Tìm hiểu các lễ hội truyền thống trong tháng 10 Âm lịch tại Việt Nam, gồm lễ đền, hội làng, Oóc Om Bóc và lễ mừng cơm mới.
Tháng 10 Âm lịch là thời điểm nhiều vùng trên cả nước đã hoàn thành vụ thu hoạch hoặc bắt đầu đưa lúa mới về nhà. Vì vậy, bên cạnh các ngày hội tưởng niệm nhân vật được thờ tại đình, đền, tháng này còn tập trung nhiều lễ tạ mùa, lễ cơm mới, lễ cầu bông và sinh hoạt tín ngưỡng gắn với cư dân nông nghiệp.
Tại Nam Bộ, tháng 10 Âm lịch nổi bật với lễ Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo của người Khmer, lễ Nghinh Ông của cư dân biển đảo và các lễ Cầu bông tại đình thần. Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhiều làng tổ chức đại lệ, tiệc làng, lễ xôi mới hoặc tưởng niệm ngày hóa của vị thần được thờ. Trong các cộng đồng dân tộc thiểu số, đây cũng là mùa của Tết Hoa mào gà, lễ mừng cơm mới, lễ mừng lúa mới và nghi lễ nhảy lửa.
Bài viết trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa điểm và tính chất chính. Mỗi lễ hội chỉ được giới thiệu ngắn gọn vì nhiều lễ hội đã hoặc cần có nội dung chi tiết để trình bày đầy đủ về lịch sử, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị di sản.
Phạm vi của danh sách lễ hội tháng 10 Âm lịch
Việt Nam có hàng nghìn đình, đền, miếu, chùa và cộng đồng làng bản duy trì ngày lễ riêng. Nhiều ngày kỵ thần, tiệc làng và lễ cơm mới chỉ được ghi trong thần tích, hương ước hoặc ký ức của người dân địa phương, chưa được số hóa hay công bố rộng rãi.
Vì vậy, không thể khẳng định một danh sách trên phạm vi toàn quốc đã bao gồm tuyệt đối mọi lễ hội trong tháng 10 Âm lịch. Danh sách dưới đây tập trung vào:
- Những lễ hội có tư liệu công khai tương đối rõ về ngày tổ chức.
- Những lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc chính quyền địa phương giới thiệu.
- Những lễ tiết được thực hành tại nhiều vùng hoặc nhiều cộng đồng.
- Những nghi lễ mừng mùa thường diễn ra trong tháng 10 nhưng không có ngày cố định.
- Một số ngày lệ truyền thống hiện chỉ còn tổ chức với quy mô nhỏ.
Ngày ghi trong bài là ngày truyền thống theo Âm lịch. Lịch khai mạc, chương trình hội, thời gian đua thuyền, rước kiệu hoặc biểu diễn văn nghệ có thể thay đổi theo từng năm.
Bảng thống kê các lễ hội có ngày tương đối cố định
| Ngày Âm lịch | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa điểm hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng 10 | Lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn | Xã Điện Tiến, thành phố Đà Nẵng | Nghi lễ nông nghiệp, cầu mùa và tưởng nhớ tiền nhân |
| Mùng 4 tháng 10 | Lễ hội đình San Mai | Phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ | Hội làng, dâng sản vật, tế lễ và rước kiệu |
| Mùng 9–10 tháng 10 | Lễ hội đền Ông Hoàng Mười | Xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An | Lễ hội tín ngưỡng thờ Mẫu, rước sắc và tế lễ |
| Mùng 10 tháng 10 | Tết Trùng thập | Một số gia đình, làng xã người Việt | Tạ mùa, dâng cơm mới và tưởng nhớ tổ tiên |
| Mùng 10 tháng 10 | Đại lệ đình Phương Độ | Xã Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên | Tế Thành hoàng, rước kiệu và sinh hoạt hội làng |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ hội đình làng Rịa | Thôn Rịa, xã Phú Lộc, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm các vị thần được thờ tại đình |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ hội đình Bườn | Phường Đông A, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Đàm Hoàng Thái hậu |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành | Phường Long Khánh, tỉnh Đồng Nai | Tín ngưỡng thờ Ngũ Hành Nương Nương |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ cơm mới đình Giới Phiên | Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai | Dâng cơm mới, tưởng nhớ Thành hoàng và tổ tiên |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ xôi mới đình Phí Xá | Xã Cẩm Giang, thành phố Hải Phòng | Lễ tiết nông nghiệp sau thu hoạch |
| Mùng 10 tháng 10 | Ngày lệ đền Gia Thả | Xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh | Tế lễ, tưởng niệm vị thần được thờ |
| Rằm tháng 10 | Tết Hạ Nguyên | Một bộ phận người Việt và người Hoa | Tạ ơn, dâng sản vật mới và tưởng nhớ tổ tiên |
| Đêm 14–15 tháng 10 | Lễ cúng Trăng Oóc Om Bóc | Các cộng đồng Khmer Nam Bộ | Cúng Trăng, đút cốm dẹp và mừng mùa |
| Ngày 15 tháng 10 | Hội đua ghe Ngo | Khu vực Sóc Trăng, thành phố Cần Thơ và một số địa phương Nam Bộ | Đua thuyền truyền thống của cộng đồng Khmer |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ Kỳ Phúc tưởng niệm Nguyễn Bặc | Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình | Tế Thành hoàng và cầu bình an cho cộng đồng |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ hội làng Phù Tinh | Xã Hà Đông, thành phố Hải Phòng | Đại lệ của làng, tế Thành hoàng |
| Ngày 15 tháng 10 | Tiệc Bánh chưng đình Sơn Vy | Xã Sơn Thủy, tỉnh Phú Thọ | Ngày tiệc truyền thống dâng bánh chưng |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ hội đền Đức Ông và văn hóa Sán Dìu | Vùng Hải Lạng, tỉnh Quảng Ninh | Tế thần, Đại Phan, hát Soọng cô và sinh hoạt cộng đồng |
| Từ ngày 15 tháng 10 | Mùa lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn | Một số bản người Pà Thẻn tại tỉnh Tuyên Quang | Nghi lễ tạ ơn và sinh hoạt văn hóa mùa nông nhàn |
| Ngày 15–16 tháng 10 | Lễ Nghinh Ông Lại Sơn | Đảo Lại Sơn, đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang | Tín ngưỡng thờ Cá Ông của cư dân biển |
| Ngày 16 tháng 10 | Lễ Cầu bông đình thần Thanh An | Xã Tân Hưng, tỉnh Đồng Nai | Tế Thành hoàng, tiền hiền và cầu mùa |
| Ngày 16 tháng 10 | Ngày lệ cũ tế Tổ Ca Huế | Đền Cổ Nhạc, thành phố Huế | Tưởng niệm tổ nghề cổ nhạc và Ca Huế |
| Ngày 16–18 tháng 10 | Lễ giỗ Bà Phi Yến | An Sơn Miếu, đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh | Tưởng niệm nhân vật trong truyền thuyết địa phương |
| Ngày 18 tháng 10 | Lễ Vía Bà của cộng đồng người Hoa | Xã Phú Vinh, tỉnh Đồng Nai | Thờ các nữ thần trong tín ngưỡng dân gian người Hoa |
Bên cạnh những lễ hội trên, nhiều địa phương còn tổ chức lễ Thượng điền, lễ Kỳ phúc, lễ Cầu bông, lễ xôi mới hoặc ngày kỵ Thành hoàng trong tháng 10. Một số nơi chỉ làm lễ nội bộ, không mở hội công cộng nên ít được biết đến ngoài phạm vi làng xã.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 9 tháng 10 Âm lịch
Mùng 1 tháng 10: Lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn
Lễ Tịch Điền được tổ chức tại đình làng Diệm Sơn, xã Điện Tiến, thành phố Đà Nẵng. Đây là nghi lễ gắn với sản xuất nông nghiệp, mang ý nghĩa cầu cho thời tiết thuận lợi, mùa màng tốt tươi và đời sống nhân dân ổn định.
Lễ hội này cần được phân biệt với lễ Tịch điền Đọi Sơn tại Ninh Bình, vốn diễn ra vào đầu tháng Giêng. Cùng mang tên Tịch Điền nhưng mỗi địa phương có lịch sử, không gian thực hành và ngày tổ chức riêng.
Mùng 4 tháng 10: Lễ hội đình San Mai
Lễ hội đình San Mai được tổ chức tại phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ. Mùng 4 tháng 10 là ngày hội chính trong năm của cộng đồng địa phương.
Các nghi lễ thường gồm dâng sản vật, tế lễ và hoạt động rước. Phần hội có thể được bổ sung bằng văn nghệ, trò chơi dân gian hoặc các hoạt động cộng đồng tùy theo kế hoạch từng năm.
Mùng 9–10 tháng 10: Lễ hội đền Ông Hoàng Mười
Lễ hội đền Ông Hoàng Mười diễn ra tại xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Ngày mùng 10 tháng 10 được xem là ngày chính lễ, trong khi một số nghi thức chuẩn bị và rước sắc có thể bắt đầu từ ngày mùng 8 hoặc mùng 9.
Ông Hoàng Mười là vị thánh trong hệ thống các Quan Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Những cách đồng nhất ông với nhân vật lịch sử cụ thể chủ yếu dựa trên truyền thuyết và ký ức địa phương, chưa phải kết luận lịch sử thống nhất.
Đây là một trong những lễ hội tháng 10 Âm lịch có quy mô lớn và lượng người tham dự đông. Các nội dung chi tiết về đền, nhân vật thờ phụng và diễn trình lễ hội nên được trình bày trong nội dung chi tiết.
Các lễ hội diễn ra ngày mùng 10 tháng 10
Mùng 10 là ngày tập trung nhiều lễ hội và lễ tiết nhất trong nửa đầu tháng. Ngoài ý nghĩa của Tết Trùng thập, ngày này còn được nhiều làng chọn làm ngày đại lệ, lễ xôi mới hoặc ngày tưởng niệm vị thần được thờ.
Tết Trùng thập
Tết Trùng thập là ngày mùng 10 tháng 10, khi ngày và tháng đều mang số mười. Ở một số vùng, đây còn được gọi là Tết cơm mới hoặc ngày tạ mùa.
Phong tục không được thực hành thống nhất trên toàn quốc. Một số gia đình nấu cơm từ gạo mới để dâng tổ tiên; một số làng làm lễ tại đình, đền; nhiều nơi không còn coi đây là một lễ tiết riêng.
Tết Trùng thập không hoàn toàn đồng nhất với Tết Hạ Nguyên. Trùng thập diễn ra ngày mùng 10, còn Hạ Nguyên thường được xác định vào rằm tháng 10.
Đại lệ đình Phương Độ
Đình Phương Độ thuộc xã Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Làng tổ chức hai kỳ lễ chính trong năm, trong đó đại lệ mùa thu diễn ra vào mùng 10 tháng 10 Âm lịch.
Lễ hội tưởng nhớ các vị Thành hoàng được thờ tại đình và các bậc tiền nhân lập làng. Hoạt động truyền thống có rước kiệu, dâng hương, tế lễ, khao lão và một số trò chơi dân gian.
Lễ hội đình làng Rịa
Đình làng Rịa nằm tại thôn Rịa, xã Phú Lộc, tỉnh Ninh Bình. Ngày hội truyền thống được tổ chức vào mùng 10 tháng 10.
Đây là sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng làng, hướng đến những vị thần được thờ tại đình. Quy mô tổ chức có thể khác nhau giữa từng năm; có thời kỳ phần lễ được duy trì nhưng một số nghi thức hoặc trò hội chưa được phục hồi đầy đủ.
Lễ hội đình Bườn
Đình Bườn thuộc phường Đông A, tỉnh Ninh Bình. Ngày mùng 10 tháng 10 gắn với lễ tưởng niệm ngày mất của Đàm Hoàng Thái hậu.
Theo tư liệu địa phương, lễ hội có những nghi thức như dâng hương, tế lễ và rước kiệu. Một số trò diễn liên hệ với truyền thuyết thời Đinh cũng được cộng đồng lưu giữ.
Lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành
Lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành diễn ra tại Miếu Bà Ngũ Hành, thuộc cụm đình Xuân Lộc – chùa Xuân Hòa, phường Long Khánh, tỉnh Đồng Nai.
Nghi lễ được tổ chức vào mùng 10 tháng 10, thể hiện tín ngưỡng thờ Ngũ Hành Nương Nương trong đời sống của cư dân Nam Bộ. Đây là sinh hoạt tín ngưỡng mang tính cộng đồng, không nên diễn giải thành hoạt động bảo đảm tài lộc hoặc chữa trị bệnh tật.
Lễ cơm mới đình Giới Phiên
Đình Giới Phiên thuộc phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai. Trong hệ thống các ngày lệ của đình có lễ cơm mới vào mùng 10 tháng 10.
Lễ phản ánh mối liên hệ giữa tục thờ Thành hoàng với chu trình sản xuất nông nghiệp. Gạo mới và sản vật mùa vụ được dâng lên trước khi cộng đồng cùng thụ lộc.
Lễ xôi mới đình Phí Xá
Đình Phí Xá thuộc xã Cẩm Giang, thành phố Hải Phòng. Theo tục lệ cũ, ngày mùng 10 tháng 10 là lễ xôi mới.
Đây là một lễ tiết nông nghiệp trong hệ thống các ngày lễ tại đình, bên cạnh lễ vào đám, lễ Hạ điền và lễ Thượng điền. Hiện nay, không phải mọi nghi thức cũ đều được tổ chức với quy mô như trước.
Ngày lệ đền Gia Thả
Đền Gia Thả thuộc xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh. Tư liệu địa phương ghi nhận ngày mùng 10 tháng 10 từng là kỳ mở hội của cộng đồng.
Việc tổ chức trong đời sống hiện nay có thể được điều chỉnh theo điều kiện thực tế. Vì vậy, người dự định tham quan cần kiểm tra thông báo mới nhất thay vì mặc định năm nào cũng có chương trình hội lớn.
Các lễ hội vào rằm tháng 10 Âm lịch
Rằm tháng 10 là một trong những mốc quan trọng của lịch lễ hội cuối thu. Ngày này có Tết Hạ Nguyên, lễ Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo và nhiều lễ Kỳ phúc, tiệc làng ở các địa phương.
Tết Hạ Nguyên
Tết Hạ Nguyên thường được nhắc đến vào ngày 15 tháng 10. Theo cách phân chia quen thuộc, rằm tháng Giêng là Thượng Nguyên, rằm tháng Bảy là Trung Nguyên và rằm tháng Mười là Hạ Nguyên.
Một bộ phận người Việt và người Hoa làm lễ tưởng nhớ tổ tiên, dâng cơm mới, bánh, hoa quả hoặc sản vật vừa thu hoạch. Cách thực hành khác nhau giữa từng gia đình và cộng đồng.
Tết Hạ Nguyên không phải lễ hội công cộng có chương trình thống nhất trên cả nước. Việc coi đây là ngày bắt buộc phải sắm lễ lớn hoặc có khả năng “đổi vận” là cách diễn giải thiếu cơ sở.
Lễ Oóc Om Bóc
Oóc Om Bóc, còn gọi là lễ cúng Trăng hoặc lễ đút cốm dẹp, là lễ hội truyền thống quan trọng của người Khmer Nam Bộ.
Nghi lễ thường diễn ra vào đêm trước rằm hoặc đêm rằm tháng 10. Lễ vật tiêu biểu có cốm dẹp, dừa, chuối, khoai, mía và những sản vật của mùa vụ.
Oóc Om Bóc được thực hành tại gia đình, phum sóc và chùa Khmer ở nhiều địa phương. Những sự kiện có quy mô lớn nhất thường diễn ra tại khu vực Sóc Trăng, thành phố Cần Thơ.
Hội đua ghe Ngo
Đua ghe Ngo là hoạt động nổi bật gắn với Oóc Om Bóc. Ngày đua truyền thống thường được xác định vào rằm tháng 10, nhưng lịch thi đấu cụ thể có thể được bố trí trước hoặc sau ngày này.
Ghe Ngo thuộc về chùa hoặc cộng đồng phum sóc. Cuộc đua thể hiện khả năng phối hợp của các tay bơi, danh dự của đội ghe và sức mạnh đoàn kết trong cộng đồng Khmer.
Lễ cúng Trăng và đua ghe Ngo có mối liên hệ chặt chẽ nhưng không nên coi là một nghi thức duy nhất. Một bên là thực hành tín ngưỡng, một bên là hoạt động hội và thể thao truyền thống.
Lễ Kỳ Phúc tưởng niệm Nguyễn Bặc
Tại phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, nhiều khu dân cư duy trì lễ Kỳ Phúc vào ngày 15 tháng 10 để tưởng niệm Định Quốc công Nguyễn Bặc, người được thờ làm Thành hoàng.
Lễ hội có ý nghĩa cầu bình an cho cộng đồng, tưởng nhớ công lao nhân vật được thờ và duy trì mối liên kết giữa các làng cùng chung tín ngưỡng.
Lễ hội làng Phù Tinh
Lễ hội truyền thống làng Phù Tinh, xã Hà Đông, thành phố Hải Phòng được tổ chức vào rằm tháng 10.
Đây từng là kỳ tế lễ trọng thể nhất trong năm của làng. Người dân chuẩn bị lễ vật dâng Thành hoàng, sau đó cùng thụ lộc và tham gia các sinh hoạt cộng đồng.
Tiệc Bánh chưng đình Sơn Vy
Đình Sơn Vy thuộc xã Sơn Thủy, tỉnh Phú Thọ. Trong hệ thống ngày tiệc của đình, rằm tháng 10 là Tiệc Bánh chưng.
Tên gọi xuất phát từ lễ vật đặc trưng được cộng đồng chuẩn bị để dâng các vị được thờ. Đây là ngày tiệc truyền thống hơn là một lễ hội du lịch có quy mô lớn.
Lễ hội đền Đức Ông và văn hóa Sán Dìu
Tại vùng Hải Lạng, tỉnh Quảng Ninh, lễ hội đền Đức Ông được kết hợp với hoạt động giới thiệu văn hóa dân tộc Sán Dìu vào ngày 15 tháng 10.
Các hoạt động có thể gồm nghi lễ Đại Phan, tế Thành hoàng, hát Soọng cô, trình diễn phong tục, thi làm món ăn và trò chơi dân gian.
Lịch và quy mô chương trình từng năm phụ thuộc kế hoạch của địa phương. Ngày 15 tháng 10 vẫn là mốc lệ được cộng đồng ghi nhớ.
Các lễ hội từ ngày 16 đến ngày 18 tháng 10
Lễ Nghinh Ông Lại Sơn
Lễ Nghinh Ông Lại Sơn được tổ chức trên đảo Lại Sơn, đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang, thường trong khoảng ngày 15–16 tháng 10.
Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông của cư dân biển. Các nghi thức có thể gồm thỉnh sắc, cầu an, nghinh Thần Nam Hải và tế lễ tại nơi thờ tự.
Phần hội thường có văn nghệ, thể thao, trò chơi và hoạt động giới thiệu đời sống biển đảo. Việc tổ chức đoàn thuyền ra biển phụ thuộc thời tiết và yêu cầu an toàn hàng hải.
Lễ Cầu bông đình thần Thanh An
Lễ Cầu bông đình thần Thanh An diễn ra tại xã Tân Hưng, tỉnh Đồng Nai, với ngày chính lệ là 16 tháng 10.
Lễ hội thờ Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công khai phá vùng đất. Tên gọi “Cầu bông” thể hiện mong ước cây trồng ra hoa, kết trái và mùa màng thuận lợi.
Trong kỳ đại lễ, địa phương có thể tổ chức hát bội và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Đây là một lễ hội tiêu biểu của cư dân người Kinh tại vùng đất Đông Nam Bộ.
Ngày lệ tế Tổ Ca Huế
Trước đây, lễ tế Tổ Ca Huế tại đền Cổ Nhạc được tổ chức vào ngày 16 tháng 10. Do tháng 10 ở Huế thường có mưa bão, kỳ tế lớn sau này được chuyển sang ngày 16 tháng 3 Âm lịch.
Ngày 16 tháng 10 vì vậy cần được ghi nhận là ngày lệ truyền thống hoặc ngày tế cũ, không nên mặc định đây vẫn là kỳ lễ lớn nhất trong năm.
Nghi lễ thể hiện đạo lý nhớ ơn tổ nghề của nghệ nhân, nhạc công, ca sĩ và những người thực hành Ca Huế, cổ nhạc.
Lễ giỗ Bà Phi Yến
Lễ giỗ Bà Phi Yến diễn ra tại An Sơn Miếu, đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh. Chương trình thường kéo dài từ ngày 16 đến ngày 18 tháng 10, trong đó ngày 18 là ngày giỗ chính.
Hình tượng Bà Phi Yến gắn với truyền thuyết được lưu truyền tại Côn Đảo. Khi giới thiệu lễ hội, cần xác định rõ đây là ký ức và truyện kể địa phương, không đồng nhất toàn bộ chi tiết với sự kiện lịch sử đã được chứng minh.
Lễ hội gồm hoạt động tưởng niệm, dâng lễ, văn hóa, thể thao và các sinh hoạt cộng đồng. Đây là một trong những sự kiện văn hóa quan trọng của cư dân Côn Đảo.
Lễ Vía Bà tại Phú Vinh
Lễ Vía Bà được cộng đồng người Hoa tại xã Phú Vinh, tỉnh Đồng Nai tổ chức vào ngày 18 tháng 10.
Đối tượng thờ phụng có thể gồm Địa Mẫu Nương Nương, Thiên Hậu Thánh Mẫu và các nữ thần trong tín ngưỡng dân gian Hoa. Lễ phản ánh sự giao lưu văn hóa giữa cộng đồng người Hoa với cư dân địa phương.
Những quan niệm về sự che chở, bình an hoặc thuận lợi trong làm ăn thuộc phạm vi niềm tin tín ngưỡng, không nên khẳng định như kết quả chắc chắn của việc cúng lễ.
Các lễ hội và nghi lễ không có ngày cố định trong tháng 10
Nhiều lễ mừng mùa phụ thuộc vào thời điểm lúa chín và tiến độ thu hoạch. Vì vậy, việc gán một ngày cụ thể cho toàn bộ cộng đồng có thể dẫn đến sai lệch.
| Tên lễ hội, nghi lễ | Cộng đồng hoặc địa phương tiêu biểu | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| Tết Hoa mào gà | Người Cống tại Điện Biên | Một ngày được cộng đồng chọn trong tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Tày | Xã Lục Hồn và một số địa phương ở Quảng Ninh | Trong hoặc cuối tháng 10 |
| Lễ mừng lúa mới của người Xơ Đăng | Các làng Xơ Đăng ở Bắc Tây Nguyên | Khi lúa chín, thường khoảng tháng 10 |
| Lễ Già sợ da của người Xá Phó | Một số cộng đồng Xá Phó tại Lào Cai | Tháng 8 hoặc tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều | Xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị và một số vùng lân cận | Khoảng tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Mường | Một số cộng đồng người Mường | Sau thu hoạch, có nơi vào tháng 10 |
| Lễ cơm mới của người Thái | Một số cộng đồng người Thái | Theo mùa lúa, có nơi từng tổ chức trong tháng 10 |
| Lễ Thượng điền đình Đền Công | Khu vực Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh | Sau khi kết thúc vụ mùa |
| Hội Mùa vàng Lục Hồn | Xã Lục Hồn, tỉnh Quảng Ninh | Khoảng tháng 10–11, theo mùa lúa |
| Mùa lễ nhảy lửa Pà Thẻn | Các bản người Pà Thẻn tại Tuyên Quang | Từ rằm tháng 10 đến đầu năm sau |
Tết Hoa mào gà của người Cống
Tết Hoa mào gà, còn được gọi là Tết Hoa, được người Cống tại một số bản ở tỉnh Điện Biên tổ chức trong tháng 10.
Ngày làm lễ do cộng đồng lựa chọn, không có một mốc chung áp dụng cho mọi bản. Hoa mào gà được dùng để trang trí nhà cửa và không gian lễ, trở thành biểu tượng nổi bật của dịp Tết.
Đây là nghi lễ tổng kết mùa vụ, tưởng nhớ tổ tiên và mở đầu một chu kỳ sinh hoạt mới của cộng đồng.
Lễ mừng cơm mới của người Tày ở Lục Hồn
Người Tày tại xã Lục Hồn, tỉnh Quảng Ninh thường làm lễ mừng cơm mới trong tháng 10, khi lúa trên ruộng bậc thang đã chín và được thu hoạch.
Mỗi gia đình có thể chọn ngày riêng để dâng gạo mới lên tổ tiên. Một số hoạt động cộng đồng được kết hợp với Hội Mùa vàng nhằm giới thiệu ẩm thực, phong tục và cảnh quan ruộng bậc thang.
Lễ trong gia đình và chương trình du lịch cộng đồng cần được phân biệt rõ. Hoạt động tái hiện không thay thế hoàn toàn thực hành truyền thống của người dân.
Lễ mừng lúa mới của người Xơ Đăng
Các cộng đồng Xơ Đăng tại Bắc Tây Nguyên tổ chức lễ mừng lúa mới sau khi lúa chín và được đưa về kho. Nhiều nơi làm lễ vào khoảng tháng 10 nhưng thời điểm cụ thể do từng làng quyết định.
Lễ thường diễn ra từ phạm vi gia đình rồi mở rộng ra cộng đồng. Cồng chiêng, múa hát và bữa ăn chung là những thành tố thường gặp trong không gian lễ hội.
Lễ Già sợ da của người Xá Phó
Già sợ da là lễ mừng cơm mới của người Xá Phó tại tỉnh Lào Cai. Lễ có thể diễn ra vào tháng 8 hoặc tháng 10, tùy mùa vụ của từng vùng.
Nghi lễ hướng đến tổ tiên và những lực lượng thiêng được cộng đồng tin là bảo trợ cho mùa màng, con người và bản làng. Sau lễ cúng là hoạt động ăn cơm mới, hát múa và gặp gỡ cộng đồng.
Lễ mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều
Người Bru – Vân Kiều tại xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị và một số vùng lân cận thường tổ chức lễ mừng cơm mới vào khoảng tháng 10, khi vụ mùa kết thúc.
Đây là dịp dâng sản vật mới, tạ ơn theo quan niệm truyền thống và cầu mong vụ mùa sau thuận lợi. Lễ hội đã trở thành một di sản quan trọng trong đời sống của cộng đồng.
Lễ cơm mới của người Mường và người Thái
Một số cộng đồng người Mường làm lễ cơm mới sau khi thu hoạch, có nơi vào đầu hoặc giữa tháng 10. Ngày tổ chức tùy theo dòng họ, gia đình và tiến độ mùa vụ.
Người Thái tại một số địa phương cũng từng duy trì lễ cơm mới vào tháng 10. Hiện nay, thời điểm có thể đến sớm hơn do thay đổi giống lúa và lịch canh tác.
Vì vậy, không nên lập một ngày cố định chung cho lễ cơm mới của toàn bộ người Mường hoặc người Thái.
Mùa lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn
Nghi lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn thường được tổ chức trong mùa nông nhàn, bắt đầu khoảng rằm tháng 10 và có thể kéo dài đến tháng Giêng năm sau.
Mỗi buổi lễ gắn với sự chủ trì của thầy cúng và những quy tắc riêng của cộng đồng. Đây không phải lễ hội tổ chức đồng loạt vào một ngày trên toàn bộ vùng cư trú của người Pà Thẻn.
Thống kê lễ hội theo nhóm văn hóa
Nhóm lễ hội đình, đền và ngày kỵ thần
Nhóm này gồm:
- Lễ hội đình San Mai.
- Lễ hội đền Ông Hoàng Mười.
- Đại lệ đình Phương Độ.
- Lễ hội đình làng Rịa.
- Lễ hội đình Bườn.
- Lễ cơm mới đình Giới Phiên.
- Lễ xôi mới đình Phí Xá.
- Ngày lệ đền Gia Thả.
- Lễ Kỳ Phúc tưởng niệm Nguyễn Bặc.
- Lễ hội làng Phù Tinh.
- Tiệc Bánh chưng đình Sơn Vy.
- Lễ hội đền Đức Ông.
Đây là nhóm có số lượng lớn nhất nếu tính cả các ngày lệ quy mô làng xã chưa được thống kê đầy đủ. Đối tượng thờ có thể là Thành hoàng, nhân vật lịch sử, nhân vật trong thần tích hoặc các vị thần gắn với quá trình lập làng.
Nhóm lễ hội nông nghiệp và mừng mùa
Nhóm này gồm:
- Lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn.
- Tết Trùng thập.
- Tết Hạ Nguyên.
- Lễ Cầu bông đình thần Thanh An.
- Tết Hoa mào gà.
- Lễ mừng cơm mới của người Tày.
- Lễ mừng lúa mới của người Xơ Đăng.
- Lễ Già sợ da của người Xá Phó.
- Lễ mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều.
- Lễ cơm mới của người Mường và người Thái.
- Lễ Thượng điền đình Đền Công.
Các lễ này cho thấy tháng 10 Âm lịch giữ vị trí quan trọng trong chu trình sản xuất truyền thống. Hạt gạo mới thường được dâng tổ tiên hoặc thần linh trước khi gia đình cùng sử dụng.
Nhóm lễ hội sông nước và biển đảo
Nhóm này gồm:
- Lễ cúng Trăng Oóc Om Bóc.
- Hội đua ghe Ngo.
- Lễ Nghinh Ông Lại Sơn.
Cả ba đều có mối liên hệ với môi trường nước, nhưng không cùng một hệ thống tín ngưỡng. Oóc Om Bóc và đua ghe Ngo thuộc không gian văn hóa Khmer Nam Bộ; Nghinh Ông Lại Sơn thuộc tín ngưỡng thờ Cá Ông của cư dân biển.
Nhóm lễ hội nghề nghiệp và nghệ thuật
Ngày lệ tế Tổ Ca Huế là sinh hoạt tiêu biểu của giới nghệ nhân cổ nhạc. Đây là nghi lễ nghề nghiệp, thể hiện lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân truyền nghề.
Do kỳ tế lớn đã chuyển sang tháng 3 Âm lịch, ngày 16 tháng 10 hiện cần được ghi chú là ngày lệ cũ, tránh đưa vào lịch du lịch như một sự kiện lớn diễn ra thường niên mà không kiểm tra.
Nhóm lễ hội của cộng đồng người Hoa
Các sinh hoạt nổi bật gồm:
- Tết Hạ Nguyên trong một bộ phận cộng đồng.
- Lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành.
- Lễ Vía Bà tại Phú Vinh.
Tín ngưỡng của người Hoa có sự khác biệt theo nhóm phương ngữ, hội quán, địa phương và lịch sử cư trú. Không nên áp dụng cách thờ cúng của một cộng đồng cho toàn bộ người Hoa tại Việt Nam.
Phân bố lễ hội theo vùng miền
Miền Bắc
Miền Bắc có nhiều ngày tiệc làng, đại lệ đình và lễ cơm mới. Các địa phương được nhắc đến trong danh sách gồm Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, Lào Cai, Tuyên Quang, Điện Biên và Ninh Bình.
Đặc điểm nổi bật là sự kết hợp giữa tục thờ Thành hoàng, tưởng niệm tiền nhân và nghi lễ dâng sản vật sau mùa vụ.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Nghệ An có lễ hội đền Ông Hoàng Mười; thành phố Huế có ngày lệ tế Tổ Ca Huế; Quảng Trị có lễ mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều; thành phố Đà Nẵng có lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn.
Nhóm lễ hội này vừa mang đặc điểm của văn hóa làng Việt, vừa thể hiện bản sắc của các cộng đồng dân tộc sinh sống dọc dãy Trường Sơn.
Tây Nguyên
Các cộng đồng Xơ Đăng và một số nhóm dân tộc khác tổ chức lễ mừng lúa mới sau thu hoạch. Ngày lễ phụ thuộc tiến độ mùa vụ, không thống nhất giữa các làng.
Đây là khu vực mà lễ hội thường gắn chặt với gia đình, kho lúa, bến nước, nhà cộng đồng, cồng chiêng và đời sống của làng.
Nam Bộ
Nam Bộ có Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo, lễ Nghinh Ông Lại Sơn, lễ Cầu bông đình thần Thanh An, lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành, lễ Vía Bà Phú Vinh và lễ giỗ Bà Phi Yến.
Các lễ hội phản ánh sự đa dạng của cộng đồng Khmer, người Hoa, người Kinh và cư dân biển đảo. Tháng 10 Âm lịch tại Nam Bộ vì vậy không chỉ là mùa tạ ơn nông nghiệp mà còn là thời điểm quan trọng của tín ngưỡng sông nước, biển và đình thần.
Những điểm cần lưu ý khi sử dụng lịch thống kê
Không đồng nhất ngày lệ với lịch tổ chức từng năm
Ngày truyền thống có thể là mùng 10 hoặc rằm tháng 10, nhưng chương trình hội có thể bắt đầu sớm hơn, kết thúc muộn hơn hoặc chuyển sang ngày nghỉ cuối tuần.
Lịch của một năm không nên được sử dụng cho năm tiếp theo nếu chưa có thông báo mới.
Không phải mọi ngày lệ đều mở hội lớn
Một số nơi chỉ dâng hương, tế lễ nội bộ hoặc tổ chức bữa cơm cộng đồng. Việc có ngày lệ không đồng nghĩa với việc năm nào cũng có rước kiệu, sân khấu, trò chơi và đón đông du khách.
Nghi lễ mừng mùa thường không có ngày chung
Lễ cơm mới phụ thuộc vào lúa chín, ngày thu hoạch và phong tục của từng gia đình. Việc ghi một ngày duy nhất cho toàn bộ một dân tộc có thể làm sai lệch thực hành thực tế.
Cần phân biệt lễ hội với lễ tiết
Tết Trùng thập và Tết Hạ Nguyên chủ yếu là lễ tiết. Oóc Om Bóc, lễ hội đền Ông Hoàng Mười hoặc lễ Nghinh Ông có phạm vi cộng đồng và phần hội rõ hơn.
Lễ cơm mới có thể chỉ diễn ra trong gia đình, nhưng tại một số nơi được mở rộng thành ngày hội của làng hoặc sự kiện giới thiệu văn hóa.
Địa danh hành chính có thể thay đổi
Nhiều tư liệu cũ còn sử dụng tên huyện, thị xã hoặc tỉnh trước khi sắp xếp đơn vị hành chính. Khi viết nội dung chi tiết về từng lễ hội, cần cập nhật lại địa chỉ từ thôn, xã hoặc phường đến tỉnh, thành phố hiện hành.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 10 Âm lịch
Qua thống kê có thể thấy lễ hội tháng 10 tập trung vào ba giá trị chính.
Trước hết là lòng biết ơn. Người dân tưởng nhớ tổ tiên, Thành hoàng, người có công, tổ nghề hoặc các lực lượng thiên nhiên trong quan niệm truyền thống.
Thứ hai là sự tổng kết mùa vụ. Cơm mới, xôi mới, cốm dẹp, bánh chưng, hoa quả và nông sản trở thành lễ vật thể hiện thành quả lao động.
Thứ ba là tinh thần cộng đồng. Các hoạt động rước kiệu, tế lễ, đua ghe, hát múa, ăn cơm mới và trò chơi dân gian tạo cơ hội để các thành viên gặp gỡ, duy trì quan hệ làng bản và trao truyền phong tục.
Những lễ hội này cần được nhìn nhận như di sản văn hóa sống. Giá trị của lễ hội không nằm ở lời hứa về tài lộc, khả năng thay đổi số phận hoặc kết quả chắc chắn sau khi cúng lễ.
Kết luận
Các lễ hội truyền thống trong tháng 10 Âm lịch tại Việt Nam phân bố ở nhiều vùng và thuộc nhiều loại hình khác nhau. Những ngày tập trung nhiều lễ hội nhất là mùng 10, rằm, ngày 16 và ngày 18 tháng 10.
Các lễ hội tiêu biểu gồm lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn, lễ hội đình San Mai, lễ hội đền Ông Hoàng Mười, đại lệ đình Phương Độ, Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo, lễ Nghinh Ông Lại Sơn, lễ Cầu bông đình thần Thanh An, lễ giỗ Bà Phi Yến và lễ Vía Bà tại Phú Vinh.
Bên cạnh đó là hệ thống lễ mừng cơm mới, lễ mừng lúa mới và nghi lễ sau thu hoạch của người Tày, Cống, Xá Phó, Xơ Đăng, Bru – Vân Kiều, Mường, Thái và nhiều cộng đồng khác. Những lễ này thường không có ngày thống nhất mà phụ thuộc mùa vụ và tục lệ của từng nơi.
Danh sách thống kê giúp người đọc nhận diện bức tranh chung của lễ hội tháng 10, nhưng không thay thế nội dung chuyên sâu về từng di sản. Khi tìm hiểu hoặc tham dự một lễ hội cụ thể, cần kiểm tra lịch tổ chức mới nhất, địa danh hành chính hiện hành và tôn trọng phong tục của cộng đồng thực hành.
