.
Ngày tổ chức phụ thuộc giống lúa, thời tiết và tiến độ thu hoạch của từng làng, không có lịch chung cho toàn bộ một dân tộc.
Một số lễ mừng cơm mới có thể diễn ra vào tháng Tám, tháng Chín, tháng Mười hoặc muộn hơn. Vì vậy, chỉ nên ghi vào lịch tháng Chín khi đã xác định rõ cộng đồng và thông báo của năm cụ thể.
Lễ hoa cúc và hoạt động Trùng Cửu
Một số chùa hoặc khu văn hóa từng tổ chức chương trình hoa cúc vào mùng 9 tháng 9, khai thác ý nghĩa Tết Trùng Cửu.
Có nơi tổ chức theo chu kỳ nhiều năm chứ không diễn ra thường niên. Chẳng hạn, chương trình hoa cúc tại chùa Ba Vàng từng được công bố theo chu kỳ ba năm.
Những sự kiện này nên được ghi là chương trình văn hóa hoặc lễ hội của một năm cụ thể, không nên mặc định là lễ hội truyền thống hằng năm trên toàn quốc.
Những lễ hội không nên tự động xếp vào tháng 9 Âm lịch
Lễ hội Katê của người Chăm
Katê được tính theo lịch Chăm, thường diễn ra vào ngày đầu tháng Bảy theo lịch của cộng đồng Chăm Bàlamôn.
Ngày này có thể rơi vào tháng Chín hoặc tháng Mười Dương lịch, nhưng không cố định theo tháng 9 Âm lịch của người Việt.
Vì vậy, không nên đưa Katê vào danh sách lễ hội tháng 9 Âm lịch nếu chỉ dựa vào việc một năm cụ thể hai loại lịch tình cờ trùng nhau.
Khi viết bài Katê cần sử dụng lịch Chăm làm cơ sở, sau đó mới quy đổi sang ngày Dương lịch của năm tổ chức.
Oóc Om Bóc
Oóc Om Bóc của người Khmer diễn ra vào rằm tháng 10 Âm lịch, không thuộc tháng Chín.
Một số hoạt động chuẩn bị, tập luyện ghe Ngo hoặc chương trình quảng bá có thể bắt đầu từ tháng trước, nhưng ngày lễ cúng Trăng vẫn thuộc tháng Mười.
Tết Trung Thu và Sene Dolta
Tết Trung Thu diễn ra vào rằm tháng Tám. Sene Dolta bắt đầu từ ngày 29 tháng Tám và kết thúc vào mùng 1 tháng Chín.
Do lễ Sene Dolta kéo dài qua hai tháng, chỉ ngày cuối thuộc lịch tháng Chín. Không nên ghi toàn bộ lễ là lễ hội bắt đầu trong tháng Chín.
Thống kê lễ hội tháng Chín theo loại hình
Hội chùa và lễ tưởng niệm thiền sư
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội chùa Keo tại Hưng Yên.
- Lễ hội chùa Keo Hành Thiện tại Ninh Bình.
- Lễ hội chùa Cổ Lễ tại Ninh Bình.
Các lễ hội đều diễn ra vào trung tuần tháng Chín và gắn với việc tưởng niệm những thiền sư có ảnh hưởng trong đời sống Phật giáo, tín ngưỡng của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Chùa Keo Hưng Yên thờ Thiền sư Dương Không Lộ. Chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ tập trung tưởng niệm Nguyễn Minh Không.
Trong dân gian, các nhân vật đôi khi bị đồng nhất hoặc câu chuyện về họ giao thoa. Bài nghiên cứu chuyên sâu cần thận trọng với danh xưng, quê quán và sự nghiệp của từng vị.
Ngày lễ Phật giáo
Nhóm này gồm:
- Lễ Tự tứ, kết thúc mùa an cư.
- Mùa dâng y Kathina.
- Lễ vía Quán Thế Âm xuất gia.
Mỗi lễ thuộc một truyền thống và hệ phái khác nhau. Tự tứ và Kathina có vị trí đặc biệt trong Phật giáo Nam tông; ngày vía Quán Thế Âm phổ biến trong Phật giáo Bắc tông và văn hóa Phật giáo Đông Á.
Không nên áp dụng cách giải thích của một hệ phái cho toàn bộ Phật giáo Việt Nam.
Lễ tiết và phong tục gia đình
Nhóm này gồm:
- Tết Trùng Cửu.
- Ngày mùng 9 tháng Chín của một số cộng đồng Cờ Lao.
- Tục tạ mộ của người Sán Dìu.
- Một số ngày kỵ Thiên Hậu tại cộng đồng người Hoa.
Các sinh hoạt có điểm chung là tưởng niệm, quan tâm đến người cao tuổi và duy trì quan hệ gia đình, nhưng nguồn gốc và nghi thức không hoàn toàn giống nhau.
Lễ tưởng niệm danh nhân
Nhóm này gồm:
- Lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức.
- Ngày tưởng niệm Lương Văn Chánh.
- Một số ngày giỗ tại đình, đền và nhà thờ dòng họ.
Các bài viết riêng cần dựa vào sử liệu, gia phả đã được đối chiếu, bia ký và hồ sơ di tích; tránh lặp lại các lời kể thiếu căn cứ.
Phân bố lễ hội tháng 9 Âm lịch theo vùng miền
Đồng bằng Bắc Bộ
Hưng Yên có lễ hội chùa Keo tại xã Vũ Tiên.
Ninh Bình có hai lễ hội lớn tại chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ. Ba lễ hội này tạo thành nhóm hội thu nổi bật nhất của tháng Chín tại vùng đồng bằng sông Hồng.
Ngoài ra, nhiều đình, chùa ở Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên và Ninh Bình còn có ngày lệ vào rằm hoặc ngày 19 tháng Chín nhưng chủ yếu tổ chức trong phạm vi địa phương.
Miền núi phía Bắc và Đông Bắc
Một số cộng đồng Cờ Lao duy trì ngày Tết mùng 9 tháng Chín.
Người Sán Dìu tại Quảng Ninh và một số vùng lân cận có tục tạ mộ, trước đây có nơi lựa chọn ngày Trùng Cửu.
Các lễ mừng mùa tại vùng cao có thể diễn ra trong tháng nhưng không có lịch thống nhất. Cần xác định đúng dân tộc, bản làng và thời điểm thu hoạch trước khi đưa vào bài.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Thanh Hóa có một số ngày giỗ danh nhân, tiền nhân tại đền, lăng mộ và nhà thờ dòng họ.
Đắk Lắk có ngày tưởng niệm Lương Văn Chánh tại xã Phú Hòa 2, thuộc khu vực phía Đông của tỉnh.
Nhiều chùa tại miền Trung tổ chức lễ vía Quán Thế Âm ngày 19 tháng Chín, nhưng quy mô phụ thuộc từng cơ sở.
Nam Bộ
Tây Ninh có lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức từ mùng 7 đến mùng 9.
Các tỉnh An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau và nhiều địa phương có đông người Khmer bước vào mùa dâng y Kathina từ sau rằm tháng Chín.
Cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Cà Mau và một số địa phương có thể tổ chức ngày vía Quán Thế Âm hoặc ngày kỵ Thiên Hậu theo lệ riêng.
Những nhầm lẫn thường gặp
Nhầm mọi hội chùa Keo là một lễ hội
Chùa Keo tại Hưng Yên và chùa Keo Hành Thiện tại Ninh Bình là hai di tích khác nhau.
Chùa Cổ Lễ tuy cùng thờ Nguyễn Minh Không và cùng tổ chức hội trung tuần tháng Chín nhưng cũng là một di tích độc lập.
Khi viết cần ghi đầy đủ tên chùa, xã và tỉnh để người đọc không nhầm địa điểm.
Nhầm Thiền sư Không Lộ với Nguyễn Minh Không
Trong thần tích và ký ức dân gian, câu chuyện về Không Lộ và Nguyễn Minh Không có nhiều điểm giao thoa. Một số tư liệu hoặc cộng đồng có cách gọi, cách đồng nhất khác nhau.
Không nên tự kết luận hai danh xưng chắc chắn chỉ một người hoặc hoàn toàn không liên quan nếu chưa phân tích nguồn tư liệu.
Cách an toàn là sử dụng đúng tên nhân vật theo hồ sơ và truyền thống của từng di tích.
Nhầm Kathina là một ngày cố định
Kathina là mùa lễ kéo dài khoảng một tháng, không phải một ngày lễ chung.
Mỗi chùa lựa chọn ngày riêng. Người muốn tham dự cần theo dõi thông báo của chùa hoặc ban trị sự địa phương.
Nhầm Tết Trùng Cửu với lễ hội lớn trên toàn quốc
Tết Trùng Cửu từng xuất hiện trong đời sống văn hóa nhưng hiện không được tổ chức rộng khắp.
Không nên xây dựng nội dung như thể mọi gia đình Việt Nam đều cúng Trùng Cửu hoặc có một mâm lễ bắt buộc.
Nhầm Katê với tháng Chín Âm lịch
Katê tính theo lịch Chăm, không theo lịch Âm của người Việt.
Việc lễ rơi vào một ngày Dương lịch thuộc khoảng tháng Chín hoặc tháng Mười không đủ căn cứ để xếp cố định vào tháng 9 Âm lịch.
Nhầm ngày tưởng niệm với lễ hội hằng năm
Ngày 19 tháng Chín tại đền Lương Văn Chánh là ngày tưởng niệm ngày mất. Kỳ lễ hội quy mô lớn hiện thường tập trung vào mùng 6 tháng Hai.
Tương tự, nhiều đền có ngày giỗ nhưng chỉ dâng hương, không tổ chức phần hội.
Lưu ý khi tham dự lễ hội tháng 9 Âm lịch
Người tham dự nên kiểm tra lịch mới nhất của chính quyền địa phương, ban quản lý di tích hoặc cơ sở tôn giáo. Chương trình từng năm có thể thay đổi về ngày khai mạc, giờ rước và hoạt động hội.
Tại các lễ hội chùa Keo, Keo Hành Thiện và Cổ Lễ, cần giữ sự trang nghiêm ở khu vực thờ Phật, thờ Thánh; không chen lấn, đặt tiền lên tượng hoặc tự ý đi vào khu nội tự.
Khi xem bơi chải, cần đứng đúng khu vực dành cho khán giả, không xuống bến hoặc lên thuyền của đội thi.
Tại lễ Kathina, việc dâng y và vật phẩm nên hoàn toàn tự nguyện. Không tạo áp lực đóng góp, phô trương giá trị lễ vật hoặc coi số tiền dâng cúng là thước đo lòng thành.
Khi tham dự phong tục tạ mộ của cộng đồng dân tộc, cần xin phép trước khi quay phim, chụp cận cảnh mộ phần, bàn cúng hoặc người chủ trì nghi lễ.
Lễ vật tại đình, đền, chùa và miếu nên giản dị, phù hợp điều kiện cá nhân. Hạn chế vàng mã, nhựa dùng một lần và những vật phẩm gây ô nhiễm.
Không tin vào lời quảng cáo cho rằng đồ lễ, vật phẩm phong thủy hoặc nghi thức trong ngày Trùng Cửu có thể chắc chắn kéo dài tuổi thọ, chữa bệnh hoặc hóa giải mọi rủi ro.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 9 Âm lịch
Các lễ hội tháng Chín góp phần bảo tồn một nhóm di sản đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hội chùa Keo, chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ duy trì nghi thức rước, tế, bơi chải, chèo, múa và nhiều trò diễn cổ truyền.
Lễ hội cũng lưu giữ ký ức về các thiền sư có ảnh hưởng đối với Phật giáo, đời sống tinh thần và sự phát triển của cộng đồng nông nghiệp.
Mùa Kathina thể hiện mối quan hệ bền chặt giữa chùa Khmer với phum sóc. Thông qua việc dâng y, Phật tử hỗ trợ đời sống tu học và cùng nhau thực hành lòng rộng lượng.
Tết Trùng Cửu, phong tục tạ mộ và ngày lễ của một số dân tộc nhắc nhở con cháu quan tâm đến người cao tuổi, tổ tiên và quan hệ dòng họ.
Lễ chu niên Nguyễn Huỳnh Đức, ngày tưởng niệm Lương Văn Chánh và các ngày giỗ danh nhân giúp duy trì đạo lý biết ơn người có công với địa phương, đất nước.
Ở phương diện cộng đồng, lễ hội là dịp người đi xa trở về, các đội tế, đội bơi và nghệ nhân cùng phối hợp. Tri thức tổ chức lễ hội được truyền từ người cao tuổi sang thế hệ trẻ qua quá trình tham gia thực tế.
Phát triển du lịch có thể tạo thêm nguồn lực bảo tồn di tích và nghề truyền thống. Tuy nhiên, hoạt động dịch vụ không nên lấn át nghi lễ, làm mất không gian thanh tịnh hoặc biến niềm tin thành công cụ kinh doanh mê tín.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 9 Âm lịch tại Việt Nam tập trung nổi bật vào đầu tháng, trung tuần và khoảng ngày 19.
Đầu tháng có ngày cuối của lễ Sene Dolta, lễ chu niên Quận công Nguyễn Huỳnh Đức và Tết Trùng Cửu. Một số cộng đồng Cờ Lao, Sán Dìu và người Hoa cũng duy trì những phong tục riêng quanh ngày mùng 9 tháng Chín.
Từ ngày 10 đến ngày 15 là mùa hội chùa Keo tại xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Từ ngày 13 đến ngày 16 diễn ra lễ hội chùa Keo Hành Thiện và chùa Cổ Lễ tại tỉnh Ninh Bình.
Rằm tháng Chín gắn với lễ Tự tứ, kết thúc mùa an cư trong Phật giáo Nam tông. Từ ngày 16 tháng Chín đến rằm tháng Mười là mùa lễ dâng y Kathina tại các chùa Khmer Nam Bộ.
Ngày 19 tháng Chín là lễ vía Quán Thế Âm xuất gia tại nhiều chùa, đồng thời là ngày tưởng niệm danh nhân Lương Văn Chánh và một số nhân vật tại các di tích địa phương.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định các mốc lễ hội chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng di sản. Khi triển khai bài riêng, cần tiếp tục kiểm tra ngày lệ, địa chỉ hành chính hiện hành, đối tượng thờ phụng, cấp xếp hạng và lịch tổ chức của năm cụ thể.
Giá trị bền vững của lễ hội tháng Chín nằm ở sự tri ân tiền nhân, tinh thần hướng thiện, lòng rộng lượng và khả năng kết nối cộng đồng. Việc tham dự trong thái độ văn minh, tiết kiệm và tôn trọng sự đa dạng là cách thiết thực để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền.
