Lễ hội Đền Dạ Trạch là một trong những sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất ven sông Hồng thuộc Khoái Châu, Hưng Yên. Hội được tổ chức tại Đền Hóa Dạ Trạch, nơi gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử, công chúa Tiên Dung và nhị vị phu nhân trong tín ngưỡng dân gian địa phương. Không gian lễ hội hội tụ nhiều lớp giá trị: chuyện tình vượt qua khoảng cách giàu nghèo, đạo hiếu, tinh thần khai phá vùng đầm lầy, đời sống của cư dân sông nước và khát vọng về một cộng đồng yên vui, no đủ.
Điểm đặc sắc của lễ hội không chỉ nằm ở các cuộc rước kiệu, rước nước hay những nghi thức tế lễ trang nghiêm. Trong những ngày hội, sân đền và đường làng còn trở thành không gian diễn xướng dân gian với múa rồng, múa sinh tiền, múa bồng, hát trống quân, ca trù, chèo cùng nhiều trò chơi truyền thống. Phần lễ và phần hội nối tiếp nhau, tạo nên một chỉnh thể vừa linh thiêng vừa gần gũi với đời sống cộng đồng.
Ngày nay, tên gọi “Lễ hội Đền Dạ Trạch” thường được dùng song song với “Lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch”, “Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung”, “Lễ hội tình yêu” hoặc “Lễ hội tổng Vĩnh”. Mỗi tên gọi nhấn mạnh một phương diện khác nhau, nhưng đều hướng về việc tưởng niệm các nhân vật được thờ và gìn giữ ký ức văn hóa của cư dân vùng Dạ Trạch.
Lễ hội Đền Dạ Trạch được tổ chức ở đâu?
Địa điểm tổ chức lễ hội là Đền Hóa Dạ Trạch, thường được gọi ngắn gọn là Đền Dạ Trạch, thuộc thôn Yên Vĩnh, xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên. Đây là địa danh hành chính hiện tại. Trước các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, ngôi đền thuộc xã Dạ Trạch, sau đó thuộc xã Phạm Hồng Thái, huyện Khoái Châu. Vì vậy, cách gọi “Đền Dạ Trạch ở Khoái Châu” vẫn được sử dụng rộng rãi để chỉ vùng văn hóa, địa danh lịch sử và khu vực huyện Khoái Châu cũ.
Đền nằm trong không gian đầm Dạ Trạch xưa, một vùng đất thấp ven sông Hồng từng có nhiều đầm lầy, bãi lau sậy và dòng nước tự nhiên. Điều kiện địa lý này có ảnh hưởng sâu sắc đến truyền thuyết, tín ngưỡng và các nghi thức của lễ hội. Hình tượng thuyền, nước, cá, rồng, bến sông và cuộc rước nước đều liên hệ mật thiết với môi trường sinh tồn của cư dân nông nghiệp – ngư nghiệp vùng châu thổ.
Tên gọi “Đền Hóa” xuất phát từ truyền thuyết cho rằng đây là nơi Chử Đồng Tử cùng các phu nhân hóa về trời. Trong cách phân chia không gian thiêng của cộng đồng địa phương, Đền Đa Hòa gắn với nơi gặp gỡ, kết duyên của Chử Đồng Tử và Tiên Dung; Đền Hóa Dạ Trạch gắn với giai đoạn lập nghiệp, hành đạo và sự kiện “hóa” được kể lại trong truyền thuyết.
Cần phân biệt Đền Hóa Dạ Trạch với Đền thờ Triệu Việt Vương, dù cả hai đều nằm trong không gian văn hóa Dạ Trạch và cùng thuộc Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch. Đền Hóa chủ yếu thờ Chử Đồng Tử cùng nhị vị phu nhân, đồng thời có ban thờ Triệu Việt Vương. Đền thờ Triệu Việt Vương là di tích riêng, tưởng niệm Triệu Quang Phục và cuộc kháng chiến chống quân Lương ở thế kỷ VI.
Đền Hóa Dạ Trạch trong Khu di tích quốc gia đặc biệt Đa Hòa – Dạ Trạch
Đền Hóa Dạ Trạch không tồn tại biệt lập mà là một thành tố quan trọng của quần thể di tích trải rộng trên vùng ven sông Hồng. Khu di tích gồm Đền Đa Hòa, Đền Dạ Trạch, Đền Trung, chùa Đa Hòa, Đền thờ Triệu Việt Vương cùng một số công trình và không gian liên quan.
Ngày 26/11/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch là di tích quốc gia đặc biệt. Hồ sơ xếp hạng ghi nhận giá trị lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và hệ thống di vật của quần thể, trong đó có sắc phong, bia ký, đại tự, câu đối cùng nhiều hiện vật phục vụ thờ tự và nghi lễ.
Kiến trúc hiện thấy tại Đền Hóa Dạ Trạch là kết quả của nhiều lần tu sửa, trong đó có đợt xây dựng, trùng tu lớn vào cuối thế kỷ XIX. Ngôi đền quay về hướng nam, phía trước có hồ bán nguyệt, lầu chuông và sân rộng. Các tòa thờ chính được tổ chức theo lối kiến trúc truyền thống, với tiền tế, trung từ và hậu cung.
Trong đền còn có chuông đồng đúc vào năm Thành Thái thứ 14, tức năm 1902, mang tên “Dạ Trạch tự chung”. Hệ thống tượng thờ, bài vị, kiệu, hoành phi, câu đối và đồ tế khí vừa có chức năng nghi lễ, vừa phản ánh lịch sử tạo dựng và tu bổ di tích. Một số hình tượng như cây gậy, chiếc nón, cá và Bế Ngư thần quan liên hệ trực tiếp với truyền thuyết Chử Đồng Tử cũng như tín ngưỡng của cư dân vùng đầm nước.
Trong những ngày thường, ngôi đền mang vẻ tĩnh lặng của một không gian thờ tự làng xã. Đến mùa hội, toàn bộ khuôn viên thay đổi: cờ hội được dựng lên, sân đền trở thành nơi tập trung các đoàn rước, tiếng trống chiêng và nhạc lễ nối tiếp, người dân các thôn cùng du khách trở về dự hội.
Nhân vật được tưởng niệm trong lễ hội
Chử Đồng Tử
Chử Đồng Tử là nhân vật trung tâm của lễ hội. Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian phổ biến hiện nay, ông được suy tôn là một trong “Tứ bất tử” của người Việt, cùng Tản Viên Sơn Thánh, Phù Đổng Thiên Vương và Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Theo truyền thuyết, Chử Đồng Tử xuất thân nghèo khó, sống bằng nghề chài lưới cùng cha bên sông Hồng. Hai cha con chỉ có chung một chiếc khố. Khi người cha qua đời, Chử Đồng Tử dùng chiếc khố duy nhất để khâm liệm cha, còn mình phải sống trong cảnh không có quần áo che thân.
Chi tiết này trước hết thể hiện lòng hiếu thảo của nhân vật. Trong cách kể dân gian, Chử Đồng Tử không được tôn kính chỉ vì cuộc gặp gỡ với công chúa Tiên Dung, mà còn bởi ông đại diện cho đạo làm con, nghị lực vượt lên nghèo khó và khả năng mở dựng một cuộc sống mới.
Công chúa Tiên Dung
Tiên Dung thường được kể là con gái một đời Hùng Vương. Công chúa không muốn bị ràng buộc bởi cuộc hôn nhân sắp đặt trong cung đình, thường cùng đoàn tùy tùng đi du ngoạn dọc sông Hồng.
Khi đoàn thuyền dừng tại bãi sông, Tiên Dung cho quây màn để tắm. Nước làm trôi lớp cát che thân Chử Đồng Tử, khiến hai người gặp nhau trong hoàn cảnh bất ngờ. Tiên Dung cho rằng cuộc gặp ấy là do duyên trời nên quyết định kết duyên với chàng trai nghèo.
Đây là nội dung thuộc truyền thuyết, không phải sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo phương pháp sử học hiện đại. Tuy nhiên, câu chuyện đã được nhiều thế hệ lưu truyền và trở thành nền tảng quan trọng của tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung.
Trong cách cảm nhận của cộng đồng, Tiên Dung là hình tượng người phụ nữ dám tự quyết định cuộc đời, không đặt địa vị và của cải lên trên tình cảm. Cuộc hôn nhân giữa công chúa và chàng trai nghèo vì thế thường được giải thích như biểu tượng của tình yêu vượt qua khoảng cách thân phận.
Hồng Vân hoặc Tây Sa công chúa
Trong hệ thống thờ tự tại Đền Hóa Dạ Trạch, bên cạnh Tiên Dung còn có một vị phu nhân thường được gọi là Hồng Vân công chúa hoặc Tây Sa công chúa, tùy theo tư liệu và cách gọi của từng cộng đồng.
Các dị bản truyền thuyết kể rằng trong quá trình đi học đạo, buôn bán hoặc giúp dân, Chử Đồng Tử gặp và kết duyên với vị phu nhân này. Do truyền thuyết tồn tại dưới nhiều hình thức truyền khẩu, thần tích và văn bản địa phương, tên gọi cũng như một số tình tiết không hoàn toàn thống nhất.
Khi trình bày về nhân vật, cần tôn trọng tính đa dạng của tư liệu, không nên khẳng định một dị bản duy nhất là phiên bản tuyệt đối. Trong thực hành tại đền, cộng đồng thường gọi chung Tiên Dung và Hồng Vân – Tây Sa là nhị vị phu nhân của Đức Thánh Chử Đồng Tử.
Triệu Việt Vương
Trong Đền Hóa Dạ Trạch còn có ban thờ Triệu Việt Vương, tên thật là Triệu Quang Phục. Ông là nhân vật lịch sử thế kỷ VI, từng xây dựng căn cứ kháng chiến tại vùng đầm Dạ Trạch để chống quân Lương.
Vùng đầm lầy, lau sậy và đường thủy chằng chịt tạo điều kiện cho lực lượng của Triệu Quang Phục ẩn náu, cơ động bằng thuyền nhỏ và tổ chức những cuộc tập kích bất ngờ. Hình ảnh “Dạ Trạch Vương” vì vậy gắn với truyền thống chống ngoại xâm, khả năng thích nghi với địa hình và nghệ thuật chiến đấu của cư dân bản địa.
Việc cùng thờ Chử Đồng Tử và Triệu Việt Vương cho thấy Đền Dạ Trạch chứa đựng nhiều lớp ký ức. Một lớp thuộc thần thoại, truyền thuyết và tín ngưỡng; một lớp gắn với lịch sử dựng nước, giữ nước. Hai lớp ký ức gặp nhau tại cùng một vùng địa lý là đầm Dạ Trạch.
Truyền thuyết Đầm Nhất Dạ và ý nghĩa của tên Dạ Trạch
Theo truyền thuyết dân gian, sau khi kết duyên, Chử Đồng Tử và Tiên Dung không trở lại cung đình mà cùng nhau lập chợ, giao thương và gây dựng cuộc sống. Họ gặp người truyền đạo, học được nhiều điều rồi tiếp tục đi khắp nơi giúp dân.
Một đêm, hai người dừng lại giữa vùng đất hoang. Chử Đồng Tử cắm cây gậy xuống đất và úp chiếc nón lên trên làm nơi nghỉ tạm. Trong đêm, thành quách, cung điện và phố xá bỗng hiện ra.
Khi nghe tin, vua cha nghi ngờ Tiên Dung và Chử Đồng Tử có ý chống lại triều đình nên cho quân đến. Tiên Dung không muốn chống lại cha. Đêm hôm ấy xảy ra mưa gió dữ dội, toàn bộ thành quách cùng những người ở trong bay lên trời, để lại một vùng đầm rộng. Đầm ấy được gọi là Nhất Dạ Trạch, nghĩa là “đầm một đêm”.
Truyền thuyết giải thích nguồn gốc địa danh theo cách tư duy dân gian. Đằng sau yếu tố kỳ ảo là ký ức về quá trình cư dân đến khai phá những vùng đất mới hình thành, xây dựng bến chợ, mở đường giao thương và đối mặt với sự bất ổn của môi trường sông nước.
Đầm lầy ven sông có thể thay đổi nhanh chóng sau một trận lũ, một đợt sạt lở hay sự chuyển dòng. Bởi vậy, mô-típ thành quách xuất hiện rồi biến mất trong một đêm có thể được nhìn như hình ảnh biểu tượng cho tính biến động của cảnh quan châu thổ.
Trong lễ hội, truyền thuyết không được tái hiện thành một câu chuyện sân khấu duy nhất. Nó hiện diện qua tên đền, bài vị, tượng thờ, cây gậy, chiếc nón, cuộc rước nước, hình tượng rồng, các lời chúc tụng và ký ức được người dân truyền lại.
Lễ hội Đền Dạ Trạch diễn ra vào ngày nào?
Theo lệ truyền thống, Lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch diễn ra từ ngày mùng 10 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch hằng năm. Đây là ngày hội truyền thống, cần phân biệt với lịch dương của từng năm.
Quy mô tổ chức có thể thay đổi. Hằng năm, địa phương vẫn duy trì nghi lễ tại đền. Theo lệ được phục hồi và kế thừa, khoảng ba năm một lần lễ hội có thể được tổ chức với quy mô vùng rộng hơn, gắn với các làng thuộc không gian tổng Mễ hoặc các cộng đồng cùng thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung.
Năm 2026, lễ hội được tổ chức quy mô cấp tỉnh trong ba ngày, từ 28 đến 30/3/2026, tương ứng ngày 10 đến 12 tháng Hai năm Bính Ngọ. Chương trình diễn ra tại Đền Đa Hòa và Đền Dạ Trạch, đồng thời gắn với lễ đón nhận bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cho Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch. Đây là lịch của riêng năm 2026, không nên dùng để suy đoán lịch dương của những năm tiếp theo.
Do kế hoạch cụ thể có thể điều chỉnh theo điều kiện địa phương, du khách dự định tham dự nên kiểm tra thông báo chính thức của chính quyền xã, cơ quan văn hóa hoặc ban quản lý di tích trước ngày đi. Ngày truyền thống vẫn là mùng 10–12 tháng Hai âm lịch, nhưng giờ khai hội, tuyến rước và hoạt động phần hội không nhất thiết giống nhau trong mọi năm.
Công việc chuẩn bị trước ngày hội
Lễ hội không chỉ diễn ra trong ba ngày chính. Trước đó, cộng đồng đã có một quá trình chuẩn bị kéo dài, huy động nhiều nhóm dân cư cùng tham gia.
Không gian đền được quét dọn, trang hoàng và kiểm tra các hạng mục phục vụ đón khách. Đồ thờ, kiệu, nghi trượng, cờ hội và nhạc cụ được lau chùi, sửa sang. Những công việc liên quan đến hiện vật cổ hoặc yếu tố gốc của di tích cần được thực hiện thận trọng, dưới sự hướng dẫn của cơ quan chuyên môn và đơn vị quản lý.
Các đội tế luyện lại nghi thức, thứ tự hành lễ và cách di chuyển. Đội rước phân công người khiêng kiệu, cầm cờ, mang tán, lọng, chấp kích và các đồ nghi trượng. Đội múa rồng, múa bồng, múa sinh tiền, hát trống quân hay các nhóm biểu diễn dân gian cũng tập luyện để chuẩn bị cho ngày hội.
Mỗi thành viên tham gia không chỉ thực hiện một phần việc kỹ thuật. Họ đang tiếp nhận kiến thức từ thế hệ trước: cách mặc lễ phục, nhịp đi của đoàn rước, vị trí đứng, hiệu lệnh trống chiêng, cách nâng hạ kiệu và quy tắc ứng xử trong không gian thiêng.
Đối với người dân địa phương, quá trình chuẩn bị còn là dịp gặp gỡ, bàn việc chung và củng cố quan hệ cộng đồng. Người góp công, người hỗ trợ vật liệu, người tham gia biểu diễn, người chuẩn bị nước uống hoặc giữ gìn vệ sinh. Lễ hội vì vậy được hình thành từ sự cộng tác của nhiều cá nhân chứ không chỉ từ hoạt động của một ban tổ chức.
Phần lễ tại Đền Dạ Trạch
Lễ dâng hương và khai hội
Lễ dâng hương được tổ chức trong không khí trang nghiêm, tưởng niệm Chử Đồng Tử, nhị vị phu nhân cùng các nhân vật được phối thờ. Đại diện chính quyền, cộng đồng địa phương, ban quản lý di tích và người dân lần lượt vào lễ.
Các bài văn tế thường ca ngợi công đức của các vị được thờ, nhắc lại truyền thống quê hương và bày tỏ nguyện vọng về cuộc sống bình an, đoàn kết. Những lời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi cần được hiểu trong bối cảnh văn hóa nông nghiệp, không phải lời bảo đảm về một kết quả siêu nhiên.
Lễ khai hội đánh dấu thời điểm chuyển từ sự chuẩn bị nội bộ sang sinh hoạt cộng đồng rộng mở. Sau nghi thức chính, các đoàn rước, đội biểu diễn và hoạt động văn hóa lần lượt được triển khai theo chương trình từng năm.
Rước kiệu
Rước kiệu là hình ảnh gây ấn tượng mạnh nhất trong lễ hội. Kiệu thờ được trang hoàng, đặt dưới tán lọng, đi cùng hệ thống cờ hội, bát bửu, chấp kích, trống, chiêng và phường nhạc lễ.
Đoàn rước có thể gồm nhiều lớp người. Đi đầu thường là lực lượng dẹp đường hoặc đội cờ. Tiếp theo là múa rồng, trống chiêng, đội nghi trượng, các đoàn tế, kiệu và đông đảo người dân.
Mỗi vị trí trong đoàn rước đều có quy định. Người khiêng kiệu cần phối hợp nhịp nhàng để giữ kiệu cân bằng, đồng thời thể hiện sự trang nghiêm. Các bước tiến, dừng, xoay kiệu hoặc nâng kiệu thường tuân theo hiệu lệnh và kinh nghiệm của người điều hành.
Trong quan niệm truyền thống, rước kiệu không đơn thuần là đưa một đồ vật từ nơi này đến nơi khác. Đó là nghi thức cung nghinh biểu tượng của vị thánh ra khỏi nội điện để chứng kiến đời sống của cộng đồng. Tuyến rước vì thế kết nối đền với đường làng, bến nước, không gian cư trú và các điểm thờ tự có quan hệ.
Nghi thức rước nước
Rước nước là nghi thức nổi bật, phản ánh rõ nhất đặc trưng của lễ hội vùng sông Hồng. Đoàn rước đưa dụng cụ đựng nước ra bến, lên thuyền và tiến đến khu vực được lựa chọn giữa dòng để lấy nước sạch.
Nước sau khi lấy được đặt trang trọng trong vật đựng chuyên dùng, đưa trở về đền và sử dụng trong nghi lễ. Quá trình di chuyển có trống chiêng, cờ, lọng cùng sự tham gia của những người được cộng đồng lựa chọn.
Theo quan niệm dân gian, nước được lấy từ giữa dòng mang tính thanh sạch và dùng để dâng thánh. Nghi thức cũng thể hiện mong ước về nguồn nước dồi dào, thời tiết thuận lợi và đời sống nông nghiệp ổn định.
Ở tầng sâu hơn, rước nước nhắc cộng đồng nhớ rằng sông Hồng vừa tạo ra đất đai phù sa, vừa là đường giao thông và nguồn sinh kế. Chử Đồng Tử được kể là người sống bằng nghề chài lưới, sau đó mở mang giao thương. Vì vậy, nước trong lễ hội gắn đồng thời với nghề cá, nông nghiệp, buôn bán và hành trình của nhân vật truyền thuyết.
Việc tổ chức nghi thức trên sông phải đặt an toàn lên hàng đầu. Thuyền, áo phao, số lượng người tham gia, thời tiết, dòng chảy và phương án cứu hộ cần được kiểm soát theo quy định hiện hành. Ý nghĩa văn hóa chỉ được gìn giữ bền vững khi nghi lễ diễn ra an toàn và tôn trọng môi trường.
Các tuần tế
Hoạt động tế lễ tại đền được tiến hành theo nghi thức truyền thống đã được cộng đồng trao truyền và điều chỉnh phù hợp với điều kiện hiện nay. Đội tế mặc lễ phục, thực hiện các động tác dâng hương, dâng rượu, đọc chúc văn và bái lễ.
Nghi thức có tính trình diễn cao nhưng không nên chỉ được xem như một tiết mục sân khấu. Từng động tác phản ánh quan niệm về trật tự, sự kính cẩn và mối quan hệ giữa con người với tổ tiên, thần linh và cộng đồng.
Không phải mọi năm đều có chương trình giống nhau. Số tuần tế, thành phần đoàn tế và thời điểm tiến hành có thể thay đổi theo quy mô tổ chức. Bởi vậy, khi giới thiệu lễ hội cần tránh biến một chương trình cụ thể của một năm thành khuôn mẫu cố định cho toàn bộ lịch sử lễ hội.
Nghi thức phát du
Trong một số kỳ hội quy mô lớn, nghi thức rước “phát du” được tổ chức với ý nghĩa cung nghinh thánh du ngoạn qua các làng. Đoàn rước đi qua không gian cư trú, tạo cơ hội để người dân các khu vực cùng tham gia đón hội.
Nghi thức này cho thấy lễ hội không chỉ tập trung trong khuôn viên đền. Không gian thiêng được mở rộng ra đường làng, bến nước và khu dân cư. Sự tham gia của nhiều làng cũng tái hiện mối liên hệ lịch sử giữa các cộng đồng thuộc vùng Dạ Trạch và tổng Mễ xưa.
Phần hội và các hình thức diễn xướng dân gian
Múa rồng, múa lân
Rồng là hình tượng xuất hiện nổi bật trong lễ hội. Đội múa rồng di chuyển theo tiếng trống, thực hiện các động tác uốn lượn, cuộn, vươn và chầu.
Trong văn hóa dân gian, rồng có quan hệ với nước, mây và mưa. Bởi vậy, múa rồng trong một lễ hội ven sông không chỉ mang tính vui mắt mà còn phù hợp với mong ước của cư dân nông nghiệp về thời tiết thuận lợi.
Rồng cũng góp phần mở đường cho đoàn rước, tạo không khí tưng bừng và thu hút cộng đồng. Trong những kỳ hội lớn, nhiều đội có thể cùng tham gia biểu diễn hoặc giao lưu.
Múa con đĩ đánh bồng
Múa con đĩ đánh bồng, thường gọi ngắn là múa bồng, là một điệu múa dân gian có tính vui nhộn, giàu biểu cảm. Người biểu diễn truyền thống thường là nam giới hóa trang thành nữ, mặc trang phục rực rỡ, đeo trống nhỏ trước bụng và vừa múa vừa đánh trống.
Tên gọi của điệu múa cần được hiểu trong bối cảnh ngôn ngữ dân gian xưa, không nên diễn giải theo nghĩa miệt thị hiện đại. Giá trị chính nằm ở khả năng tạo tiếng cười, phá vỡ sự trang nghiêm trong giới hạn cho phép và tăng tính gắn kết giữa người diễn với người xem.
Sự chuyển đổi vai giới trong trình diễn cũng cho thấy tính linh hoạt của sân khấu dân gian. Người biểu diễn dùng động tác, ánh mắt và cách tương tác để tạo nên không khí phóng khoáng của ngày hội.
Múa sinh tiền
Sinh tiền là nhạc cụ gõ kết hợp các thanh gỗ và đồng tiền kim loại. Khi múa, người diễn vừa di chuyển vừa gõ, lắc, tạo nhịp.
Âm thanh của sinh tiền hòa với tiếng trống, phách và nhạc lễ, làm phong phú không gian hội. Điệu múa đòi hỏi sự phối hợp giữa tay, chân và đội hình, thường được truyền dạy thông qua thực hành trực tiếp.
Hát trống quân Dạ Trạch
Hát trống quân là một loại hình diễn xướng giao duyên phổ biến ở một số vùng đồng bằng Bắc Bộ, trong đó Dạ Trạch là địa bàn tiêu biểu. Người hát chia thành bên nam và bên nữ, đối đáp bằng những câu hát giàu hình ảnh, thử tài ứng đối và bày tỏ tình cảm.
Tên gọi “trống quân” gắn với nhạc cụ tạo nhịp đơn giản nhưng độc đáo. Lời hát có thể nói về quê hương, tình yêu, lao động, đạo lý và kinh nghiệm sống. Khả năng ứng tác giúp mỗi cuộc hát có sắc thái riêng.
Trong không gian lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung, hát giao duyên đặc biệt phù hợp với chủ đề tình yêu và sự gặp gỡ. Tuy nhiên, giá trị của hát trống quân không chỉ nằm ở chuyện lứa đôi. Đây còn là kho tri thức về ngôn ngữ, lối ví von, ứng xử và thẩm mỹ của cư dân nông thôn.
Ca trù, chèo, chầu văn và văn nghệ quần chúng
Tùy chương trình từng năm, lễ hội có thể tổ chức biểu diễn ca trù, chèo, chầu văn, quan họ hoặc các tiết mục văn nghệ quần chúng. Sự góp mặt của nhiều loại hình nghệ thuật làm cho hội trở thành nơi gặp gỡ giữa di sản bản địa với truyền thống biểu diễn của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Việc đưa nghệ thuật truyền thống vào lễ hội cần chú trọng chất lượng và bối cảnh. Trình diễn không nên chỉ nhằm tạo sân khấu náo nhiệt, mà cần giúp người xem hiểu được đặc trưng của từng loại hình.
Bơi chải
Bơi chải là hoạt động thể thao gắn trực tiếp với đời sống sông nước. Các đội thi phối hợp theo tiếng trống, điều khiển thuyền đi hết đường đua trong thời gian nhanh nhất.
Cuộc thi thể hiện sức khỏe, tính kỷ luật và tinh thần đồng đội. Nó cũng gợi lại kỹ năng sử dụng thuyền của cư dân ven sông trong lao động, vận chuyển, đánh cá và ứng phó với lũ lụt.
Trò chơi dân gian
Phần hội có thể gồm cờ người, cờ tướng, kéo co, bịt mắt bắt dê, bịt mắt đập niêu, đi cầu kiều và nhiều trò chơi khác. Chương trình thay đổi tùy năm, điều kiện mặt bằng và quy mô tổ chức.
Các trò chơi tạo cơ hội để người dân trực tiếp tham gia thay vì chỉ đứng xem. Tiếng cười, sự cổ vũ và tinh thần thi đấu làm cân bằng tính trang nghiêm của phần lễ.
Vì sao Lễ hội Đền Dạ Trạch được gọi là “lễ hội tình yêu”?
Tên gọi “lễ hội tình yêu” xuất phát từ truyền thuyết về cuộc gặp gỡ và hôn nhân giữa Chử Đồng Tử với công chúa Tiên Dung. Hai người thuộc hai hoàn cảnh đối lập: một bên là chàng trai nghèo không có nổi một tấm khố, một bên là công chúa sống trong cung đình.
Tiên Dung quyết định kết duyên không dựa trên tài sản hay địa vị. Chử Đồng Tử cũng không nhờ hôn nhân để tìm kiếm quyền lực trong triều đình. Hai người rời không gian cung đình, cùng lập nghiệp và xây dựng một cộng đồng mới.
Vì vậy, tình yêu trong truyền thuyết không chỉ là cảm xúc cá nhân. Nó gắn với quyền tự quyết, sự vượt qua định kiến và khả năng cùng nhau tạo lập cuộc sống.
Dưới góc nhìn hiện đại, không nên lý tưởng hóa mọi chi tiết của truyền thuyết hoặc coi câu chuyện là một mô hình hôn nhân có thật trong lịch sử. Giá trị của truyện nằm ở hệ thống biểu tượng mà cộng đồng đã lựa chọn để gửi gắm mong muốn về tình yêu chân thành, sự bình đẳng và lòng nhân ái.
Tên gọi “lễ hội tình yêu” cũng không làm mất đi những nội dung khác. Lễ hội còn tôn vinh đạo hiếu, lao động, giao thương, khai phá đất đai và sự gắn bó giữa con người với sông nước.
Quan hệ giữa Lễ hội Đền Dạ Trạch và Lễ hội Đền Đa Hòa
Đền Đa Hòa và Đền Dạ Trạch là hai trung tâm quan trọng nhất của tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung tại Hưng Yên. Hai nơi cùng dựa trên một hệ thống truyền thuyết nhưng gắn với các địa điểm khác nhau.
Theo cách giải thích phổ biến, Đền Đa Hòa được dựng gần nơi Chử Đồng Tử và Tiên Dung gặp gỡ, kết duyên. Đền Dạ Trạch được xem là nơi hai người cùng vị phu nhân thứ hai lập nên thành quách rồi hóa về trời.
Lễ hội tại hai đền có nhiều yếu tố tương đồng như rước kiệu, rước nước, dâng hương, múa rồng và các sinh hoạt văn nghệ dân gian. Tuy nhiên, mỗi cộng đồng vẫn có cách tổ chức, tuyến rước, thành phần tham gia và truyền thống nghi lễ riêng.
Trong các kỳ hội quy mô lớn, hoạt động tại hai đền có thể được kết nối thành Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung hoặc Lễ hội Đa Hòa – Dạ Trạch. Cách tổ chức này làm nổi bật tính liên vùng của tín ngưỡng và mối quan hệ giữa các làng ven sông Hồng.
Không nên vì sự liên kết đó mà đồng nhất hai di tích. Đền Đa Hòa và Đền Hóa Dạ Trạch có lịch sử kiến trúc, cộng đồng thực hành và ý nghĩa địa điểm riêng. Việc nhận diện đúng từng nơi giúp hiểu đầy đủ hơn cấu trúc của không gian di sản.
Lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Đền Hóa Dạ Trạch được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Việc ghi danh khẳng định giá trị của hệ thống nghi lễ, diễn xướng, tri thức và sự tham gia cộng đồng được duy trì tại địa phương.
Di sản phi vật thể không chỉ là ngày hội hoặc một cuộc rước. Nó bao gồm kỹ năng tổ chức, lời văn tế, âm nhạc, điệu múa, tri thức về nghi trượng, cách làm đạo cụ, ký ức truyền thuyết và quy tắc phân công giữa các thành viên.
Yếu tố quyết định sức sống của di sản là cộng đồng. Khi người cao tuổi còn có thể hướng dẫn lớp trẻ, khi đội tế và đội rước được kế tục, khi các làn điệu dân gian tiếp tục được thực hành, lễ hội vẫn tồn tại như một sinh hoạt sống.
Nếu chỉ giữ lại sân khấu khai mạc, các tiết mục biểu diễn lớn hoặc hình ảnh phục vụ quảng bá, trong khi những người thực hành truyền thống dần vắng bóng, lễ hội có thể còn hình thức nhưng mất đi chiều sâu.
Việc ghi danh vì vậy đặt ra trách nhiệm truyền dạy, kiểm kê, tư liệu hóa và tạo điều kiện cho người dân tiếp tục giữ vai trò chủ thể. Cơ quan quản lý hỗ trợ về chuyên môn, an toàn và nguồn lực, nhưng không nên thay thế hoàn toàn tiếng nói của cộng đồng.
Giá trị văn hóa của Lễ hội Đền Dạ Trạch
Gìn giữ ký ức về vùng đất sông nước
Lễ hội lưu giữ nhiều dấu vết của đời sống ven sông: nghề đánh cá, thuyền, bến nước, đầm lầy, phù sa, lũ lụt và giao thương đường thủy.
Cuộc rước nước, thi bơi chải và hình tượng rồng giúp thế hệ sau hình dung về môi trường từng quyết định cách cư trú và lao động của người dân Dạ Trạch.
Tôn vinh lòng hiếu thảo
Chi tiết Chử Đồng Tử dùng chiếc khố duy nhất để an táng cha là điểm mở đầu quan trọng của truyền thuyết. Tình yêu với Tiên Dung đến sau câu chuyện về đạo hiếu.
Bởi vậy, lễ hội không chỉ nói đến tình yêu nam nữ. Nó còn nhắc về trách nhiệm gia đình, lòng biết ơn và sự trân trọng đối với người đi trước.
Phản ánh tinh thần khai phá và giao thương
Chử Đồng Tử và Tiên Dung được kể là những người mở chợ, buôn bán và hướng dẫn dân sinh sống. Hình ảnh này phản ánh vai trò của trao đổi hàng hóa trong sự phát triển của cộng đồng ven sông.
Ở góc độ biểu tượng, nhân vật Chử Đồng Tử không đại diện cho việc cầu xin tài lộc tức thời. Ông gắn với lao động, học hỏi, đi lại, giao thương và khả năng gây dựng cuộc sống từ hoàn cảnh khó khăn.
Củng cố quan hệ cộng đồng
Lễ hội huy động nhiều thế hệ và nhiều nhóm dân cư. Người cao tuổi truyền nghi thức; thanh niên khiêng kiệu, múa rồng, bơi chải; phụ nữ tham gia văn nghệ, hậu cần và chuẩn bị lễ; trẻ em quan sát và dần làm quen với truyền thống.
Sự phân công tạo nên cảm giác mỗi người đều có một vị trí trong việc chung. Đây là giá trị xã hội không thể đo chỉ bằng lượng khách hoặc doanh thu du lịch.
Bảo tồn nghệ thuật dân gian
Hát trống quân, múa sinh tiền, múa bồng, nhạc lễ và các trò chơi truyền thống có cơ hội được thực hành trong môi trường phù hợp.
Một loại hình nghệ thuật chỉ thực sự sống khi có người học, người diễn và người thưởng thức. Lễ hội cung cấp cả ba điều kiện đó.
Những vấn đề đặt ra trong bảo tồn lễ hội
Sự phát triển của giao thông và truyền thông giúp Lễ hội Đền Dạ Trạch được nhiều người biết đến hơn. Tuy nhiên, lượng khách lớn cũng tạo áp lực lên không gian di tích, đường làng và môi trường.
Rác thải, hàng quán lấn chiếm, tiếng loa quá lớn, đốt nhiều vàng mã hoặc chen lấn tại khu vực thờ tự có thể làm giảm chất lượng lễ hội. Công tác tổ chức cần cân bằng giữa nhu cầu tham dự với khả năng chịu tải của di tích.
Hoạt động thương mại là một phần tự nhiên của hội làng từ xưa, nhưng phải được quản lý để không biến không gian tín ngưỡng thành nơi mua bán niềm tin. Những lời mời chào như “xin lộc chắc chắn phát tài”, “làm lễ để đổi vận” hoặc gắn công đức với một kết quả cụ thể không phù hợp với cách tiếp cận văn hóa lành mạnh.
Một thách thức khác là nguy cơ sân khấu hóa. Các tiết mục biểu diễn có thể được rút ngắn, tăng âm thanh, thay đổi trang phục hoặc thêm chi tiết để hấp dẫn khán giả. Sự sáng tạo không nhất thiết tiêu cực, nhưng cần phân biệt rõ phần nghi lễ được cộng đồng trao truyền với chương trình nghệ thuật được xây dựng mới.
Công tác tu bổ di tích cũng phải giữ gìn tối đa yếu tố gốc. Vật liệu, màu sắc, kết cấu và hiện vật không nên bị thay đổi tùy tiện chỉ để tạo cảm giác mới hoặc hoành tráng.
Kinh nghiệm tham dự Lễ hội Đền Dạ Trạch
Du khách nên xác định đúng địa điểm hiện tại là Đền Hóa Dạ Trạch tại thôn Yên Vĩnh, xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên. Cụm từ “Khoái Châu” trong tên gọi quen thuộc hiện chủ yếu chỉ khu vực địa lý – lịch sử của huyện Khoái Châu cũ.
Ngày hội truyền thống là mùng 10–12 tháng Hai âm lịch. Lịch dương, giờ khai mạc, tuyến rước và chương trình biểu diễn cần được kiểm tra theo thông báo từng năm.
Khi vào đền, nên mặc trang phục lịch sự, nói vừa đủ nghe và tuân theo hướng dẫn của người quản lý. Không tự ý chạm vào tượng, bài vị, kiệu, sắc phong hoặc đồ tế khí.
Lễ vật có thể chuẩn bị đơn giản, phù hợp với điều kiện của mỗi người. Giá trị của việc đi lễ nằm ở sự thành kính và hiểu biết văn hóa, không phụ thuộc vào mâm lễ lớn hay số tiền công đức.
Tiền công đức nên đặt đúng nơi quy định. Không nên nghe theo những lời mời làm lễ hứa hẹn chắc chắn đem lại tài lộc, tình duyên hoặc thay đổi số phận.
Khi xem đoàn rước, cần đứng sau hàng rào hoặc vị trí do ban tổ chức hướng dẫn, không chen vào đường đi, chạm tay vào kiệu hay cản trở người thực hiện nghi lễ.
Nếu tham gia hoạt động gần bến sông, phải đặc biệt chú ý an toàn, nhất là với trẻ em. Không tự ý lên thuyền nghi lễ hoặc đến gần mép nước khi chưa được phép.
Việc chụp ảnh nên được thực hiện kín đáo. Không dùng đèn chớp hoặc đứng chắn trước đội tế trong lúc hành lễ. Một số khu vực nội điện có thể hạn chế ghi hình.
Du khách cũng nên giữ vệ sinh, hạn chế đồ nhựa dùng một lần và không bỏ lại lễ vật, túi nilon hoặc chân hương tại sân đền. Tôn trọng môi trường là một phần của sự tôn trọng di sản.
Kết luận
Lễ hội Đền Dạ Trạch là không gian hội tụ giữa truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung, tín ngưỡng thờ thánh, lịch sử vùng đầm Dạ Trạch và đời sống văn hóa của cư dân ven sông Hồng. Những cuộc rước nước, rước kiệu, tuần tế, điệu múa dân gian và lời hát giao duyên không tồn tại riêng lẻ, mà cùng kể một câu chuyện về con người khai phá đất đai, xây dựng cộng đồng và gửi gắm ước vọng vào thiên nhiên.
Sức sống của lễ hội đến từ khả năng kết nối nhiều thế hệ. Người dự hội có thể tìm thấy câu chuyện về tình yêu vượt qua định kiến, lòng hiếu thảo, tinh thần lao động, sự gắn bó với nguồn nước và niềm tự hào về quê hương.
Bảo tồn Lễ hội Đền Dạ Trạch không có nghĩa là đóng kín mọi nghi thức trong quá khứ. Điều quan trọng là nhận diện đúng yếu tố cốt lõi, trao quyền cho cộng đồng thực hành, tổ chức lễ hội an toàn và hạn chế những biểu hiện thương mại hóa hoặc mê tín. Khi được gìn giữ bằng sự hiểu biết và trách nhiệm, lễ hội sẽ tiếp tục là một phần sống động của văn hóa Hưng Yên và di sản vùng châu thổ sông Hồng.
