Khám phá Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa tại Lý Sơn, từ nguồn gốc, nghi thức thả thuyền đến giá trị lịch sử, văn hóa biển đảo.
Giữa không gian biển trời Lý Sơn, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa là một nghi lễ đặc biệt, gắn với ký ức về những người dân đảo từng nhận mệnh lệnh vượt biển ra Hoàng Sa làm nhiệm vụ. Những chuyến hải trình kéo dài nhiều tháng trên các phương tiện thô sơ luôn đối diện với bão tố, thiếu nước ngọt, bệnh tật và nhiều bất trắc. Không ít người đã nằm lại giữa biển khơi, không thể trở về quê nhà.
Từ hoàn cảnh ấy, cư dân Lý Sơn hình thành những nghi thức tiễn người ra đi, cầu mong bình an và tưởng niệm người đã khuất. Qua nhiều thế hệ, lễ thức ban đầu không chỉ còn là sinh hoạt của một vài gia đình hay dòng họ mà đã trở thành ký ức chung của cộng đồng đảo. Trong mỗi linh thuyền được thả xuống biển, mỗi hồi chiêng trống và mỗi bài vị được trang trọng đặt lên bàn lễ là sự hiện diện của lịch sử gia đình, lịch sử làng xã và lịch sử bảo vệ biển đảo.
Khái quát về Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa là một tập quán xã hội và tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân Lý Sơn. Nghi lễ gắn với Đội Hoàng Sa và những người lính, dân binh từng được huy động ra vùng biển Hoàng Sa làm nhiệm vụ dưới thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn.
Hiện nay có thể nhận diện ba không gian thực hành chính:
| Hình thức thực hành | Không gian chủ yếu | Thời gian | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Lễ tại nhà thờ tộc họ | Các nhà thờ họ có người từng tham gia Đội Hoàng Sa | Ngày “việc lề” riêng của từng họ, thường trong tháng Hai hoặc tháng Ba âm lịch | Gắn với giỗ họ, thờ tổ tiên và tưởng niệm người của dòng họ |
| Lễ tại đình làng | Đình làng An Vĩnh và một số thiết chế tín ngưỡng của cộng đồng | Nghi lễ cộng đồng thường vào ngày 15 và 16 tháng Ba âm lịch | Có sự tham gia của ban khánh tiết, các tộc họ, người dân và khách thập phương |
| Hoạt động tưởng niệm mở rộng | Đình làng, Âm Linh Tự, nhà trưng bày và các địa điểm liên quan | Tùy kế hoạch tổ chức từng năm | Có thể kết hợp trưng bày, đua thuyền, hoạt động văn hóa và giáo dục truyền thống |
Sự phân chia trên chỉ mang tính khái quát. Trình tự nghi lễ, lễ vật và cách thực hiện có thể khác nhau giữa từng tộc họ, từng làng và từng giai đoạn lịch sử. Vì thế, không nên xem một lần tổ chức cụ thể là khuôn mẫu duy nhất của toàn bộ di sản.
Tên gọi “khao lề thế lính Hoàng Sa” có nghĩa gì?
Tên gọi của nghi lễ gồm nhiều lớp nghĩa, phản ánh cả phong tục dòng họ lẫn ký ức về những chuyến đi Hoàng Sa.
“Khao” là lễ khoản đãi và tưởng niệm
Trong cách hiểu thông thường, “khao” là khoản đãi, chuẩn bị lễ vật và thức ăn để cùng dự một sự kiện quan trọng. Trong nghi lễ ở Lý Sơn, việc khao hướng đến người đang sống và dành phần tưởng niệm tổ tiên, những người lính đã mất và các vong linh bỏ mình ngoài biển.
Sau phần tế lễ, con cháu trong họ hoặc thành viên cộng đồng cùng dự bữa lễ. Bữa ăn vì thế không đơn thuần là ăn uống mà còn tạo cơ hội để các thế hệ gặp gỡ, nhận biết quan hệ họ hàng, nghe kể chuyện về tiền nhân và nhắc lại trách nhiệm đối với dòng họ, quê hương.
“Lề” gắn với việc lệ thường niên của dòng họ
Người Lý Sơn thường sử dụng khái niệm “việc lề” để chỉ ngày lễ thường niên của một dòng họ. Đây có thể được xem như ngày hiệp kỵ, khi con cháu tập trung tại nhà thờ tộc để tưởng nhớ các vị thủy tổ, tiền hiền và những người đã qua đời.
Chữ “lề” trong trường hợp này không nên hiểu đơn giản là quy định hay luật lệ. Nó biểu thị một công việc đã trở thành lệ tục, được dòng họ duy trì qua các thế hệ. Mỗi họ có thể có ngày việc lề, lễ vật và cách phân công khác nhau.
Đối với những tộc họ có người từng tham gia Đội Hoàng Sa, việc tưởng niệm người lính được kết hợp vào lễ cúng việc lề. Bởi vậy, tín ngưỡng thờ tổ tiên và ký ức Hoàng Sa gắn chặt với nhau trong cùng một không gian nghi lễ.
Nguồn gốc của Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa
Từ lễ tiễn người lính lên đường
Theo ký ức được lưu truyền trong cộng đồng Lý Sơn, trước khi những người lính Hoàng Sa ra khơi, làng và tộc họ tổ chức lễ tiễn. Nghi lễ thể hiện mong muốn người ra đi được thần linh che chở, có đủ nghị lực vượt qua biển dữ và hoàn thành nhiệm vụ.
Thuyền lễ, hình nhân, bài vị cùng các vật dụng tượng trưng được chuẩn bị. Sau khi tế, thuyền được đưa ra biển. Trong quan niệm dân gian, hình nhân sẽ gánh thay những điều không may có thể xảy đến với người lính.
Tuy vậy, hiện chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác nghi lễ được tổ chức lần đầu vào năm nào, do ai thiết lập và trình tự ban đầu ra sao. Nhiều nội dung hiện nay được phục dựng, duy trì hoặc giải thích dựa trên ký ức dòng họ, lời kể của các bậc cao niên và nghiên cứu dân tộc học.
Bởi thế, cách diễn đạt phù hợp là nghi lễ được hình thành trong mối liên hệ với hoạt động của Đội Hoàng Sa và được cộng đồng Lý Sơn lưu truyền qua nhiều thế hệ, thay vì khẳng định một niên đại khởi đầu tuyệt đối khi chưa có đủ căn cứ.
Từ lễ cầu an thành lễ tưởng niệm
Khi còn người chuẩn bị nhận nhiệm vụ ra Hoàng Sa, nghi thức “thế lính” hướng nhiều hơn đến việc cầu bình an cho người sống. Sau những chuyến đi không trở về, nghi lễ đồng thời trở thành dịp tế người đã mất.
Theo thời gian, chức năng tưởng niệm ngày càng nổi bật. Các tộc họ có người tham gia Đội Hoàng Sa tổ chức tế lễ trong ngày việc lề, nhắc tên tiền nhân, lập linh vị và kể lại hành trạng của họ cho con cháu.
Khi hoạt động của Đội Hoàng Sa chấm dứt, nghi lễ không mất đi. Cộng đồng tiếp tục tổ chức để tưởng nhớ người xưa, cầu cho dân làng bình an và duy trì quan hệ giữa các dòng họ trên đảo. Sự tiếp nối này cho thấy di sản không phải một nghi thức bất biến mà luôn được điều chỉnh theo hoàn cảnh xã hội.
Cộng đồng chủ thể và không gian thực hành nghi lễ
Các tộc họ ở Lý Sơn
Chủ thể quan trọng nhất của di sản là các tộc họ và người dân Lý Sơn. Nhiều họ trên đảo lưu giữ gia phả, bài vị, nhà thờ, mộ gió và ký ức liên quan đến những người từng đi Hoàng Sa.
Những tên tuổi như Phạm Quang Ảnh, Phạm Hữu Nhật, Võ Văn Khiết và nhiều người khác được nhắc đến trong hệ thống di tích, nhà thờ tộc và truyền khẩu địa phương. Mức độ đầy đủ của tư liệu về từng nhân vật không giống nhau, vì vậy khi tìm hiểu cần phân biệt giữa văn bản lịch sử, gia phả, sắc phong, bài vị và câu chuyện dân gian.
Trong ngày việc lề, con cháu từ nhiều nơi trở về nhà thờ họ. Người trưởng tộc cùng các trưởng chi đảm nhiệm việc tế cáo tổ tiên. Các thành viên khác chuẩn bị lễ vật, trang trí không gian, làm thuyền lễ, phục vụ nghi thức và tham dự bữa cơm chung.
Nhờ sự tham gia trực tiếp của cộng đồng, nghi lễ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những kiến thức như cách làm linh thuyền, cách sắp xếp bàn tế, thứ tự hành lễ, bài bản chiêng trống và cách xướng tế không tồn tại riêng trong văn bản mà được ghi nhớ qua thực hành.
Đình làng An Vĩnh
Đình làng An Vĩnh là một trong những không gian quan trọng nhất của nghi lễ cộng đồng. Đình hiện tọa lạc tại thôn Đông An Vĩnh, đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
Đây là thiết chế tín ngưỡng và sinh hoạt làng xã của cộng đồng An Vĩnh, nơi thờ các vị tiền hiền có công khai phá, lập làng cùng những đối tượng được cộng đồng tôn kính. Đình cũng gắn với nhiều nghi lễ nông nghiệp, nghi lễ biển và hoạt động tưởng niệm Đội Hoàng Sa.
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa diễn ra vào ngày nào?
Ngày lễ của từng tộc họ
Không có một ngày duy nhất áp dụng cho toàn bộ lễ khao lề của các tộc họ trên đảo. Mỗi dòng họ có thể tổ chức vào ngày việc lề riêng, thường rơi vào tháng Hai hoặc tháng Ba âm lịch.
Ngày việc lề gắn với lịch sử và quy ước của từng họ. Có họ tổ chức vào đầu tháng, có họ vào khoảng ngày 19 hoặc 20 tháng Hai âm lịch, cũng có nơi thực hiện trong tháng Ba. Vì thế, thông tin về ngày lễ của một tộc họ không nên được dùng để khẳng định đó là lịch chung của toàn đặc khu Lý Sơn.
Ngày lễ cộng đồng tại đình làng An Vĩnh
Lễ cộng đồng được biết đến rộng rãi hiện nay thường tổ chức tại đình làng An Vĩnh trong hai ngày 15 và 16 tháng Ba âm lịch. Ngày đầu dành cho các nghi thức chuẩn bị, cáo yết hoặc cung nghinh; ngày sau thường diễn ra phần chánh tế và thả thuyền.
Tên gọi, thời điểm và thứ tự từng nghi thức có thể được điều chỉnh tùy điều kiện thời tiết, hoạt động của địa phương và sự thống nhất của ban tổ chức. Lịch dương tương ứng thay đổi theo từng năm.
Do đó, người dự định đến Lý Sơn tham dự cần kiểm tra thông báo mới nhất của chính quyền địa phương, cơ quan văn hóa hoặc ban khánh tiết. Không nên tự quy đổi lịch âm rồi mặc nhiên cho rằng toàn bộ hoạt động sẽ diễn ra đúng một giờ cố định.
Phân biệt ngày truyền thống với lịch sự kiện từng năm
Trong những năm gần đây, Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa đôi khi được tổ chức trong khuôn khổ tuần lễ hoặc chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch của tỉnh Quảng Ngãi. Khi đó, một số chương trình như triển lãm, đua thuyền, biểu diễn nghệ thuật hoặc hoạt động quảng bá du lịch có thể diễn ra trước hoặc sau ngày tế chính.
Ngày truyền thống của nghi lễ và lịch của chương trình du lịch không hoàn toàn đồng nhất. Phần tế lễ do cộng đồng thực hành cần được phân biệt với sân khấu khai mạc, hoạt động biểu diễn hoặc chương trình dành cho khách tham quan.
