Tháng 12 Âm lịch, thường được gọi là tháng Chạp, là tháng cuối cùng của năm theo lịch truyền thống. So với tháng Giêng, tháng Ba hoặc tháng Tám, tháng Chạp có ít lễ hội công cộng quy mô lớn hơn. Phần lớn sinh hoạt văn hóa trong tháng tập trung vào việc tổng kết năm cũ, tạ ơn thần linh, tưởng nhớ tổ tiên, sửa sang nơi thờ tự và chuẩn bị đón Tết Nguyên đán.
Tại các làng xã, tháng Chạp là thời điểm tổ chức lễ tất niên ở đình, đền, lễ đóng cửa rừng, lễ Chạp Tổ và những kỳ Kỳ yên cuối năm. Một số cộng đồng người Dao thực hiện Tết Nhảy để tạ ơn tổ tiên và tu bổ bàn thờ. Trong Phật giáo Bắc tông, mùng 8 tháng Chạp là ngày tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành đạo.
Nửa cuối tháng tập trung nhiều hoạt động chuẩn bị Tết. Ngày 23 tháng Chạp có lễ cúng ông Công, ông Táo và tục dựng cây nêu tại một số địa phương. Từ sau ngày này, nhiều gia đình tiến hành tảo mộ, chạp mả, dọn dẹp bàn thờ, tổ chức tất niên và chuẩn bị lễ Giao thừa.
Ở Nam Bộ, trung tuần tháng Chạp còn có nhiều lễ Kỳ yên tại đình thần. Những lễ hội tiêu biểu gồm Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy, Kỳ yên đình Vĩnh Bình, đình Tân Lập và đình Tân Phước Tây. Mỗi đình có ngày lệ, sắc thần, đối tượng phối thờ và trình tự nghi lễ riêng.
Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa phương và tính chất chính. Các nội dung về lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị di sản nên được triển khai trong những bài viết chuyên sâu riêng.
Vì sao tháng Chạp có ít lễ hội công cộng?
Trong lịch sinh hoạt truyền thống, tháng Chạp là thời điểm các gia đình và dòng họ dành nhiều thời gian cho việc chuẩn bị Tết. Người dân thu xếp công việc, sửa sang nhà cửa, lau dọn nơi thờ tự, thăm mộ tổ tiên, làm bánh và chuẩn bị thực phẩm cho những ngày đầu năm.
Nhiều nghi lễ tháng Chạp được tổ chức trong phạm vi gia đình, dòng họ hoặc một cộng đồng nhỏ. Chạp Tổ, tảo mộ, cúng ông Công ông Táo và tất niên có thể được thực hành rộng rãi nhưng không phải lễ hội công cộng có ban tổ chức và chương trình thống nhất.
Một số đình, đền tổ chức lễ tất niên hoặc đóng cửa rừng nhưng chỉ thực hiện tế lễ nội bộ. Người ngoài địa phương có thể không biết đến vì không có phần hội, rước lớn hoặc hoạt động đón khách.
Vì vậy, khi thống kê tháng 12 Âm lịch cần phân biệt:
- Lễ hội cộng đồng có phần lễ và phần hội.
- Ngày lệ tại đình, đền và miếu.
- Ngày lễ tôn giáo tại chùa.
- Tết truyền thống của một cộng đồng dân tộc.
- Lễ tiết gia đình và dòng họ.
- Phong tục chuẩn bị Tết Nguyên đán.
Danh sách trong bài không thể bao gồm tuyệt đối mọi lễ tất niên, ngày kỵ thần, lễ Chạp Tổ và nghi thức cuối năm tại các làng xã trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 12 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 2 tháng Chạp | Tục Chạp Tổ | Các dòng họ vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh | Tế tổ, sửa sang nhà thờ họ và chuẩn bị đón Tết |
| Từ mùng 1 đến khoảng 25 tháng Chạp | Tết Nhảy của người Dao | Một số cộng đồng người Dao tại Phú Thọ, Thái Nguyên, Lào Cai và miền núi phía Bắc | Tạ ơn tổ tiên, tu bổ bàn thờ và diễn xướng nghi lễ |
| Mùng 8 tháng Chạp | Lễ Phật thành đạo | Các chùa và cộng đồng Phật tử Bắc tông | Tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành tựu giác ngộ |
| Ngày 13 tháng Chạp | Lễ tất niên đền Đuổm | Khu vực đền Đuổm, tỉnh Thái Nguyên | Tạ lễ cuối năm tại di tích thờ Dương Tự Minh |
| Ngày 14–15 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy | Phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ | Tế Thành hoàng, tạ mùa và tưởng nhớ tiền hiền |
| Ngày 14–16 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên đình Vĩnh Bình | Khu vực Vĩnh Bình, tỉnh Đồng Tháp | Rước, tế thần và tưởng niệm những người có công với địa phương |
| Ngày 15–16 tháng Chạp | Lễ Kỳ yên đình Tân Lập | Phường Xuân Lập, tỉnh Đồng Nai | Rước sắc, tế Thành hoàng, tiền hiền và hậu hiền |
| Ngày 15–17 tháng Chạp | Đại lễ Kỳ yên đình Tân Phước Tây | Khu vực Tân Phước Tây, tỉnh Tây Ninh | Tế thần, xây chầu và sinh hoạt đình làng |
| Khoảng trung tuần đến cuối tháng | Chạp mả, Chạp họ | Nhiều dòng họ và cộng đồng miền Trung, miền Bắc | Tảo mộ, tế tổ và củng cố quan hệ dòng họ |
| Ngày 23 tháng Chạp | Lễ cúng ông Công, ông Táo | Nhiều gia đình người Việt | Tiễn Táo quân theo quan niệm dân gian và mở đầu thời gian chuẩn bị Tết |
| Ngày 23 tháng Chạp | Lễ dựng nêu, Thướng Tiêu | Một số gia đình, làng xã và di tích cung đình Huế | Dựng cây nêu, đánh dấu những ngày Tết bắt đầu |
| Ngày 25 tháng Chạp | Lễ đóng cửa rừng | Một số đình làng tại Lào Cai và vùng miền núi | Tạ thần rừng, quy ước tạm ngừng khai thác và chuẩn bị năm mới |
| Từ sau ngày 23 đến cuối tháng | Tảo mộ cuối năm | Nhiều gia đình và dòng họ | Sửa sang phần mộ, tưởng nhớ tổ tiên và mời người đã khuất về ăn Tết |
| Từ khoảng ngày 25 tháng Chạp | Chuỗi phong tục đón Tết của một số cộng đồng người Thổ | Một số địa phương tại Nghệ An và miền Tây Bắc Trung Bộ | Tảo mộ, nghỉ việc đồng áng và chuẩn bị Tết |
| Ngày cuối cùng của tháng Chạp | Lễ tất niên và rước ông bà | Nhiều gia đình Việt Nam | Tổng kết năm cũ, cúng tổ tiên và sum họp gia đình |
| Đêm cuối tháng Chạp | Lễ Giao thừa, Trừ tịch | Gia đình, đình, chùa và cộng đồng trên cả nước | Đón thời khắc chuyển giao từ năm cũ sang năm mới |
Các ngày trong bảng là ngày lệ hoặc khoảng thời gian thường gặp. Một số hoạt động được thực hiện linh hoạt theo điều kiện của gia đình, dòng họ và địa phương.
Tục Chạp Tổ vào đầu tháng Chạp
Chạp Tổ ở vùng đảo Hà Nam
Tại vùng đảo Hà Nam, tỉnh Quảng Ninh, một số dòng họ duy trì tục Chạp Tổ từ ngày mùng 2 tháng Chạp. Đây là thời điểm con cháu tập trung tại nhà thờ họ để dâng hương, sửa sang nơi thờ tự và tưởng nhớ những người có công lập làng, lập họ.
Các gia đình cùng phân công chuẩn bị lễ vật, cỗ bàn, vệ sinh nhà thờ và phần mộ. Người sinh sống xa quê cũng cố gắng trở về dự lễ, gặp gỡ họ hàng và trao đổi những công việc chung của dòng họ.
Chạp Tổ không nhất thiết chỉ diễn ra vào mùng 2 tháng Chạp. Mỗi dòng họ có thể lựa chọn một ngày riêng trong tháng, căn cứ gia phả, lệ họ và điều kiện của con cháu.
Chạp họ và Chạp mả
Ở nhiều địa phương, “Chạp họ” là dịp con cháu tập trung tại từ đường hoặc nhà trưởng họ. Nghi lễ thường có dâng hương, đọc văn tế, tưởng nhớ thủy tổ và những thế hệ đã qua.
“Chạp mả” hoặc tảo mộ tháng Chạp hướng đến việc sửa sang phần mộ. Các thành viên phát quang cỏ cây, đắp lại đất, kiểm tra bia mộ và dâng hương.
Hai phong tục có thể được tổ chức cùng ngày hoặc tách thành những thời điểm khác nhau. Đây chủ yếu là sinh hoạt gia đình, dòng họ, không phải lễ hội công cộng.
Giá trị chính của Chạp Tổ và Chạp mả nằm ở đạo lý nhớ nguồn, duy trì gia phả và tăng cường quan hệ giữa các thế hệ. Việc tổ chức nên phù hợp điều kiện thực tế, tránh biến ngày họp họ thành dịp phô trương cỗ bàn hoặc đặt nặng đóng góp vật chất.
Tết Nhảy của người Dao
Thời gian tổ chức
Tết Nhảy là một nghi lễ quan trọng của một số nhóm người Dao. Lễ thường được tổ chức trong khoảng từ mùng 1 đến ngày 25 tháng Chạp; tại một số cộng đồng Dao Quần Chẹt, thời gian phổ biến nằm trong khoảng ngày 12 đến ngày 27 hoặc 28 tháng Chạp.
Ngày tổ chức do từng gia đình, dòng họ hoặc cộng đồng lựa chọn. Không phải tất cả gia đình người Dao đều làm Tết Nhảy hằng năm. Có nơi thực hiện theo chu kỳ nhiều năm, phụ thuộc lời hứa với tổ tiên, việc lập bàn thờ hoặc điều kiện của gia đình.
Tính chất của nghi lễ
Tết Nhảy trước hết là nghi lễ tạ ơn tổ tiên, Bàn Vương và các vị thần được cộng đồng tôn kính. Lễ còn gắn với việc tu bổ bàn thờ, truyền dạy bài cúng và xác nhận trách nhiệm của con cháu đối với dòng họ.
Nhiều động tác múa, nhảy được thực hiện theo trình tự nghi lễ. Người tham gia có thể tái hiện việc phát nương, săn bắt, vượt đường xa, mời tổ tiên và bảo vệ cộng đồng.
Tiếng trống, thanh la, chuông và lời hát tạo nên không gian diễn xướng đặc sắc. Tùy nhóm Dao, lễ có thể kéo dài một ngày hoặc nhiều ngày đêm.
Không phải chương trình biểu diễn thông thường
Tết Nhảy có thể được giới thiệu tại các chương trình văn hóa, nhưng thực hành gốc diễn ra trong không gian gia đình hoặc cộng đồng, dưới sự chủ trì của người am hiểu nghi lễ.
Khách tham dự cần xin phép trước khi quay phim bàn thờ, lễ vật, sách cúng và những phần nghi thức có tính thiêng. Không nên yêu cầu người dân thực hiện động tác nghi lễ chỉ để chụp ảnh hoặc phục vụ giải trí.
Lễ Phật thành đạo vào mùng 8 tháng Chạp
Ngày mùng 8 tháng Chạp được nhiều chùa Phật giáo Bắc tông tổ chức lễ tưởng niệm Đức Phật Thích Ca thành đạo.
Theo truyền thống Phật giáo, sau quá trình tu học và thiền định, Thái tử Tất Đạt Đa thành tựu giác ngộ, trở thành Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Ngày lễ nhấn mạnh trí tuệ, lòng từ bi và khả năng chuyển hóa khổ đau bằng sự tu tập.
Các chùa có thể tổ chức tụng kinh, thiền tọa, thuyết pháp, lễ Phật, phóng sinh hoặc hoạt động thiện nguyện. Chương trình không giống nhau tại mọi cơ sở.
Đây là một ngày lễ tôn giáo, không phải lễ hội công cộng duy nhất có địa điểm trung tâm trên cả nước. Việc tham dự hướng đến học hỏi giáo lý và thực hành đời sống thiện lành, không nên được diễn giải như nghi thức bảo đảm tài lộc hoặc loại bỏ mọi khó khăn.
Lễ tất niên tại đền Đuổm
Đền Đuổm là nơi thờ danh tướng Dương Tự Minh, một nhân vật có vai trò quan trọng tại vùng biên viễn dưới thời Lý.
Ngoài lễ hội đầu xuân vào mùng 6 tháng Giêng và các ngày lệ nông nghiệp, đền còn có lễ tất niên vào ngày 13 tháng Chạp. Đây là nghi lễ tổng kết chu kỳ tế lễ trong năm, dâng hương tạ thần và chuẩn bị bước sang năm mới.
Lễ tất niên tại đền chủ yếu mang tính nghi thức, không phải năm nào cũng tổ chức phần hội lớn. Người đọc cần phân biệt ngày lễ cuối năm với lễ hội chính của đền vào tháng Giêng.
Tại nhiều đình, đền khác, lễ tất niên cũng được tổ chức trong tháng Chạp nhưng ngày cụ thể phụ thuộc lệ của từng di tích.
Các lễ Kỳ yên vào trung tuần tháng Chạp
Lễ Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy
Đình Bình Thủy tại thành phố Cần Thơ có hai kỳ lễ quan trọng trong năm: Kỳ yên Thượng điền vào tháng Tư và Kỳ yên Hạ điền vào khoảng rằm tháng Chạp.
Kỳ Hạ điền thường tập trung vào ngày 14 và 15 tháng Chạp. Nghi lễ mang ý nghĩa tạ ơn sau mùa sản xuất, tưởng nhớ Thành hoàng, tiền hiền và hậu hiền.
Các nghi thức có thể gồm thỉnh sắc, túc yết, chánh tế, xây chầu và hát bội. Chương trình từng năm phụ thuộc điều kiện tổ chức của địa phương.
Lễ Kỳ yên đình Vĩnh Bình
Đình Vĩnh Bình tổ chức lễ Kỳ yên từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Chạp. Đây là một trong những lễ hội đình thần cuối năm tiêu biểu tại khu vực Nam Bộ.
Phần lễ có nghi thức rước, tế thần, tưởng niệm các bậc tiền nhân và thỉnh linh vị theo tục lệ địa phương. Phần hội có thể kết hợp hát bội, văn nghệ và những sinh hoạt của cư dân.
Lễ hội hướng đến việc tạ ơn thần linh theo quan niệm truyền thống và cầu mong cộng đồng bước sang năm mới bình an. Những mong ước này thuộc đời sống tín ngưỡng, không phải lời bảo đảm chắc chắn về kết quả tương lai.
Lễ Kỳ yên đình Tân Lập
Đình Tân Lập tại phường Xuân Lập, tỉnh Đồng Nai tổ chức Kỳ yên vào ngày 15 và 16 tháng Chạp.
Phần lễ có rước sắc thần, dâng hương, dâng rượu, dâng trà và đọc văn tế. Đối tượng được tưởng niệm gồm Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền, Thần Nông cùng các vị được cộng đồng phối thờ.
Đây là ngày hội quan trọng của cư dân địa phương, thể hiện sự tiếp nối của thiết chế đình làng trong môi trường đô thị và nông thôn Nam Bộ.
Đại lễ Kỳ yên đình Tân Phước Tây
Đình Tân Phước Tây tổ chức Kỳ yên từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Chạp. Theo lệ, cứ ba năm cộng đồng tổ chức một kỳ đại lễ quy mô lớn hơn với đầy đủ các nghi thức truyền thống.
Ngày lễ được cộng đồng liên hệ với thời điểm thỉnh sắc thần về an vị tại đình. Các nghi thức có tế thần, xây chầu, hát bội và tưởng niệm những người có công với địa phương.
Kỳ yên tại Tân Phước Tây không đại diện cho toàn bộ lễ Kỳ yên Nam Bộ. Mỗi đình có sắc phong, ngày lệ và cách tổ chức riêng.
Lễ cúng ông Công, ông Táo ngày 23 tháng Chạp
Một lễ tiết phổ biến của người Việt
Ngày 23 tháng Chạp được nhiều gia đình người Việt làm lễ tiễn ông Công, ông Táo theo quan niệm dân gian.
Táo quân thường được liên hệ với bếp lửa, đời sống gia đình và việc trông coi nếp nhà. Truyền thuyết kể rằng các vị Táo về trời vào ngày này để trình báo công việc trong năm. Đây là niềm tin dân gian, không phải sự kiện có thể kiểm chứng theo nghĩa khoa học.
Mỗi vùng có cách chuẩn bị lễ vật khác nhau. Một số gia đình có mâm cơm, hoa, quả và đồ lễ tượng trưng; một số nơi sử dụng cá chép sống, cá giấy hoặc không dùng cá.
Không có một mâm lễ bắt buộc áp dụng cho mọi gia đình. Giá trị của phong tục nằm ở việc sum họp, dọn dẹp bếp núc và nhìn lại cách ứng xử của các thành viên trong năm.
Thả cá chép văn minh
Tại những nơi có tục thả cá chép, người dân nên thả cá nhẹ nhàng, không ném từ trên cao và không thả túi nilon, tro, đồ thờ xuống sông hồ.
Cá chép chỉ là lễ vật mang tính biểu tượng trong một số vùng. Không sử dụng cá sống không làm cho nghi lễ mất ý nghĩa.
Không thần bí hóa việc cúng Táo quân
Lễ cúng không bảo đảm gia đình sẽ tránh được mọi rủi ro hoặc chắc chắn gặp may trong năm mới.
Điều phù hợp với ý nghĩa văn hóa hơn là giữ bếp sạch sẽ, gia đình hòa thuận, sử dụng năng lượng an toàn và cùng nhau tổng kết một năm đã qua.
Lễ dựng cây nêu và Thướng Tiêu
Tục dựng nêu trong dân gian
Ngày 23 tháng Chạp, một số gia đình và làng xã dựng cây nêu để báo hiệu thời gian chuẩn bị Tết đã bắt đầu. Tục lệ không còn phổ biến đồng đều trên cả nước nhưng vẫn được phục hồi tại nhiều cộng đồng.
Cây nêu thường được làm bằng tre, trang trí cờ, đèn hoặc những vật tượng trưng theo phong tục địa phương. Việc dựng nêu thể hiện mong muốn về sự bình an và không gian sạch sẽ trong những ngày đầu năm.
Khi dựng nêu, cần tránh khu vực đường dây điện, đường giao thông và nơi có nguy cơ đổ gãy. Không nên cố dựng cây quá cao khi không bảo đảm điều kiện an toàn.
Lễ Thướng Tiêu tại Huế
Trong điển lệ cung đình triều Nguyễn, dựng nêu được gọi là lễ Thướng Tiêu. Nghi lễ ngày nay được tái hiện tại không gian di tích Cố đô Huế, thường vào ngày 23 tháng Chạp.
Đoàn nghi lễ thực hiện việc rước nêu, dựng nêu và tái hiện một phần không khí chuẩn bị Tết trong Hoàng cung. Cây nêu được hạ vào đầu tháng Giêng.
Đây là hoạt động bảo tồn, tái hiện nghi lễ cung đình, cần được phân biệt với tục dựng nêu trong từng gia đình hoặc làng xã.
Lễ đóng cửa rừng ngày 25 tháng Chạp
Một số đình làng tại vùng miền núi tổ chức lễ đóng cửa rừng vào ngày 25 tháng Chạp. Những địa điểm được ghi nhận có đình Giới Phiên, đình Chạng, đình Lắc Mường và một số đình tại tỉnh Lào Cai.
Phần lễ có dâng hương, lễ vật và lời khấn tạ thần rừng, thần đất cùng các vị được thờ. Sau nghi lễ, cộng đồng thực hiện quy ước tạm ngừng vào rừng khai thác cho đến khi làm lễ mở cửa rừng đầu năm.
Phong tục thể hiện cách cộng đồng điều chỉnh hoạt động khai thác tài nguyên theo chu kỳ và tạo thời gian cho rừng nghỉ. Dưới góc nhìn hiện đại, đây còn là tư liệu về tri thức quản lý môi trường của cư dân địa phương.
Không phải mọi cộng đồng miền núi đều làm lễ đóng cửa rừng vào ngày 25 tháng Chạp. Một số nơi có ngày khác hoặc không còn duy trì nghi lễ đầy đủ.
Tảo mộ và Chạp mả cuối năm
Thời gian thực hiện
Tảo mộ cuối năm thường diễn ra trong tháng Chạp. Nhiều gia đình chọn thời gian từ sau ngày 23 đến ngày cuối tháng, trong khi một số dòng họ tổ chức sớm hơn theo ngày Chạp Tổ.
Các thành viên cùng đến nghĩa trang, phát quang cỏ cây, sửa sang phần mộ, dâng hương và tưởng nhớ người đã khuất.
Phong tục được gọi bằng nhiều tên như tảo mộ, Chạp mả, giẫy mả hoặc thăm mộ cuối năm. Tên gọi và cách thực hiện khác nhau giữa từng địa phương.
Tảo mộ của một số cộng đồng dân tộc
Tại một số cộng đồng người Thổ, chuỗi sinh hoạt Tết có thể bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp bằng lễ tảo mộ. Gia đình dọn dẹp phần mộ, dâng hương và mời tổ tiên về ăn Tết với con cháu.
Các dân tộc khác cũng có tục mời tổ tiên về ăn Tết nhưng cách cúng, thời gian và lễ vật không hoàn toàn giống nhau. Không nên áp dụng nghi thức của người Việt cho mọi cộng đồng.
Giữ gìn nghĩa trang và môi trường
Khi tảo mộ, cần hạn chế đốt lửa tại khu vực có cỏ khô, không sử dụng hóa chất làm sạch gây hư hại bia đá và không để lại túi nhựa, chân hương hoặc đồ lễ.
Việc sửa sang mộ phần cần tuân thủ quy định của nghĩa trang và tôn trọng các phần mộ xung quanh.
Lễ tất niên trong gia đình
Thời gian tổ chức linh hoạt
Lễ tất niên thường được tổ chức vào một ngày thuận tiện trong những ngày cuối tháng Chạp. Có gia đình làm lễ từ ngày 25 hoặc 26, có nơi chọn ngày cuối cùng của năm.
Tất niên mang ý nghĩa hoàn tất công việc năm cũ, dâng cơm tưởng nhớ tổ tiên và tạo dịp các thành viên sum họp trước Tết.
Mâm cơm có thể là món mặn hoặc món chay, tùy truyền thống gia đình và vùng miền. Không có yêu cầu phải chuẩn bị nhiều món hoặc sử dụng lễ vật đắt tiền.
Phân biệt tất niên với tiệc cuối năm
Lễ tất niên gia đình có yếu tố thờ cúng tổ tiên và sum họp. Tiệc cuối năm của cơ quan, doanh nghiệp hoặc nhóm bạn chủ yếu là hoạt động xã hội.
Hai hình thức có thể cùng được gọi là “tất niên” nhưng mục đích và không gian tổ chức khác nhau.
Lễ rước ông bà
Tại một số vùng, gia đình làm lễ mời ông bà, tổ tiên về ăn Tết vào chiều ngày cuối năm. Sau đó, hương đèn trên bàn thờ được duy trì trong những ngày Tết.
Đây là phong tục gia đình, thời gian và lời khấn có thể khác nhau. Không cần tổ chức cầu kỳ hoặc thuê người cúng nếu gia đình không có nhu cầu.
Lễ Giao thừa vào đêm cuối tháng Chạp
Thời khắc chuyển giao năm cũ và năm mới
Giao thừa diễn ra vào thời điểm kết thúc ngày cuối cùng của tháng Chạp và bắt đầu mùng 1 tháng Giêng.
Tháng Chạp có thể có 29 hoặc 30 ngày. Vì vậy, lễ Giao thừa được tổ chức vào đêm cuối cùng của năm, không nhất thiết năm nào cũng có ngày 30 tháng Chạp.
Trong nhiều gia đình, lễ Giao thừa gồm mâm cúng ngoài trời và lễ tại bàn thờ gia tiên. Cách thực hiện thay đổi theo vùng miền và truyền thống gia đình.
Lễ Trừ tịch
Giao thừa còn được gọi là lễ Trừ tịch, mang ý nghĩa khép lại điều cũ và đón một chu kỳ mới.
Sau khi cúng, các thành viên chúc Tết, mừng tuổi hoặc đi lễ tại đình, đền, chùa. Một số địa phương tổ chức chương trình văn nghệ và hoạt động cộng đồng.
Việc đi lễ đầu năm nên thực hiện trong trật tự, không hái lộc bằng cách bẻ cành cây và không chen lấn tại cơ sở thờ tự.
Không xem Giao thừa là thời điểm quyết định toàn bộ năm mới
Những quan niệm về người xông đất, hướng xuất hành hoặc lời nói đầu năm thuộc phong tục và niềm tin dân gian.
Một thời điểm hoặc nghi thức không thể quyết định chắc chắn sức khỏe, tài chính và kết quả công việc trong cả năm. Những yếu tố thiết thực hơn vẫn là sự chuẩn bị, cách ứng xử và quyết định của mỗi người.
Thống kê lễ hội tháng Chạp theo loại hình
Ngày lễ tôn giáo
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ Phật thành đạo vào mùng 8 tháng Chạp.
- Các khóa lễ tất niên tại chùa.
- Lễ Giao thừa tại các cơ sở tôn giáo.
- Những hoạt động thiện nguyện chuẩn bị Tết.
Đây là những sinh hoạt tôn giáo, không nên đồng nhất với lễ hội đình làng hoặc lễ cúng gia đình.
Lễ hội đình thần và Kỳ yên
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy.
- Kỳ yên đình Vĩnh Bình.
- Kỳ yên đình Tân Lập.
- Đại lễ Kỳ yên đình Tân Phước Tây.
- Lễ tất niên tại một số đình, đền.
Nhóm này tập trung nhiều tại Nam Bộ. Các nghi lễ thường hướng đến Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công với địa phương.
Tết và nghi lễ của cộng đồng dân tộc
Nhóm nổi bật gồm:
- Tết Nhảy của người Dao.
- Chuỗi phong tục Tết của một số cộng đồng người Thổ.
- Tục đóng cửa rừng tại một số làng Tày và cộng đồng miền núi.
- Các nghi lễ mời tổ tiên về ăn Tết.
Những cộng đồng này có cách tính ngày, lễ vật và người chủ trì riêng. Không nên gọi chung tất cả là phong tục của “người miền núi”.
Lễ tiết gia đình và dòng họ
Nhóm này gồm:
- Chạp Tổ.
- Chạp họ.
- Tảo mộ, Chạp mả.
- Cúng ông Công, ông Táo.
- Tất niên.
- Rước ông bà.
- Giao thừa.
Đây là nhóm sinh hoạt phổ biến nhất trong tháng Chạp nhưng phần lớn không phải lễ hội công cộng.
Nghi lễ liên quan đến môi trường và sản xuất
Lễ đóng cửa rừng, Kỳ yên Hạ điền và những lễ tạ mùa thể hiện mối quan hệ giữa cộng đồng với đất đai, rừng và chu kỳ sản xuất.
Các nghi lễ có giá trị như tư liệu về tri thức môi trường và cách tổ chức cộng đồng, dù nhiều hình thức canh tác hiện nay đã thay đổi.
Phân bố các lễ hội tháng Chạp theo vùng miền
Miền Bắc
Quảng Ninh có tục Chạp Tổ của các dòng họ vùng đảo Hà Nam. Thái Nguyên có lễ tất niên đền Đuổm và Tết Nhảy tại một số cộng đồng người Dao.
Phú Thọ, Lào Cai và các tỉnh miền núi phía Bắc có Tết Nhảy, đóng cửa rừng, Chạp họ và những nghi lễ chuẩn bị Tết của từng dân tộc.
Hà Nội, Huế và một số địa phương phục hồi lễ dựng nêu, tái hiện không gian Tết truyền thống.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Tục Chạp mả được duy trì tại nhiều làng, dòng họ ở miền Trung. Đây là dịp người đi xa trở về quê, sửa sang phần mộ và gặp gỡ họ hàng.
Một số cộng đồng người Thổ bắt đầu chuỗi sinh hoạt Tết từ ngày 25 tháng Chạp bằng tảo mộ và tạm nghỉ công việc đồng áng.
Tại Huế, lễ Thướng Tiêu được tái hiện trong không gian Hoàng cung, góp phần giới thiệu nghi lễ cung đình trước Tết.
Đông Nam Bộ
Đồng Nai có lễ Kỳ yên đình Tân Lập. Tây Ninh có Kỳ yên đình Tân Phước Tây.
Các lễ hội thể hiện sự tiếp nối của đình làng, tín ngưỡng Thành hoàng và nghệ thuật hát bội trong đời sống cư dân phương Nam.
Tây Nam Bộ
Cần Thơ có Kỳ yên Hạ điền đình Bình Thủy. Khu vực Vĩnh Bình thuộc tỉnh Đồng Tháp có lễ Kỳ yên từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Chạp.
Ngoài ra, nhiều đình thần tại Tây Nam Bộ tổ chức lễ tất niên, tạ thần hoặc Kỳ yên theo ngày riêng. Không phải mọi đình đều mở hội vào tháng Chạp.
Những nhầm lẫn thường gặp
Cho rằng tháng Chạp chỉ có Tết ông Công ông Táo
Ngày 23 tháng Chạp là lễ tiết được biết đến rộng rãi, nhưng tháng Chạp còn có Tết Nhảy, lễ Phật thành đạo, các lễ Kỳ yên, Chạp Tổ, đóng cửa rừng, tảo mộ và Giao thừa.
Mỗi sinh hoạt thuộc một cộng đồng và bối cảnh văn hóa khác nhau.
Đồng nhất lễ tiết với lễ hội
Cúng ông Công ông Táo, tất niên và Giao thừa chủ yếu là lễ tiết gia đình.
Kỳ yên đình Vĩnh Bình, đình Tân Lập hoặc Tân Phước Tây là lễ hội cộng đồng có nghi thức tại đình và sự tham gia của cư dân địa phương.
Cho rằng mọi gia đình phải cúng giống nhau
Mâm cúng ông Táo, tất niên và Giao thừa khác nhau giữa miền Bắc, miền Trung, miền Nam và từng gia đình.
Không có căn cứ để cho rằng thiếu một món lễ sẽ gây xui xẻo hoặc làm nghi lễ không được chứng nhận.
Nhầm Tết Nhảy với hoạt động vui chơi
Tên gọi “Tết Nhảy” dễ khiến người ngoài cộng đồng nghĩ đây là ngày hội khiêu vũ hoặc biểu diễn.
Thực tế, các động tác nhảy nằm trong một hệ thống nghi lễ phức tạp liên quan đến tổ tiên, bàn thờ và truyền thống của người Dao.
Nhầm đóng cửa rừng với lệnh hành chính
Lễ đóng cửa rừng là nghi thức và quy ước truyền thống của một số cộng đồng.
Việc quản lý, khai thác và bảo vệ rừng hiện nay còn phải tuân thủ pháp luật. Nghi lễ cộng đồng không thay thế quy định của cơ quan quản lý nhà nước.
Cho rằng năm nào cũng có ngày 30 tháng Chạp
Âm lịch có tháng đủ và tháng thiếu. Năm có tháng Chạp thiếu sẽ chỉ có 29 ngày.
Giao thừa luôn diễn ra vào đêm cuối cùng của năm, dù đó là ngày 29 hay ngày 30 tháng Chạp.
Lưu ý khi tham gia các sinh hoạt tháng Chạp
Người tham dự lễ hội Kỳ yên nên kiểm tra chương trình của địa phương, bởi thời gian rước sắc, tế lễ và hát bội có thể thay đổi.
Tại lễ Tết Nhảy, cần tôn trọng người chủ trì và quy định của gia đình. Không chạm vào bàn thờ, sách cúng hoặc đồ nghi lễ khi chưa được phép.
Khi tảo mộ, cần chú ý an toàn cháy nổ, không đốt lửa gần rừng và thu gom rác sau khi làm lễ.
Khi thả cá ngày ông Công ông Táo, không vứt túi nilon, chân hương và tro xuống nguồn nước.
Khi dựng cây nêu, phải giữ khoảng cách an toàn với đường dây điện, mái nhà và đường giao thông.
Tại lễ Kỳ yên và đình thần, không đặt tiền trực tiếp lên tượng, bài vị, sắc phong hoặc hiện vật.
Lễ vật nên phù hợp với điều kiện gia đình. Không vay nợ để tổ chức cỗ lớn và không tin vào dịch vụ được quảng cáo có khả năng “giải hạn”, “đổi vận” hoặc bảo đảm một năm phát tài.
Trong đêm Giao thừa, cần tuân thủ quy định về pháo, an toàn giao thông và phòng cháy, chữa cháy.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 12 Âm lịch
Các lễ hội và lễ tiết tháng Chạp tạo nên quá trình chuyển tiếp từ năm cũ sang năm mới. Mỗi nghi thức giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng nhìn lại những việc đã qua, tưởng nhớ người có công và chuẩn bị tâm thế cho một chu kỳ mới.
Chạp Tổ, Chạp họ và tảo mộ duy trì mối quan hệ giữa người đang sống với tổ tiên. Đây cũng là dịp các thành viên trong dòng họ gặp gỡ và trao truyền gia phả, ký ức về quê hương.
Tết Nhảy bảo tồn những bài cúng, động tác múa, âm nhạc và tri thức nghi lễ của người Dao. Giá trị của di sản nằm ở vai trò của cộng đồng, không chỉ ở phần biểu diễn bên ngoài.
Các lễ Kỳ yên giúp duy trì thiết chế đình làng Nam Bộ, nghệ thuật hát bội và ký ức về những lớp cư dân khai phá vùng đất.
Lễ Phật thành đạo hướng con người đến trí tuệ, lòng từ bi và việc tự điều chỉnh hành vi. Lễ cúng ông Công ông Táo, tất niên và Giao thừa tạo cơ hội để gia đình dọn dẹp, sum họp và xây dựng không khí hòa thuận.
Lễ đóng cửa rừng cho thấy một số cộng đồng truyền thống đã hình thành quy ước sử dụng tài nguyên theo chu kỳ. Những tri thức này có thể góp phần gợi mở ý thức bảo vệ môi trường trong đời sống hiện đại.
Bảo tồn văn hóa tháng Chạp không có nghĩa giữ nguyên mọi chi tiết trong mọi hoàn cảnh. Nghi lễ có thể được giản lược để phù hợp đời sống mới, nhưng cần giữ tinh thần biết ơn, đoàn kết, tiết kiệm và tôn trọng sự đa dạng.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 12 Âm lịch tại Việt Nam không tập trung nhiều hội lớn như những tháng đầu xuân, nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt trong quá trình khép lại năm cũ và chuẩn bị đón năm mới.
Đầu tháng có tục Chạp Tổ tại một số dòng họ và Tết Nhảy của người Dao. Ngày mùng 8 tháng Chạp là lễ Phật thành đạo tại nhiều chùa Phật giáo Bắc tông.
Trung tuần tháng có lễ tất niên đền Đuổm cùng các lễ Kỳ yên tại đình Bình Thủy, Vĩnh Bình, Tân Lập và Tân Phước Tây.
Ngày 23 tháng Chạp là lễ cúng ông Công, ông Táo và thời điểm một số địa phương dựng cây nêu. Ngày 25 có lễ đóng cửa rừng tại một số làng miền núi.
Từ sau ngày 23 đến cuối tháng là thời gian tảo mộ, Chạp mả, dọn dẹp nhà cửa, tổ chức tất niên và mời tổ tiên về ăn Tết. Đêm cuối cùng của tháng Chạp là lễ Giao thừa, đánh dấu thời khắc chuyển sang tháng Giêng và năm Âm lịch mới.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định những mốc văn hóa chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng lễ hội và phong tục. Khi triển khai bài riêng, cần kiểm tra địa danh hành chính hiện hành, ngày lệ, cộng đồng thực hành và lịch tổ chức của từng năm.
Giá trị bền vững của văn hóa tháng Chạp nằm ở lòng biết ơn tổ tiên, sự gắn kết gia đình, tinh thần tạ ơn cộng đồng và thái độ trân trọng thiên nhiên. Chuẩn bị Tết trong sự văn minh, tiết kiệm và hòa thuận chính là cách thiết thực để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền.
