Đình Vạn Phúc ở Hà Đông thờ Ả Lã Đê Nương, tổ nghề dệt lụa được tôn làm Thành hoàng, lưu giữ kiến trúc và ký ức làng nghề.
Nhắc đến Vạn Phúc, nhiều người nghĩ ngay tới những tấm lụa mềm, nhẹ, óng ánh và tên gọi “lụa Hà Đông” đã đi vào thơ ca. Tuy nhiên, phía sau danh tiếng của một làng nghề có lịch sử lâu đời còn là cả một không gian văn hóa được tạo nên bởi đình, chùa, miếu, nhà thờ tổ nghề, giếng nước, cây cổ thụ, phố nghề và những nếp sinh hoạt cộng đồng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nằm ở trung tâm làng, đình Vạn Phúc không chỉ là nơi thờ Thành hoàng theo tín ngưỡng làng xã truyền thống. Điểm đặc biệt của ngôi đình là vị thần được cộng đồng phụng thờ cũng được tôn là người đã truyền dạy nghề trồng dâu, nuôi tằm và dệt lụa. Bởi vậy, trong tâm thức người dân địa phương, sự tích lập làng, ký ức về nghề dệt và tín ngưỡng Thành hoàng gần như hòa làm một.
Câu chuyện về Ả Lã Đê Nương chủ yếu được lưu truyền qua thần phả, sắc phong, truyền thuyết và ký ức dân gian. Đây là những tư liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống tinh thần của cộng đồng, nhưng cần được phân biệt với các sự kiện lịch sử đã được sử liệu độc lập xác nhận. Nhìn nhận thận trọng như vậy giúp người đọc vừa tôn trọng truyền thống địa phương, vừa hiểu đúng giá trị của đình Vạn Phúc trong đời sống văn hóa hiện nay.
Đình Vạn Phúc ở đâu?
Đình Vạn Phúc nằm trong khu làng Vạn Phúc, nay thuộc phường Hà Đông, thành phố Hà Nội. Trước khi các đơn vị hành chính của Hà Nội được sắp xếp lại, địa điểm này thuộc phường Vạn Phúc, quận Hà Đông.
Ngôi đình nằm gần khu vực phố Vạn Phúc và Phố Lụa, ở trung tâm không gian cư trú lâu đời của làng nghề. Từ các trục đường lớn như Tố Hữu hoặc đường 430, người tham quan có thể đi vào khu phố nghề rồi tiếp cận đình qua hệ thống đường làng.
Cần phân biệt đình Vạn Phúc ở Hà Đông với một ngôi đình cùng tên tại khu vực Vạn Phúc thuộc Ba Đình cũ. Đình Vạn Phúc ở khu làng lụa thờ Ả Lã Đê Nương, gắn với nghề dệt lụa. Trong khi đó, đình Vạn Phúc tại khu vực phố Đội Cấn là một di tích khác, thờ Linh Lang Đại Vương và gắn với không gian Thập tam trại phía tây kinh thành Thăng Long.
Sau khi địa giới hành chính thay đổi, tên làng Vạn Phúc vẫn được sử dụng phổ biến để chỉ cộng đồng cư dân, làng nghề và không gian văn hóa truyền thống. Vì thế, cách gọi “đình làng Vạn Phúc, phường Hà Đông, thành phố Hà Nội” vừa phản ánh địa danh văn hóa lâu đời, vừa phù hợp với địa giới hành chính hiện tại.
Vạn Phúc từ làng cổ ven sông Nhuệ đến phố nghề giữa đô thị
Vạn Phúc hình thành trên một dải đất bên sông Nhuệ, thuộc không gian văn hóa xứ Đoài và vùng Hà Đông xưa. Tên cũ của làng được ghi trong nhiều tư liệu là Vạn Bảo. Đến cuối thế kỷ XIX, tên Vạn Phúc được sử dụng thay cho Vạn Bảo, thường được lý giải là có liên quan đến tục kiêng húy dưới triều Nguyễn.
Trong nhiều thế kỷ, môi trường ven sông tạo điều kiện cho cư dân trồng trọt, giao thương và phát triển các nghề thủ công. Ký ức địa phương thường nhắc đến những bãi dâu, nong tằm, lò ươm, guồng quay tơ và tiếng thoi đưa trong các gia đình. Nghề dệt tạo ra sản phẩm trao đổi và chi phối nhịp sống, sự phân công lao động và quan hệ giữa các thế hệ trong làng.
Khi Hà Đông đô thị hóa, ruộng dâu và nhiều không gian sản xuất truyền thống dần thu hẹp. Các hộ làm nghề chuyển sang sử dụng máy dệt, nguyên liệu và phương thức tổ chức sản xuất mới. Dẫu vậy, hình ảnh làng lụa vẫn được duy trì qua phố nghề, cơ sở dệt, cửa hàng, nhà truyền thống, hoạt động trình diễn và các lễ thức tưởng nhớ tổ nghề.
Sự tồn tại của đình Vạn Phúc giữa không gian đô thị vì thế có ý nghĩa đặc biệt. Ngôi đình nhắc rằng Vạn Phúc không chỉ là một địa điểm bán lụa hay một điểm du lịch. Đây trước hết là một cộng đồng có lịch sử, có ký ức về nguồn gốc làng và có hệ thống biểu tượng riêng để giải thích, tôn vinh nghề nghiệp của mình.
Đình Vạn Phúc thờ ai?
Đình Vạn Phúc thờ Ả Lã Đê Nương, cũng được gọi bằng một số tên như Ả Lã Nàng Đê, A Lã Đê Nương, Lã Thị Nga hoặc Nga Hoàng Đại Vương trong các nguồn tư liệu và cách gọi dân gian khác nhau.
Người dân Vạn Phúc tôn bà là Thành hoàng bảo trợ cho làng, đồng thời là Tổ nghề dệt lụa. Đây là nét đặc trưng của đình làng Vạn Phúc: người có công gây dựng cuộc sống và truyền dạy nghề nghiệp cho cộng đồng được thờ phụng với tư cách tổ sư của một nghề và trong vị thế Thành hoàng.
Trong tín ngưỡng làng xã Việt Nam, Thành hoàng là vị thần bảo trợ cho một cộng đồng cư dân nhất định. Đối tượng được tôn làm Thành hoàng rất đa dạng, có thể là nhiên thần, nhân vật lịch sử, người khai canh, người lập làng, người có công chống giặc, chữa bệnh, trị thủy hoặc truyền nghề.
Trường hợp Vạn Phúc cho thấy nghề thủ công có thể giữ vị trí trung tâm trong bản sắc của cả cộng đồng. Công lao truyền nghề không chỉ được ghi nhận trong phạm vi các phường thợ mà được nâng lên thành công lao đối với sự tồn tại và hưng thịnh của làng. Bởi vậy, người truyền nghề được cộng đồng tôn kính như vị thần bảo hộ chung.
Vì sao tổ nghề dệt lụa được tôn làm Thành hoàng?
Tổ nghề và Thành hoàng là hai khái niệm có phạm vi khác nhau. Tổ nghề thường là người được cộng đồng hành nghề ghi nhớ vì có công sáng lập, truyền dạy hoặc cải tiến một nghề. Thành hoàng là vị thần bảo trợ cho toàn bộ làng, được thờ tại đình và gắn với trật tự nghi lễ của cộng đồng.
Tại một số làng nghề, tổ nghề chỉ được thờ trong đền tổ, nhà thờ nghề hoặc tại bàn thờ của các phường hội. Tuy nhiên, cũng có những nơi người truyền nghề đồng thời được tôn làm Thành hoàng. Điều đó thường xảy ra khi nghề thủ công có vai trò quyết định đối với sự hình thành, sinh kế và danh tiếng của làng.
Vạn Phúc là trường hợp tiêu biểu. Trong đời sống truyền thống, dệt lụa không phải hoạt động phụ của một nhóm nhỏ mà liên quan đến đông đảo gia đình. Người trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, hồ sợi, dệt vải, nhuộm màu, tạo hoa văn và buôn bán cùng tham gia vào một chuỗi nghề nghiệp nối tiếp nhau.
Nhờ nghề dệt, làng tạo ra nguồn sống, xây dựng quan hệ giao thương và hình thành danh tiếng vượt ra ngoài phạm vi địa phương. Vì vậy, người được tin là đã trao cho dân làng phương kế sinh nhai cũng được nhìn nhận như người gây dựng nền móng cho sự ổn định lâu dài của cộng đồng.
Việc tôn tổ nghề làm Thành hoàng còn thể hiện quan niệm coi trọng lao động và đạo lý nhớ ơn người đi trước. Trong cách nhìn ấy, một nghề không đơn thuần là phương tiện kiếm sống. Nghề còn là di sản của tổ tiên, là kỷ luật lao động, là danh dự và trách nhiệm mà mỗi thế hệ phải gìn giữ.
Lịch sử hình thành và những lần tu sửa đình Vạn Phúc
Niên đại khởi dựng chính xác của đình Vạn Phúc hiện chưa được xác định thống nhất trong các tư liệu phổ biến. Dấu vết kiến trúc còn lại cho thấy đình đã trải qua nhiều lần tu sửa, mở rộng, trong đó có những bộ phận mang phong cách nghệ thuật thời Lê và thời Nguyễn.
Theo tư liệu giới thiệu di tích, đình từng được tu sửa vào thời Hậu Lê. Đến năm Tự Đức thứ 33, tức năm 1880, người dân Vạn Phúc góp công, góp của xây dựng lại với quy mô lớn. Dù được chỉnh sửa qua nhiều giai đoạn, bố cục tổng thể và một số cấu kiện cổ vẫn được gìn giữ.
Việc cả cộng đồng cùng đóng góp xây đình phản ánh vai trò của thiết chế này trong xã hội làng truyền thống. Đình không thuộc riêng một dòng họ hoặc một nhóm thợ mà là tài sản chung của làng. Quá trình tu bổ thường gắn với sự tham gia của các giáp, các gia đình và những người làm nghề.
Trong thế kỷ XX, khi Vạn Phúc trở thành địa bàn hoạt động cách mạng, đình tiếp tục được sử dụng như một không gian hội họp và tổ chức các hoạt động chung. Những lớp lịch sử ấy khiến đình Vạn Phúc vừa là di tích kiến trúc tín ngưỡng, vừa là nơi lưu giữ ký ức xã hội và cách mạng của địa phương.
Năm 2005, đình được UBND tỉnh Hà Tây xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật. Việc xếp hạng ghi nhận giá trị của bố cục kiến trúc, hệ thống kết cấu gỗ, nghệ thuật trang trí và vai trò văn hóa của ngôi đình đối với cộng đồng Vạn Phúc.
Lễ hội đình Vạn Phúc diễn ra vào thời gian nào?
Theo lệ truyền thống được địa phương lưu giữ, hội làng Vạn Phúc thường diễn ra vào mùa xuân, trong khoảng từ mùng 10 hoặc 11 đến ngày 13 tháng Giêng âm lịch, tùy cách ghi của từng nguồn và kế hoạch tổ chức của từng giai đoạn.
Các ngày liên quan trực tiếp đến sự tích Ả Lã Đê Nương còn có mùng 10 tháng Tám âm lịch, được coi là ngày sinh theo thần tích và ngày 25 tháng Chạp, được tưởng niệm là ngày hóa.
Trong lễ hội, phần lễ thường có các nghi thức dâng hương, tế Thành hoàng, rước kiệu hoặc rước truyền thống, tùy điều kiện tổ chức. Lễ vật, trang phục, đội hình và trình tự tế lễ được cộng đồng chuẩn bị theo lệ làng, dưới sự phối hợp của chính quyền và ban quản lý di tích.
Phần hội có thể bao gồm biểu diễn văn nghệ, trò chơi dân gian, giới thiệu sản phẩm lụa, trình diễn thao tác nghề và các hoạt động cộng đồng. Trong đời sống hiện nay, nội dung tôn vinh nghề dệt và quảng bá làng nghề ngày càng được chú trọng.
Cần phân biệt hội làng theo lịch âm với Tuần Văn hóa, Du lịch, Thương mại làng nghề Vạn Phúc được tổ chức vào những thời điểm khác nhau theo kế hoạch từng năm. Tuần văn hóa thường có lễ rước tôn vinh tổ nghề, triển lãm, trình diễn thời trang, trưng bày sản phẩm và hoạt động thương mại, nhưng ngày khai mạc không cố định theo một lịch truyền thống duy nhất.
Do lịch tổ chức có thể thay đổi, người có nhu cầu tham dự nên xem thông báo chính thức của phường Hà Đông hoặc cơ quan văn hóa địa phương trong năm cụ thể, không nên tự suy đoán từ lịch của những năm trước.
