Tìm hiểu nghi thức đoàn rước Thành hoàng Triều Khúc dừng lễ trước chùa Hương Vân và ý nghĩa trong hội làng đầu xuân truyền thống.
Trong lễ hội truyền thống làng Triều Khúc, giữa đoàn rước rực rỡ cờ hội, long đình, kiệu Thánh, đội tế, đội nhạc và những người thực hành các điệu múa cổ, có một khoảnh khắc đặc biệt: đoàn rước dừng trước chùa làng để làm lễ. Hình ảnh này đôi khi được người dân hoặc người ghi chép tư liệu gọi là “Thành Hoàng Triều Khúc lễ vọng vào Chùa”.
Cách gọi trên dễ khiến người ngoài cộng đồng hiểu rằng Thành hoàng được rước vào thờ trong chính điện chùa hoặc nghi lễ Thành hoàng trở thành một phần của nghi thức Phật giáo. Trên thực tế, tư liệu ảnh về hội làng cho thấy đoàn rước đi qua và dừng làm lễ trước chùa Triều Khúc, tức chùa Hương Vân. Đây là một điểm dừng mang ý nghĩa giao tiếp nghi lễ trong không gian thiêng chung của làng, không đồng nghĩa với việc hòa lẫn đối tượng thờ phụng của đình với hệ thống thờ tự Phật giáo trong chùa.
Khoảnh khắc ấy phản ánh một nét đặc trưng của làng Việt truyền thống: đình, đền, chùa và các nơi thờ tổ nghề tuy có chức năng riêng nhưng cùng tồn tại trong một chỉnh thể văn hóa. Qua bước chân của đoàn rước, cộng đồng tưởng nhớ Thành hoàng Phùng Hưng và tái lập mối liên hệ giữa những không gian thiêng đã cùng gắn bó với lịch sử và đời sống của làng Triều Khúc.
“Lễ vọng vào chùa” nên được hiểu như thế nào?
Trước hết, cần lưu ý rằng “Thành Hoàng Triều Khúc lễ vọng vào Chùa” không phải là tên gọi chính thức phổ biến của một nghi lễ độc lập trong hệ thống lễ hội Triều Khúc. Các tư liệu giới thiệu lễ hội thường nói đến lễ rước Thánh, rước sắc, rước long bào, rước Thánh hoàn cung, tế lễ tại đình và những hoạt động diễn xướng dân gian. Riêng bộ ảnh tư liệu về lễ hội năm 2019 ghi rõ hai khoảnh khắc: đoàn rước đi qua trước chùa làng Triều Khúc và đoàn rước làm lễ trước chùa.
Bởi vậy, cụm từ “lễ vọng vào chùa” có thể được hiểu là cách miêu tả việc đoàn rước đứng ở phía ngoài hoặc trước cổng chùa, hướng vào không gian chùa để hành lễ. Chữ “vọng” trong ngôn ngữ nghi lễ thường gợi hành động hướng về một nơi, một ban thờ hoặc một đối tượng được kính trọng mà bái lễ, nhất là khi người hành lễ không trực tiếp tiến vào khu vực thờ tự bên trong.
Cách hiểu này phù hợp với hình thức thể hiện được ghi nhận qua ảnh: kiệu Thánh và đoàn nghi trượng dừng phía trước chùa, thực hiện nghi thức trong trật tự của cuộc rước, sau đó tiếp tục hành trình. Chưa có đủ căn cứ để khẳng định đây là một nghi lễ Phật giáo do nhà chùa chủ trì, cũng không nên diễn giải thành việc đưa Thành hoàng vào thờ chung trên điện Phật.
Không phải là rước Thành hoàng vào Tam bảo
Chùa Triều Khúc có tên chữ là Hương Vân Tự, là cơ sở thờ tự Phật giáo của làng. Đại Đình và Đình thờ Sắc lại là những nơi gắn với việc thờ Thành hoàng Phùng Hưng. Mỗi công trình có hệ thống tượng thờ, bài vị, nghi trượng và chức năng riêng. Trang thông tin của địa phương xác định chùa Hương Vân nằm trong quần thể đình, đền và chùa Triều Khúc, còn Đại Đình cùng Đình thờ Sắc là hai địa điểm trọng yếu trong việc phụng thờ Bố Cái Đại Vương.
Vì vậy, nghi thức trước chùa cần được nhìn nhận là sự chào lễ hoặc giao tiếp giữa các không gian thiêng của làng. Kiệu Thành hoàng vẫn thuộc về cuộc rước của đình. Nhà chùa vẫn giữ chức năng của một tự viện Phật giáo. Việc đoàn rước dừng lễ không xóa bỏ ranh giới ấy mà thể hiện thái độ kính trọng giữa những thiết chế đã cùng hiện diện lâu đời trong cộng đồng.
Thành hoàng làng Triều Khúc là ai?
Thành hoàng được phụng thờ chính tại Triều Khúc là Phùng Hưng, thường được tôn xưng là Bố Cái Đại Vương. Ông là thủ lĩnh cuộc nổi dậy chống chính quyền đô hộ nhà Đường vào thế kỷ VIII, gắn với vùng Đường Lâm và thành Tống Bình, khu vực Hà Nội ngày nay.
Theo ký ức và truyền thuyết được lưu truyền tại Triều Khúc, trong quá trình tiến quân về Tống Bình, Phùng Hưng từng chọn vùng đất này làm nơi đóng quân, luyện quân hoặc đặt đại bản doanh. Sau khi ông qua đời, nhân dân tưởng nhớ công lao, lập nơi thờ phụng và suy tôn ông làm vị thần bảo trợ của cộng đồng. Những chi tiết về địa điểm đóng quân, việc dựng miếu và niên đại cụ thể chủ yếu được kể lại qua truyền tích địa phương, vì vậy cần phân biệt với dữ kiện lịch sử đã được văn bản chính sử xác nhận.
Danh xưng “Bố Cái Đại Vương” thường được giải thích là sự kết hợp giữa hình ảnh người cha, người mẹ chăm lo cho dân và tước hiệu Đại Vương. Trong tâm thức dân gian, Phùng Hưng là một nhân vật chống ngoại xâm và trở thành biểu tượng của ý chí tự chủ, sức mạnh cộng đồng và đạo lý nhớ ơn người có công.
Hai nơi thờ Thành hoàng trong làng
Không gian thờ Phùng Hưng ở Triều Khúc có hai địa điểm quan trọng là Đại Đình và Đình thờ Sắc, còn được gọi là Đền thờ Sắc.
Đại Đình nằm trên khu đất rộng giữa khu cư trú của làng, gồm nhiều hạng mục như cổng, nghi môn, phương đình, tả hữu mạc, đại bái và hậu cung. Trong những ngày hội, đây là nơi nghênh đón Thánh về ngự và diễn ra các nghi lễ chính của cộng đồng.
Đình thờ Sắc là nơi an trí long ngai, bài vị, mũ, áo, hia và lưu giữ các sắc phong liên quan đến Thành hoàng. Tư liệu địa phương cho biết đình và đền Triều Khúc còn giữ được 11 đạo sắc, có niên đại từ thời Lê Cảnh Hưng đến thời Nguyễn Khải Định. Chính chức năng lưu giữ sắc phong khiến địa điểm này được dân làng gọi là Đình thờ Sắc.
Sự tồn tại của hai địa điểm thờ tạo nên hành trình rước Thánh đặc biệt. Vào ngày hội, các vật thiêng tượng trưng cho sự hiện diện của Thành hoàng được cung nghinh từ nơi thờ sắc về Đại Đình. Khi hội kết thúc, đoàn rước lại đưa Thánh hoàn cung, trở về nơi an vị thường ngày.
Chùa Triều Khúc – Hương Vân Tự trong không gian làng
Chùa Triều Khúc hiện thuộc tổ dân phố Triều Khúc, phường Thanh Liệt, thành phố Hà Nội. Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính, địa điểm này thường được ghi là thôn Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì. Tên chữ chính thức được địa phương giới thiệu là Hương Vân Tự, nghĩa là chùa Hương Vân.
Chùa nằm trong quần thể văn hóa gồm Đại Đình, Đình thờ Sắc, chùa Hương Vân và đền thờ Đức Thánh Tổ làng nghề. Những công trình này không nhất thiết cùng được xây dựng trong một thời điểm, nhưng qua nhiều thế hệ đã tạo nên mạng lưới không gian thiêng liên kết chặt chẽ với đời sống của người Triều Khúc.
Chùa trước hết là nơi thờ Phật, nơi tăng ni và Phật tử thực hành đời sống tôn giáo. Đồng thời, giống nhiều ngôi chùa làng ở Bắc Bộ, Hương Vân Tự còn gắn với ký ức cộng đồng, sinh hoạt ngày sóc vọng, lễ tiết đầu năm, việc cầu an và các hoạt động hướng thiện. Sự hiện diện của chùa bên cạnh đình không phải là sự thay thế lẫn nhau mà là hai phương diện khác nhau của đời sống tinh thần.
Đình hướng nhiều hơn đến Thành hoàng, lịch sử làng và trật tự cộng đồng. Chùa mở ra không gian tu tập, tưởng niệm và thực hành Phật giáo. Khi đoàn rước Thành hoàng dừng lễ trước chùa, hai phương diện ấy gặp nhau trong một thời điểm nghi lễ mà vẫn giữ nguyên căn tính riêng.
Ý nghĩa của lộ trình rước trong văn hóa làng
Đối với người chỉ đứng xem bên đường, cuộc rước có thể được cảm nhận qua màu sắc của cờ, kiệu, trang phục và âm thanh trống hội. Nhưng với cộng đồng thực hành, lộ trình rước còn là cách kể lại lịch sử làng bằng chuyển động.
Đưa ký ức đi qua không gian thực
Những câu chuyện về Phùng Hưng từng đóng quân, luyện quân tại Triều Khúc chủ yếu được lưu truyền bằng thần tích và truyền thuyết địa phương. Trong ngày thường, các câu chuyện ấy tồn tại trong lời kể, sắc phong, bài vị và tên gọi di tích. Đến ngày hội, đoàn rước đưa ký ức ấy ra khỏi hậu cung, đi qua đường làng và xuất hiện trước toàn thể cộng đồng.
Người dân không chỉ nghe kể rằng làng có Thành hoàng. Họ nhìn thấy kiệu Thánh, tham gia đội hình, sửa sang cờ hội, chuẩn bị lễ vật và chứng kiến Thánh được cung nghinh giữa làng. Nhờ đó, lịch sử và truyền thuyết được chuyển hóa thành trải nghiệm chung.
Kết nối các thế hệ
Trong đoàn rước có người cao tuổi, trung niên, thanh niên và trẻ nhỏ. Mỗi nhóm đảm nhận những công việc phù hợp: giữ nghi lễ, mang đồ tế khí, chơi nhạc, múa, hỗ trợ trật tự hoặc theo dõi và học hỏi.
Sự truyền nối không chỉ diễn ra qua văn bản. Người trẻ quan sát cách người đi trước mặc trang phục, cầm nghi trượng, hành lễ, bước trong đội hình và ứng xử trước đình chùa. Chính quá trình thực hành này giúp tri thức lễ hội được duy trì.
Khẳng định ranh giới cộng đồng
Lộ trình rước đánh dấu những địa điểm được cộng đồng xem là thuộc về trung tâm văn hóa của làng. Khi đoàn rước đi qua đình, chùa, đền thờ tổ nghề và các xóm, không gian cư trú thường ngày được chuyển thành không gian lễ hội.
Đó cũng là lúc những người đã chuyển đi nơi khác trở về, người dân các xóm cùng tham gia và khách thập phương nhận diện bản sắc riêng của Triều Khúc. Thành hoàng trở thành biểu tượng quy tụ, còn cuộc rước là cách cộng đồng tự giới thiệu lịch sử của mình.
