Lễ khánh thành đình Lương Xá năm 2023 đánh dấu chặng khắc phục công trình và gợi bài học sâu sắc về bảo tồn đình cổ Việt Nam.
Sáng ngày 26/2/2023, người dân thôn Lương Xá, xã Liên Bạt, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội tổ chức lễ khánh thành đình làng sau một thời gian dài xây dựng và hoàn thiện. Sự kiện đánh dấu việc không gian thờ tự, sinh hoạt tín ngưỡng và hội họp truyền thống của cộng đồng được đưa trở lại sử dụng.
Đối với người dân một làng quê Bắc Bộ, lễ khánh thành đình không chỉ là nghi thức công bố hoàn thành một công trình. Đó còn là dịp tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân, bày tỏ lòng thành kính đối với Thành hoàng làng và khẳng định sự gắn bó của cộng đồng với không gian văn hóa đã tồn tại qua nhiều biến động.
Tuy nhiên, câu chuyện của đình Lương Xá mang một hoàn cảnh đặc biệt. Công trình từng được biết đến như một ngôi đình có niên đại hàng trăm năm, nhưng đã bị hạ giải và xây dựng lại bằng bê tông cốt thép vào năm 2018 khi chưa hoàn thành các thủ tục chuyên môn cần thiết. Vì vậy, nhìn lại lễ khánh thành năm 2023 cũng là dịp nhìn lại một bài học đáng suy ngẫm về cách ứng xử với di sản đình làng.
Lễ khánh thành đình Lương Xá diễn ra khi nào?
Theo thông tin giới thiệu kèm theo tư liệu hình ảnh về sự kiện, lễ khánh thành đình làng Lương Xá được tổ chức vào lúc 8 giờ sáng ngày 26/2/2023. Công trình được khánh thành sau khoảng hai năm tiếp tục tu sửa, hoàn thiện và khắc phục những vấn đề còn tồn tại.
Tại thời điểm diễn ra buổi lễ, địa chỉ hành chính của đình được ghi là:
- Thôn Lương Xá
- Xã Liên Bạt
- Huyện Ứng Hòa
- Thành phố Hà Nội
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính của Hà Nội năm 2025, xã Liên Bạt cùng các xã Hoa Viên, Quảng Phú Cầu và Trường Thịnh được hợp nhất để hình thành xã Ứng Thiên. Bởi vậy, địa chỉ hiện nay của đình là thôn Lương Xá, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội. Việc giữ cụm địa danh “Liên Bạt, Ứng Hòa” trong tiêu đề có ý nghĩa nhận diện địa điểm theo tên gọi quen thuộc vào thời điểm tổ chức lễ khánh thành.
Buổi lễ là một dấu mốc quan trọng đối với người dân địa phương. Sau nhiều năm đình làng xuống cấp, rồi trải qua quá trình hạ giải, đình chỉ thi công, tìm phương án xử lý và tiếp tục hoàn thiện, cộng đồng Lương Xá mới có thể chính thức sử dụng lại không gian đình trong các hoạt động thờ tự và sinh hoạt chung.
Đình Lương Xá trong không gian văn hóa làng quê
Đình Lương Xá là nơi thờ Thành hoàng làng và là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương. Các nguồn tư liệu công khai hiện có chưa cho biết đầy đủ danh hiệu, thần tích và hành trạng của vị Thành hoàng được phụng thờ tại đình. Vì vậy, không nên tự suy đoán hoặc đồng nhất đối tượng thờ tự ở đây với những ngôi đình cùng tên Lương Xá tại các địa phương khác.
Trong làng xã truyền thống của người Việt, đình thường giữ nhiều chức năng cùng lúc. Trước hết, đình là nơi thờ vị thần được cộng đồng tôn làm Thành hoàng, người có công bảo trợ hoặc có mối liên hệ với lịch sử hình thành của làng. Đình cũng là nơi diễn ra tế lễ, hội làng, những cuộc họp quan trọng và nhiều hoạt động chung của dân cư.
Bởi vậy, giá trị của một ngôi đình không nằm riêng trong hệ thống cột, xà, vì kèo hay các mảng chạm khắc. Đình còn gắn với ký ức cộng đồng, lệ làng, nghi thức tế lễ, quan hệ giữa các dòng họ và sự tiếp nối trách nhiệm giữa những thế hệ cùng sinh sống trên một vùng đất.
Đình Lương Xá vốn tọa lạc trong một không gian làng quê tương đối điển hình. Phía trước có sân và ao làng, tạo nên cảnh quan quen thuộc của nhiều làng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đình và chùa Lương Xá nằm gần nhau, góp phần hình thành một quần thể sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Theo báo cáo được công bố trong quá trình xử lý sự việc năm 2018, khuôn viên đình có diện tích khoảng 450m². Công trình cũ gồm năm gian, hai chái; tòa tiền tế và hậu cung tạo thành mặt bằng gần hình chữ Công. Ngoài các tòa kiến trúc chính còn có nghi môn, sân đình và ao làng phía trước.
Dấu tích của ngôi đình cổ trước năm 2018
Không có tài liệu thống nhất xác định chính xác năm đình Lương Xá được khởi dựng. Một số ý kiến tại thời điểm khảo sát cho rằng ngôi đình có tuổi đời khoảng 300 năm, trong khi một số cách giới thiệu của người dân gọi đây là ngôi đình hơn 400 năm tuổi.
Sự khác biệt này cho thấy cần thận trọng khi nói về niên đại đình. Cách diễn đạt phù hợp hơn là đình Lương Xá từng bảo lưu một số cấu kiện và mảng chạm khắc có niên đại khoảng cuối thế kỷ XVII hoặc cách nay chừng ba thế kỷ, thay vì khẳng định toàn bộ công trình còn nguyên vẹn từ một năm cụ thể.
Ngôi đình cũ được xây dựng chủ yếu bằng gỗ, với hệ thống cột, xà và vì kèo mang đặc trưng của kiến trúc đình làng Bắc Bộ. Trên một số đầu xà và cấu kiện còn có các mảng chạm hình rồng, phượng cùng những hoa văn trang trí truyền thống. Những chi tiết ấy vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa là nguồn tư liệu giúp nghiên cứu kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc dân gian.
Theo các tư liệu báo chí ghi nhận tại hiện trường năm 2018, một số cấu kiện chạm khắc của đình được đánh giá là khá tinh tế. Nhà nghiên cứu tham gia trao đổi về sự việc cũng nhận định một số mảng chạm có thể thuộc giai đoạn cuối thế kỷ XVII. Tuy nhiên, muốn xác định niên đại chính xác của từng cấu kiện vẫn cần căn cứ vào hồ sơ khảo sát, đặc điểm tạo tác, kết cấu kiến trúc và kết quả thẩm định chuyên môn.
Đình Lương Xá chưa từng được xếp hạng là di tích quốc gia hoặc di tích cấp thành phố trước khi xảy ra sự việc năm 2018. Dù vậy, đình đã có tên trong danh mục kiểm kê di tích của thành phố Hà Nội, vì thế vẫn thuộc đối tượng cần được quản lý và bảo vệ theo quy định về di sản văn hóa. Việc chưa được cấp bằng xếp hạng không đồng nghĩa với việc cộng đồng có thể tự ý phá bỏ, thay đổi kết cấu hoặc xây dựng lại hoàn toàn.
Quá trình xuống cấp của đình Lương Xá
Trải qua thời gian, chiến tranh và nhiều lần thay đổi công năng, đình Lương Xá dần xuống cấp. Có giai đoạn đình được sử dụng làm nơi cất giữ vũ khí, chỗ ở cho người dân sơ tán và nơi chứa vật tư nông nghiệp. Những hoạt động này phản ánh hoàn cảnh lịch sử của địa phương nhưng cũng ít nhiều tác động đến kiến trúc đình.
Năm 1993, người dân làm lại gian hậu cung và tiến hành một số công việc sửa chữa. Khoảng năm 2003, cộng đồng tiếp tục đóng góp để thay thế một số cấu kiện gỗ đã hư hại. Các đợt sửa chữa này chủ yếu nhằm bảo đảm việc sử dụng và hạn chế nguy cơ công trình bị sập đổ, chưa phải là một dự án tu bổ tổng thể được nghiên cứu đầy đủ.
Đến những năm 2015–2017, tình trạng xuống cấp trở nên nghiêm trọng hơn. Một số cột gỗ bị rỗng ruột, mối mọt; các mộng liên kết suy yếu; hệ mái xô lệch và thường xuyên bị dột khi trời mưa. Người dân nhiều lần phản ánh và mong muốn sớm sửa chữa để có nơi thờ tự an toàn.
Tháng 12/2017, UBND xã Liên Bạt gửi văn bản đề nghị UBND huyện Ứng Hòa cho phép tu bổ, tôn tạo đình Lương Xá. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện yêu cầu địa phương lập hồ sơ báo cáo kinh tế – kỹ thuật, xác định nguồn vốn, lựa chọn đơn vị có đủ điều kiện chuyên môn và xin ý kiến cơ quan văn hóa có thẩm quyền.
Mong muốn sửa đình của người dân là nhu cầu chính đáng. Một ngôi đình bị dột nát, cấu kiện hư hỏng và có nguy cơ mất an toàn rõ ràng cần được can thiệp. Vấn đề không nằm ở việc có nên sửa đình hay không, mà nằm ở phương pháp tu bổ, trình tự thực hiện và khả năng gìn giữ những yếu tố gốc còn lại.
Sự việc hạ giải đình cổ năm 2018
Khi chưa hoàn tất hồ sơ và chưa có sự chấp thuận của cơ quan chuyên môn, đình Lương Xá đã bị hạ giải gần như toàn bộ. Các cấu kiện gỗ, nền gạch và thành phần kiến trúc cũ được tháo dỡ, trong khi trên nền đình bắt đầu hình thành một công trình mới bằng bê tông cốt thép.
Theo thông tin được công bố thời điểm đó, người dân đã tổ chức nhiều cuộc họp, vận động đóng góp và huy động nguồn kinh phí xã hội hóa. Khoản đóng góp của cộng đồng cùng sự hỗ trợ của một số cá nhân thể hiện mong muốn sớm có một ngôi đình khang trang, an toàn.
Tuy nhiên, trong bảo tồn di sản, sự đồng thuận của cộng đồng và nguồn kinh phí tự nguyện chưa thể thay thế hồ sơ khoa học, thiết kế được thẩm định và sự hướng dẫn của người có chuyên môn. Một công trình lịch sử không giống một nhà văn hóa hoặc công trình dân dụng có thể phá cũ, xây mới dựa trên nhu cầu sử dụng.
Cuối tháng 7/2018, cơ quan văn hóa thành phố kiểm tra hiện trạng và yêu cầu dừng thi công. Khi ấy, phần lớn kiến trúc gỗ cũ đã bị tháo bỏ, khung bê tông của công trình mới đã hình thành. Một số cột, xà và cấu kiện chạm khắc được tập kết tại sân nhà văn hóa thôn hoặc khu vực cạnh ao đình.
Ngày 13/8/2018, UBND thành phố Hà Nội ban hành Công văn số 3692/UBND-KGVX, yêu cầu kiểm điểm, xử lý những tổ chức và cá nhân liên quan; đồng thời giao cơ quan chuyên môn hướng dẫn huyện Ứng Hòa và xã Liên Bạt tìm phương án khắc phục. Sự việc trở thành một trường hợp được nhắc đến nhiều khi bàn về những bất cập trong quản lý, tu bổ đình làng.
Ý nghĩa của lễ khánh thành đối với người dân Lương Xá
Dù mang theo một lịch sử phức tạp, lễ khánh thành vẫn là sự kiện có ý nghĩa lớn đối với cộng đồng địa phương. Sau nhiều năm không gian đình bị gián đoạn, người dân có lại một nơi tương đối ổn định để thờ phụng Thành hoàng và tổ chức các hoạt động chung.
Khôi phục không gian thờ tự của làng
Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, Thành hoàng được cộng đồng tôn kính như vị thần bảo trợ cho làng. Việc thờ phụng thể hiện lòng biết ơn tiền nhân, sự tưởng nhớ nguồn cội và mong muốn duy trì nếp sống hòa thuận.
Lễ khánh thành đánh dấu thời điểm ban thờ, nghi môn, sân đình và các không gian chức năng được đưa vào sử dụng đồng bộ hơn. Từ đó, các nghi thức truyền thống của làng có điều kiện được duy trì trong một không gian trang nghiêm.
Tuy nhiên, ý nghĩa của việc thờ cúng nên được nhìn nhận trong phạm vi văn hóa và niềm tin cộng đồng. Không nên gắn lễ khánh thành hoặc việc dâng lễ tại đình với những lời hứa hẹn chắc chắn về tài lộc, công danh hay khả năng thay đổi số phận.
Tạo nơi gặp gỡ của các thế hệ
Đình làng vốn là không gian kết nối các dòng họ, người cao tuổi, thanh niên và con em sinh sống xa quê. Vào những ngày lễ trọng, người dân có dịp trở về gặp gỡ, thăm hỏi và cùng thực hiện những công việc chung.
Thông qua quá trình chuẩn bị và tổ chức lễ khánh thành, những câu chuyện về lịch sử làng, về ngôi đình cũ và trách nhiệm giữ gìn di sản có thể được truyền lại cho thế hệ trẻ. Đây là giá trị khó đo đếm bằng quy mô hay chi phí xây dựng.
Ghi nhận sự đóng góp của cộng đồng
Công trình được hình thành từ sự đóng góp công sức và kinh phí của nhiều người dân, các dòng họ và những người con quê hương. Tinh thần cùng nhau chăm lo nơi thờ tự là một nét đẹp trong đời sống làng xã.
Dẫu vậy, trường hợp đình Lương Xá cũng cho thấy lòng nhiệt tình cần đi cùng hiểu biết chuyên môn. Xã hội hóa bảo tồn di tích là huy động tiền bạc và phải công khai kế hoạch, tuân thủ pháp luật, tham khảo ý kiến chuyên gia và giám sát chặt chẽ quá trình thi công.
