Sáng ngày 26/2/2023, người dân thôn Lương Xá, xã Liên Bạt, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội tổ chức lễ khánh thành đình làng sau một thời gian dài xây dựng và hoàn thiện. Sự kiện đánh dấu việc không gian thờ tự, sinh hoạt tín ngưỡng và hội họp truyền thống của cộng đồng được đưa trở lại sử dụng.
Đối với người dân một làng quê Bắc Bộ, lễ khánh thành đình không chỉ là nghi thức công bố hoàn thành một công trình. Đó còn là dịp tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân, bày tỏ lòng thành kính đối với Thành hoàng làng và khẳng định sự gắn bó của cộng đồng với không gian văn hóa đã tồn tại qua nhiều biến động.
Tuy nhiên, câu chuyện của đình Lương Xá mang một hoàn cảnh đặc biệt. Công trình từng được biết đến như một ngôi đình có niên đại hàng trăm năm, nhưng đã bị hạ giải và xây dựng lại bằng bê tông cốt thép vào năm 2018 khi chưa hoàn thành các thủ tục chuyên môn cần thiết. Vì vậy, nhìn lại lễ khánh thành năm 2023 cũng là dịp nhìn lại một bài học đáng suy ngẫm về cách ứng xử với di sản đình làng.
Lễ khánh thành đình Lương Xá diễn ra khi nào?
Theo thông tin giới thiệu kèm theo tư liệu hình ảnh về sự kiện, lễ khánh thành đình làng Lương Xá được tổ chức vào lúc 8 giờ sáng ngày 26/2/2023. Công trình được khánh thành sau khoảng hai năm tiếp tục tu sửa, hoàn thiện và khắc phục những vấn đề còn tồn tại.
Tại thời điểm diễn ra buổi lễ, địa chỉ hành chính của đình được ghi là:
- Thôn Lương Xá
- Xã Liên Bạt
- Huyện Ứng Hòa
- Thành phố Hà Nội
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính của Hà Nội năm 2025, xã Liên Bạt cùng các xã Hoa Viên, Quảng Phú Cầu và Trường Thịnh được hợp nhất để hình thành xã Ứng Thiên. Bởi vậy, địa chỉ hiện nay của đình là thôn Lương Xá, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội. Việc giữ cụm địa danh “Liên Bạt, Ứng Hòa” trong tiêu đề có ý nghĩa nhận diện địa điểm theo tên gọi quen thuộc vào thời điểm tổ chức lễ khánh thành.
Buổi lễ là một dấu mốc quan trọng đối với người dân địa phương. Sau nhiều năm đình làng xuống cấp, rồi trải qua quá trình hạ giải, đình chỉ thi công, tìm phương án xử lý và tiếp tục hoàn thiện, cộng đồng Lương Xá mới có thể chính thức sử dụng lại không gian đình trong các hoạt động thờ tự và sinh hoạt chung.
Đình Lương Xá trong không gian văn hóa làng quê
Đình Lương Xá là nơi thờ Thành hoàng làng và là địa điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương. Các nguồn tư liệu công khai hiện có chưa cho biết đầy đủ danh hiệu, thần tích và hành trạng của vị Thành hoàng được phụng thờ tại đình. Vì vậy, không nên tự suy đoán hoặc đồng nhất đối tượng thờ tự ở đây với những ngôi đình cùng tên Lương Xá tại các địa phương khác.
Trong làng xã truyền thống của người Việt, đình thường giữ nhiều chức năng cùng lúc. Trước hết, đình là nơi thờ vị thần được cộng đồng tôn làm Thành hoàng, người có công bảo trợ hoặc có mối liên hệ với lịch sử hình thành của làng. Đình cũng là nơi diễn ra tế lễ, hội làng, những cuộc họp quan trọng và nhiều hoạt động chung của dân cư.
Bởi vậy, giá trị của một ngôi đình không chỉ nằm trong hệ thống cột, xà, vì kèo hay các mảng chạm khắc. Đình còn gắn với ký ức cộng đồng, lệ làng, nghi thức tế lễ, quan hệ giữa các dòng họ và sự tiếp nối trách nhiệm giữa những thế hệ cùng sinh sống trên một vùng đất.
Đình Lương Xá vốn tọa lạc trong một không gian làng quê tương đối điển hình. Phía trước có sân và ao làng, tạo nên cảnh quan quen thuộc của nhiều làng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đình và chùa Lương Xá nằm gần nhau, góp phần hình thành một quần thể sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Theo báo cáo được công bố trong quá trình xử lý sự việc năm 2018, khuôn viên đình có diện tích khoảng 450m². Công trình cũ gồm năm gian, hai chái; tòa tiền tế và hậu cung tạo thành mặt bằng gần hình chữ Công. Ngoài các tòa kiến trúc chính còn có nghi môn, sân đình và ao làng phía trước.
Dấu tích của ngôi đình cổ trước năm 2018
Không có tài liệu thống nhất xác định chính xác năm đình Lương Xá được khởi dựng. Một số ý kiến tại thời điểm khảo sát cho rằng ngôi đình có tuổi đời khoảng 300 năm, trong khi một số cách giới thiệu của người dân gọi đây là ngôi đình hơn 400 năm tuổi.
Sự khác biệt này cho thấy cần thận trọng khi nói về niên đại đình. Cách diễn đạt phù hợp hơn là đình Lương Xá từng bảo lưu một số cấu kiện và mảng chạm khắc có niên đại khoảng cuối thế kỷ XVII hoặc cách nay chừng ba thế kỷ, thay vì khẳng định toàn bộ công trình còn nguyên vẹn từ một năm cụ thể.
Ngôi đình cũ được xây dựng chủ yếu bằng gỗ, với hệ thống cột, xà và vì kèo mang đặc trưng của kiến trúc đình làng Bắc Bộ. Trên một số đầu xà và cấu kiện còn có các mảng chạm hình rồng, phượng cùng những hoa văn trang trí truyền thống. Những chi tiết ấy vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa là nguồn tư liệu giúp nghiên cứu kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc dân gian.
Theo các tư liệu báo chí ghi nhận tại hiện trường năm 2018, một số cấu kiện chạm khắc của đình được đánh giá là khá tinh tế. Nhà nghiên cứu tham gia trao đổi về sự việc cũng nhận định một số mảng chạm có thể thuộc giai đoạn cuối thế kỷ XVII. Tuy nhiên, muốn xác định niên đại chính xác của từng cấu kiện vẫn cần căn cứ vào hồ sơ khảo sát, đặc điểm tạo tác, kết cấu kiến trúc và kết quả thẩm định chuyên môn.
Đình Lương Xá chưa từng được xếp hạng là di tích quốc gia hoặc di tích cấp thành phố trước khi xảy ra sự việc năm 2018. Dù vậy, đình đã có tên trong danh mục kiểm kê di tích của thành phố Hà Nội, vì thế vẫn thuộc đối tượng cần được quản lý và bảo vệ theo quy định về di sản văn hóa. Việc chưa được cấp bằng xếp hạng không đồng nghĩa với việc cộng đồng có thể tự ý phá bỏ, thay đổi kết cấu hoặc xây dựng lại hoàn toàn.
Quá trình xuống cấp của đình Lương Xá
Trải qua thời gian, chiến tranh và nhiều lần thay đổi công năng, đình Lương Xá dần xuống cấp. Có giai đoạn đình được sử dụng làm nơi cất giữ vũ khí, chỗ ở cho người dân sơ tán và nơi chứa vật tư nông nghiệp. Những hoạt động này phản ánh hoàn cảnh lịch sử của địa phương nhưng cũng ít nhiều tác động đến kiến trúc đình.
Năm 1993, người dân làm lại gian hậu cung và tiến hành một số công việc sửa chữa. Khoảng năm 2003, cộng đồng tiếp tục đóng góp để thay thế một số cấu kiện gỗ đã hư hại. Các đợt sửa chữa này chủ yếu nhằm bảo đảm việc sử dụng và hạn chế nguy cơ công trình bị sập đổ, chưa phải là một dự án tu bổ tổng thể được nghiên cứu đầy đủ.
Đến những năm 2015–2017, tình trạng xuống cấp trở nên nghiêm trọng hơn. Một số cột gỗ bị rỗng ruột, mối mọt; các mộng liên kết suy yếu; hệ mái xô lệch và thường xuyên bị dột khi trời mưa. Người dân nhiều lần phản ánh và mong muốn sớm sửa chữa để có nơi thờ tự an toàn.
Tháng 12/2017, UBND xã Liên Bạt gửi văn bản đề nghị UBND huyện Ứng Hòa cho phép tu bổ, tôn tạo đình Lương Xá. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện yêu cầu địa phương lập hồ sơ báo cáo kinh tế – kỹ thuật, xác định nguồn vốn, lựa chọn đơn vị có đủ điều kiện chuyên môn và xin ý kiến cơ quan văn hóa có thẩm quyền.
Mong muốn sửa đình của người dân là nhu cầu chính đáng. Một ngôi đình bị dột nát, cấu kiện hư hỏng và có nguy cơ mất an toàn rõ ràng cần được can thiệp. Vấn đề không nằm ở việc có nên sửa đình hay không, mà nằm ở phương pháp tu bổ, trình tự thực hiện và khả năng gìn giữ những yếu tố gốc còn lại.
Sự việc hạ giải đình cổ năm 2018
Khi chưa hoàn tất hồ sơ và chưa có sự chấp thuận của cơ quan chuyên môn, đình Lương Xá đã bị hạ giải gần như toàn bộ. Các cấu kiện gỗ, nền gạch và thành phần kiến trúc cũ được tháo dỡ, trong khi trên nền đình bắt đầu hình thành một công trình mới bằng bê tông cốt thép.
Theo thông tin được công bố thời điểm đó, người dân đã tổ chức nhiều cuộc họp, vận động đóng góp và huy động nguồn kinh phí xã hội hóa. Khoản đóng góp của cộng đồng cùng sự hỗ trợ của một số cá nhân thể hiện mong muốn sớm có một ngôi đình khang trang, an toàn.
Tuy nhiên, trong bảo tồn di sản, sự đồng thuận của cộng đồng và nguồn kinh phí tự nguyện chưa thể thay thế hồ sơ khoa học, thiết kế được thẩm định và sự hướng dẫn của người có chuyên môn. Một công trình lịch sử không giống một nhà văn hóa hoặc công trình dân dụng có thể phá cũ, xây mới dựa trên nhu cầu sử dụng.
Cuối tháng 7/2018, cơ quan văn hóa thành phố kiểm tra hiện trạng và yêu cầu dừng thi công. Khi ấy, phần lớn kiến trúc gỗ cũ đã bị tháo bỏ, khung bê tông của công trình mới đã hình thành. Một số cột, xà và cấu kiện chạm khắc được tập kết tại sân nhà văn hóa thôn hoặc khu vực cạnh ao đình.
Ngày 13/8/2018, UBND thành phố Hà Nội ban hành Công văn số 3692/UBND-KGVX, yêu cầu kiểm điểm, xử lý những tổ chức và cá nhân liên quan; đồng thời giao cơ quan chuyên môn hướng dẫn huyện Ứng Hòa và xã Liên Bạt tìm phương án khắc phục. Sự việc trở thành một trường hợp được nhắc đến nhiều khi bàn về những bất cập trong quản lý, tu bổ đình làng.
Vì sao không thể gọi đây là trùng tu nguyên trạng?
“Tu bổ” một di tích thường được hiểu là hoạt động sửa chữa, gia cố và phục hồi những thành phần bị hư hỏng trên cơ sở tôn trọng tối đa yếu tố gốc. Nguyên tắc quan trọng là giữ lại được càng nhiều vật liệu, kết cấu, dấu vết lịch sử và kỹ thuật truyền thống càng tốt.
Trong trường hợp đình Lương Xá, kiến trúc gỗ cũ đã bị hạ giải gần như hoàn toàn, sau đó thay thế bằng hệ khung bê tông cốt thép. Vật liệu, kỹ thuật chịu lực và nhiều đặc điểm cấu tạo vì thế đã thay đổi căn bản. Công trình mới có thể mô phỏng hình thức năm gian, đầu đao hoặc mái đình truyền thống, nhưng không còn là toàn bộ kiến trúc cổ theo nghĩa nguyên gốc.
Vì vậy, lễ khánh thành năm 2023 nên được hiểu là lễ hoàn thành công trình đình Lương Xá sau quá trình xây dựng, điều chỉnh và khắc phục, chứ không nên diễn giải rằng ngôi đình cổ đã được phục hồi nguyên vẹn như trước năm 2018.
Cách nhìn này không nhằm phủ nhận tấm lòng của người dân hay ý nghĩa tín ngưỡng của ngôi đình hiện nay. Nó giúp phân biệt rõ giữa hai lớp giá trị:
- Giá trị của những cấu kiện, vật liệu và dấu tích kiến trúc cổ từng tồn tại.
- Giá trị tín ngưỡng, cộng đồng và không gian sinh hoạt được tiếp tục duy trì trong công trình hiện nay.
Sự phân biệt ấy rất quan trọng. Một công trình có thể mất đi phần lớn yếu tố kiến trúc gốc nhưng vẫn tiếp tục là nơi thờ Thành hoàng, tổ chức tế lễ và gắn kết dân làng. Ngược lại, việc duy trì sinh hoạt tín ngưỡng không thể làm cho những cấu kiện cổ đã mất trở lại nguyên trạng.
Các phương án khắc phục từng được đề xuất
Sau khi đình chỉ thi công, các cơ quan quản lý, chuyên gia bảo tồn và đại diện địa phương đã thảo luận về phương án khắc phục. Ba hướng xử lý chính từng được đưa ra.
Phá bỏ khung bê tông để dựng lại đình gỗ
Phương án thứ nhất là tháo bỏ công trình bê tông mới xây, sau đó phục dựng lại đình bằng gỗ theo hình thức kiến trúc cũ.
Về mặt bảo tồn, phương án này có ưu điểm là đưa vật liệu và kết cấu của công trình về gần hơn với kiến trúc đình truyền thống. Tuy nhiên, việc phục dựng đòi hỏi hồ sơ đo vẽ đầy đủ, nguồn gỗ phù hợp, đội ngũ thợ có tay nghề và kinh phí rất lớn.
Bên cạnh đó, nhiều cấu kiện gốc đã bị hư hỏng hoặc thất lạc, khiến việc phục dựng toàn bộ có nguy cơ trở thành một công trình giả cổ mới, dù sử dụng chất liệu gỗ.
Giữ khung bê tông và gắn các mảng chạm cổ
Phương án thứ hai là giữ lại khung bê tông, sau đó đưa những mảng chạm khắc cũ còn sử dụng được vào trang trí công trình.
Một bộ phận người dân từng đồng tình với hướng này vì ít tốn kém và có thể tận dụng những hiện vật còn lại. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc gắn cấu kiện gỗ cổ lên một bộ khung bê tông có thể tạo ra sự chắp vá, không phản ánh trung thực kết cấu vốn có của đình.
Cấu kiện chạm khắc trong kiến trúc truyền thống không chỉ có chức năng trang trí. Vị trí của chúng liên quan đến cấu tạo vì kèo, quan hệ chịu lực, tỷ lệ không gian và ý nghĩa biểu tượng. Nếu bị tách khỏi bối cảnh ban đầu, giá trị kiến trúc của chúng sẽ giảm đi đáng kể.
Điều chỉnh công trình mới theo hình thái đình cũ
Phương án thứ ba là giữ lại phần khung bê tông đã xây dựng, nhưng điều chỉnh kích thước, hình thức bên ngoài và nội thất để gần hơn với kiến trúc đình trước đây. Phần hậu cung được định hướng làm bằng gỗ, kết hợp lựa chọn những cấu kiện cũ còn đủ khả năng sử dụng.
Nhiều chuyên gia đánh giá đây không phải phương án lý tưởng, nhưng phù hợp hơn với hiện trạng khi khung bê tông đã gần hoàn thành và nguồn lực của địa phương có giới hạn.
Một thuận lợi được nhắc đến là đơn vị chuyên môn còn lưu giữ hồ sơ khảo sát đình Lương Xá được lập từ năm 2004. Những bản vẽ, hình ảnh và tư liệu cũ có thể hỗ trợ việc điều chỉnh hình thức công trình, đồng thời làm căn cứ nhận diện các cấu kiện đã tháo dỡ.
Các nguồn tư liệu phổ biến hiện nay chưa công bố đầy đủ hồ sơ hoàn công hoặc báo cáo kỹ thuật của quá trình thực hiện sau đó. Vì thế, chưa đủ căn cứ để khẳng định chính xác có bao nhiêu cấu kiện gốc được bảo tồn, cấu kiện nào được tái sử dụng và phần nào được làm mới trong công trình khánh thành năm 2023.
Ý nghĩa của lễ khánh thành đối với người dân Lương Xá
Dù mang theo một lịch sử phức tạp, lễ khánh thành vẫn là sự kiện có ý nghĩa lớn đối với cộng đồng địa phương. Sau nhiều năm không gian đình bị gián đoạn, người dân có lại một nơi tương đối ổn định để thờ phụng Thành hoàng và tổ chức các hoạt động chung.
Khôi phục không gian thờ tự của làng
Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, Thành hoàng được cộng đồng tôn kính như vị thần bảo trợ cho làng. Việc thờ phụng thể hiện lòng biết ơn tiền nhân, sự tưởng nhớ nguồn cội và mong muốn duy trì nếp sống hòa thuận.
Lễ khánh thành đánh dấu thời điểm ban thờ, nghi môn, sân đình và các không gian chức năng được đưa vào sử dụng đồng bộ hơn. Từ đó, các nghi thức truyền thống của làng có điều kiện được duy trì trong một không gian trang nghiêm.
Tuy nhiên, ý nghĩa của việc thờ cúng nên được nhìn nhận trong phạm vi văn hóa và niềm tin cộng đồng. Không nên gắn lễ khánh thành hoặc việc dâng lễ tại đình với những lời hứa hẹn chắc chắn về tài lộc, công danh hay khả năng thay đổi số phận.
Tạo nơi gặp gỡ của các thế hệ
Đình làng vốn là không gian kết nối các dòng họ, người cao tuổi, thanh niên và con em sinh sống xa quê. Vào những ngày lễ trọng, người dân có dịp trở về gặp gỡ, thăm hỏi và cùng thực hiện những công việc chung.
Thông qua quá trình chuẩn bị và tổ chức lễ khánh thành, những câu chuyện về lịch sử làng, về ngôi đình cũ và trách nhiệm giữ gìn di sản có thể được truyền lại cho thế hệ trẻ. Đây là giá trị khó đo đếm bằng quy mô hay chi phí xây dựng.
Ghi nhận sự đóng góp của cộng đồng
Công trình được hình thành từ sự đóng góp công sức và kinh phí của nhiều người dân, các dòng họ và những người con quê hương. Tinh thần cùng nhau chăm lo nơi thờ tự là một nét đẹp trong đời sống làng xã.
Dẫu vậy, trường hợp đình Lương Xá cũng cho thấy lòng nhiệt tình cần đi cùng hiểu biết chuyên môn. Xã hội hóa bảo tồn di tích không chỉ là huy động tiền bạc mà còn phải công khai kế hoạch, tuân thủ pháp luật, tham khảo ý kiến chuyên gia và giám sát chặt chẽ quá trình thi công.
Bài học về bảo tồn đình làng từ câu chuyện Lương Xá
Sự việc tại đình Lương Xá đã xảy ra từ năm 2018, nhưng những vấn đề được đặt ra vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với nhiều làng quê có đình, đền, chùa đang xuống cấp.
Di tích chưa xếp hạng vẫn cần được bảo vệ
Một quan niệm từng xuất hiện trong vụ việc là đình chưa được xếp hạng nên người dân có thể chủ động phá đi xây lại. Đây là cách hiểu chưa đúng.
Xếp hạng di tích là một hình thức công nhận và xác lập chế độ quản lý cụ thể, nhưng giá trị của một công trình không chỉ bắt đầu từ khi có bằng xếp hạng. Những địa điểm đã được kiểm kê hoặc chứa đựng dấu tích lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng vẫn cần được xem xét cẩn trọng trước mọi hoạt động sửa chữa.
Không ít công trình chưa được xếp hạng vẫn lưu giữ cấu kiện cổ, bia đá, sắc phong, tượng thờ hoặc truyền thống lễ hội quan trọng. Nếu chờ đến khi được công nhận mới bảo vệ thì nhiều yếu tố gốc có thể đã biến mất.
Xuống cấp không đồng nghĩa với mất hết giá trị
Một cột gỗ bị mối mọt có thể được gia cố hoặc thay cục bộ. Một bộ mái bị xô lệch có thể được hạ giải có kiểm soát, đánh số cấu kiện và lắp dựng lại. Những mảng chạm bị hư hại có thể được bảo quản riêng.
Trong bảo tồn, phần cũ còn lại dù không hoàn hảo vẫn mang dấu vết chân thực của lịch sử. Việc thay toàn bộ bằng vật liệu mới có thể tạo nên một công trình chắc chắn hơn, nhưng đồng thời làm mất thông tin về kỹ thuật, mỹ thuật và đời sống của những thế hệ đã xây dựng đình.
Cần lập hồ sơ trước khi can thiệp
Trước khi tu bổ một đình cổ, cần khảo sát hiện trạng, chụp ảnh, đo vẽ, đánh số cấu kiện và đánh giá mức độ hư hỏng. Hồ sơ này giúp xác định phần nào cần giữ nguyên, phần nào cần gia cố và phần nào buộc phải thay thế.
Nếu phải hạ giải, từng cấu kiện cần được quản lý rõ ràng, tránh thất lạc hoặc bị sử dụng sai vị trí. Mẫu hoa văn, màu sắc, vật liệu và dấu vết qua các thời kỳ cũng cần được ghi nhận.
Hồ sơ khoa học không chỉ phục vụ thi công. Đây còn là nguồn tư liệu lâu dài để thế hệ sau hiểu được ngôi đình đã thay đổi như thế nào.
Tôn trọng vai trò của người dân nhưng cần chuyên môn hướng dẫn
Người dân là chủ thể thực hành tín ngưỡng và trực tiếp chăm nom đình làng. Không thể bảo tồn đình nếu tách cộng đồng khỏi quá trình ra quyết định.
Tuy nhiên, cộng đồng không phải lúc nào cũng có kiến thức về kết cấu gỗ cổ, vật liệu truyền thống hoặc quy trình bảo tồn. Cơ quan quản lý và đơn vị chuyên môn cần giải thích rõ vì sao không nên phá cũ xây mới, đồng thời đưa ra phương án khả thi thay vì chỉ yêu cầu dừng thi công.
Một phương án bảo tồn tốt cần dung hòa ba yếu tố: giữ được giá trị gốc, bảo đảm an toàn và phù hợp với khả năng đóng góp của địa phương.
Không đánh đồng khang trang với bảo tồn tốt
Tâm lý muốn đình phải mới, to, sáng và bền là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, tiêu chí của một công trình tín ngưỡng mới xây không hoàn toàn giống tiêu chí bảo tồn một đình cổ.
Những vết thời gian, màu gỗ cũ, sự không đồng đều của cấu kiện hay dấu tích sửa chữa qua nhiều thế hệ đôi khi chính là yếu tố tạo nên giá trị lịch sử. Sơn mới toàn bộ, thay gỗ bằng bê tông hoặc đưa quá nhiều chi tiết trang trí hiện đại vào đình có thể làm công trình mất đi vẻ chân thực.
Đình Lương Xá trong đời sống địa phương hiện nay
Lương Xá hiện vẫn là một cộng đồng làng có đời sống văn hóa tương đối gắn kết. Theo thông tin được công bố năm 2025, thôn có bảy dòng họ với hơn 350 hộ gia đình. Người dân tham gia cải tạo ao làng, chỉnh trang cảnh quan, xây dựng các tuyến đường và tổ chức nhiều hoạt động cộng đồng.
Ao làng phía trước khu vực đình góp phần duy trì cảnh quan truyền thống, đồng thời trở thành nơi sinh hoạt, luyện tập và gặp gỡ của người dân. Việc bảo vệ cảnh quan quanh đình có ý nghĩa không kém việc chăm sóc riêng tòa kiến trúc.
Một ngôi đình bị bao quanh bởi nhà cửa lấn chiếm, biển quảng cáo, công trình không phù hợp hoặc ao hồ ô nhiễm sẽ mất dần môi trường văn hóa vốn có. Bởi vậy, bảo tồn đình Lương Xá trong tương lai nên được đặt trong tổng thể gồm đình, chùa, ao làng, sân, đường tiếp cận và các hoạt động truyền thống của cộng đồng.
Sau khi xã Liên Bạt được sắp xếp vào xã Ứng Thiên, trách nhiệm quản lý nhà nước đối với đình thuộc chính quyền xã mới cùng các cơ quan chuyên môn của thành phố Hà Nội. Việc thay đổi địa giới không làm thay đổi vai trò trực tiếp của người dân thôn Lương Xá trong chăm nom và duy trì sinh hoạt tín ngưỡng tại đình.
Lưu ý khi tìm hiểu và tham quan đình Lương Xá
Người đến đình nên sử dụng địa chỉ hiện nay là thôn Lương Xá, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội. Khi tìm kiếm trên bản đồ hoặc đọc các tư liệu trước năm 2025, địa điểm có thể vẫn được ghi là xã Liên Bạt, huyện Ứng Hòa.
Do chưa có thông báo công khai ổn định về giờ mở cửa, khách tham quan nên chủ động hỏi người trông nom đình hoặc người dân địa phương, nhất là khi muốn khảo sát kiến trúc, chụp ảnh tư liệu hay tìm hiểu các cấu kiện cũ.
Khi vào không gian thờ tự, cần ăn mặc lịch sự, nói chuyện vừa đủ nghe và không tự ý dịch chuyển đồ thờ, hiện vật hoặc cấu kiện kiến trúc. Việc chụp ảnh ở khu vực hậu cung và ban thờ nên được thực hiện sau khi xin phép.
Người tìm hiểu lịch sử đình cũng cần phân biệt giữa ngôi đình cũ trước năm 2018 và công trình hiện nay. Các hình ảnh về kiến trúc gỗ, đầu xà chạm rồng phượng hoặc cấu kiện nằm cạnh ao làng chủ yếu phản ánh hiện trạng đình cổ trong và sau quá trình hạ giải năm 2018.
Còn những hình ảnh lễ khánh thành năm 2023 phản ánh công trình đã được xây dựng, điều chỉnh và hoàn thiện sau đó. Hai lớp tư liệu đều có giá trị, nhưng kể những câu chuyện khác nhau về đình Lương Xá.
Giá trị lớn nhất còn lại sau lễ khánh thành
Sau những mất mát về kiến trúc, điều còn có thể tiếp tục gìn giữ là ký ức của cộng đồng về ngôi đình cũ. Những bức ảnh, bản vẽ khảo sát, cấu kiện còn lại và lời kể của người cao tuổi cần được sưu tầm, hệ thống hóa và giới thiệu một cách trung thực.
Nếu còn lưu giữ được cấu kiện chạm khắc cũ, địa phương có thể nghiên cứu phương án trưng bày phù hợp, ghi rõ vị trí ban đầu, niên đại dự đoán và tình trạng bảo tồn. Không nên để các cấu kiện cổ lẫn với vật liệu xây dựng thông thường hoặc gắn vào công trình mới mà thiếu thuyết minh.
Một góc giới thiệu lịch sử đình, trong đó trình bày cả giai đoạn hình thành, xuống cấp, hạ giải và khắc phục, sẽ giúp người dân hiểu rằng bảo tồn di sản là một quá trình phức tạp. Việc công khai cả những thiếu sót trong quá khứ không làm giảm sự trang nghiêm của đình mà góp phần ngăn ngừa sai lầm tương tự.
Lễ khánh thành năm 2023 vì thế có thể được xem như điểm khởi đầu của một trách nhiệm mới. Công trình đã hoàn thành về mặt xây dựng, nhưng việc gìn giữ ký ức, thực hành tín ngưỡng đúng mực và nâng cao nhận thức về di sản vẫn cần được tiếp tục qua nhiều thế hệ.
Kết luận
Lễ khánh thành Đình làng cổ Lương Xá ngày 26/2/2023 là sự kiện có ý nghĩa đối với người dân địa phương, đánh dấu việc không gian thờ Thành hoàng và sinh hoạt cộng đồng được đưa trở lại sử dụng sau một hành trình nhiều biến động.
Đằng sau không khí vui mừng của ngày khánh thành là câu chuyện đáng suy ngẫm về ngôi đình gỗ hàng trăm năm tuổi từng bị hạ giải và thay thế bằng công trình bê tông khi chưa hoàn tất quy trình chuyên môn. Những yếu tố kiến trúc cổ đã mất không thể được khôi phục chỉ bằng việc mô phỏng hình dáng bên ngoài.
Tuy vậy, đình Lương Xá hiện nay vẫn có giá trị như một không gian tín ngưỡng và văn hóa của cộng đồng. Giá trị ấy sẽ bền vững hơn khi người dân, chính quyền và cơ quan chuyên môn cùng nhìn nhận trung thực lịch sử công trình, bảo quản những tư liệu còn lại và tuân thủ nghiêm nguyên tắc bảo tồn trong mọi lần sửa chữa sau này.
Câu chuyện đình Lương Xá nhắc rằng gìn giữ đình làng không chỉ là làm cho công trình khang trang, chắc chắn. Quan trọng hơn là bảo vệ được dấu tích chân thực của tiền nhân, không gian văn hóa của làng và mối liên hệ giữa quá khứ với đời sống hôm nay.
Lễ khánh thành Đình làng cổ Lương Xá đã diễn ra long trọng, hoành tráng trang nghiêm, đầy tình người với sự có mặt của các cấp chính quyền địa phương, ủy viên thường vụ….và nhà sử học Lê Văn Lan, các bạn bè gần xa cùng các đoàn khách mời trong và ngoài tỉnh về dự, với sự có mặt đông đảo hồ hởi, phấn khởi của nhân dân xã Liên Bạt….!!
