Tháng 11 Âm lịch là khoảng thời gian cuối năm, khi tiết trời miền Bắc bước sâu vào mùa đông, mùa màng tại nhiều vùng đã thu hoạch xong và các cộng đồng bắt đầu chuẩn bị đón năm mới. So với mùa lễ hội đầu xuân, số lễ hội có quy mô liên vùng trong tháng này không nhiều, nhưng hệ thống hội làng, lễ tưởng niệm danh nhân, lễ Kỳ yên, lễ Thượng điền và nghi lễ mừng mùa vẫn khá phong phú.
Nhiều lễ hội trong tháng 11 Âm lịch gắn với ngày hóa của Thành hoàng, ngày mất của danh nhân có công với đất nước hoặc ngày viên tịch của các vị tổ Phật giáo. Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, đây thường là dịp dân làng rước sắc, tế thần, diễn lại sự tích của người được thờ và tổ chức các trò chơi dân gian. Tại Nam Bộ, một số đình làng tổ chức lễ Kỳ yên hoặc lễ Thượng điền để tưởng nhớ tiền hiền, hậu hiền và cầu mong cuộc sống yên ổn, mùa màng thuận lợi.
Đối với một số cộng đồng dân tộc thiểu số, tháng 11 Âm lịch còn nằm trong mùa tổ chức lễ mừng cơm mới, lễ tạ ơn thần lúa hoặc nghi lễ kết thúc chu kỳ canh tác. Thời gian của những nghi lễ này không phải lúc nào cũng cố định theo một ngày cụ thể mà có thể phụ thuộc vào tiến độ thu hoạch, quyết định của già làng, trưởng họ hoặc điều kiện từng năm.
Danh sách dưới đây được trình bày theo hướng thống kê, giúp người đọc nhận diện những lễ hội có ngày truyền thống rơi hoàn toàn hoặc một phần vào tháng 11 Âm lịch. Mỗi lễ hội chỉ được giới thiệu khái quát vì từng di tích, nhân vật và nghi lễ có thể được triển khai trong một bài viết chuyên sâu riêng.
Đặc điểm của mùa lễ hội tháng 11 Âm lịch
Tháng 11 Âm lịch không phải cao điểm lễ hội lớn của cả nước như tháng Giêng, tháng Hai hay tháng Ba. Tuy nhiên, những lễ hội diễn ra trong tháng này phản ánh khá rõ ba lớp sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Thứ nhất là nhóm lễ tưởng niệm nhân vật lịch sử, danh nhân và Thành hoàng làng. Ngày tổ chức thường gắn với ngày hóa, ngày mất hoặc một sự kiện quan trọng trong cuộc đời nhân vật được thờ. Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ, lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm và lễ giỗ Thiên Hộ Dương – Đốc Binh Kiều tại Gò Tháp thuộc nhóm này.
Thứ hai là nhóm lễ hội gắn với Phật giáo Trúc Lâm. Ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch được nhiều nơi tưởng niệm ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn. Chùa Ngọa Vân, chùa Minh Khánh và một số cơ sở thờ tự liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm có các nghi lễ diễn ra vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 Âm lịch.
Thứ ba là nhóm nghi lễ nông nghiệp cuối vụ. Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, sau khi thu hoạch là thời điểm tạ ơn thần linh, tổ tiên, thần lúa và những lực lượng được tin là đã bảo trợ mùa màng. Các lễ Thượng điền, Kỳ yên, mừng cơm mới hoặc mừng lúa mới đều có thể mang một phần ý nghĩa này.
Do đặc điểm cuối năm, nhiều hội tháng 11 không kéo dài hàng tuần mà thường diễn ra từ một đến ba ngày. Một số nơi chỉ tổ chức tế lễ trong phạm vi cộng đồng, còn những năm đáo lệ mới mở hội lớn, có rước kiệu, hát bội, hát chèo, vật dân tộc hoặc các trò diễn truyền thống.
Bảng thống kê các lễ hội trong tháng 11 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội | Địa phương hiện nay | Nội dung chính |
|---|---|---|---|
| 29 tháng 10 – mùng 1 tháng 11 | Lễ hội chùa Minh Khánh | Xã Thanh Hà, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông |
| Mùng 1 tháng 11 | Đại lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông tại Ngọa Vân | Phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh | Tưởng niệm ngày nhập Niết bàn của Phật hoàng |
| Mùng 7 – mùng 9 tháng 11 | Lễ hội đình Mỹ Ngọc | Xã Quỳnh Phụ, tỉnh Hưng Yên | Tế Thành hoàng, sinh hoạt văn hóa cộng đồng |
| Mùng 8 – mùng 10 tháng 11 | Lễ hội đình Hoàng Liên | Phường Thượng Cát, Hà Nội | Hội làng, tưởng niệm Thành hoàng |
| Mùng 8 – 11 tháng 11 | Lễ tại đền Lương Nham | Phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai | Tưởng niệm ngày hóa của các vị Đại vương |
| Mùng 9 – 11 tháng 11 | Lễ hội làng Tam Chúc | Phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình | Hội làng truyền thống tại đình Tam Chúc |
| Mùng 9 – 11 tháng 11 | Lễ hội đình, đền Tịnh Thủy | Xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên | Rước kiệu, tế lễ và hoạt động cộng đồng |
| Mùng 10 tháng 11 | Lễ hội đình Thanh Lợi | Xã Hồng Sơn, Hà Nội | Tưởng niệm ngày hóa của Công chúa Lê Thị Ngọc Hạnh |
| Mùng 10 – 11 tháng 11 | Lễ hội đình Phù Liễn | Thành phố Hải Phòng | Rước kiệu, tế Thành hoàng |
| Mùng 10 – 12 tháng 11 | Lễ hội Đình Cả – Phương Xá | Xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ | Hội làng, tế thần và trò chơi dân gian |
| Ngày 11 tháng 11 | Lễ hội đình Đỗ Xá | Xã Vĩnh Lại, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm các nhân vật có công chống giặc Minh |
| Khoảng ngày 11 tháng 11 | Lễ hội đình Câu Hạ B | Xã An Quang, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm ngày hóa của Thành hoàng |
| Ngày 11 tháng 11 | Hội các làng thờ Quách Gia Suy | Khu vực Thường Tín, Hà Nội | Hội làng của các cộng đồng ven sông Tô Lịch |
| Ngày 12 tháng 11 | Hội làng Thụy Ứng | Xã Thường Tín, Hà Nội | Rước Thánh và tưởng nhớ tổ nghề |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ hội làng Phù Đạm | Xã Phù Vân, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm người có công với làng |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ hội làng Hoàng Trung | Xã Dân Hòa, Hà Nội | Tế Thành hoàng và sinh hoạt cộng đồng |
| Ngày 12 tháng 11 | Lễ Kỳ yên đình Bình Đa | Tỉnh Đồng Nai | Tế Thành hoàng, cầu an và hát bội |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 | Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ | Xã Quang Thiện, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 | Lễ hội Gò Tháp | Tỉnh Đồng Tháp | Giỗ Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều |
| Ngày 14 – 16 tháng 11 vào năm đáo lệ | Lễ hội Kỳ yên đình Tân An | Phường Phú An, Thành phố Hồ Chí Minh | Tế thần, rước sắc và hát bội |
| Ngày 15 – 16 tháng 11 | Lễ hội đình Xuân Lai | Xã Yên Định, tỉnh Bắc Ninh | Hội làng, tế lễ và các tục trò truyền thống |
| Ngày 15 tháng 11 | Lễ hội đình Mõ | Xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm Thành hoàng và người có công |
| Ngày 16 tháng 11 | Lễ hội Đình Cả | Phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên | Tế lễ và hoạt động văn hóa dân gian |
| Ngày 18 tháng 11 | Lễ Kỳ yên Thượng điền đình Tân An | Phường Cái Khế, thành phố Cần Thơ | Tạ ơn thần, tưởng nhớ tiền hiền và cầu an |
| Ngày 19 tháng 11 | Lễ hội đền, chùa Hoành Lộ | Xã Giao An, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm người có công trông coi phần mộ |
| Ngày 19 – 20 tháng 11 | Lễ hội đình Kệ Châu | Phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên | Rước nước, rước kiệu và tế lễ |
| Ngày 20 tháng 11 | Hội đền Giải và hội Hạ Đôi | Thành phố Hải Phòng | Tế Thành hoàng, cầu mùa và sinh hoạt cộng đồng |
| Ngày 25 – 29 tháng 11 | Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp | Xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình | Làm bánh dày, rước kiệu và tế thần |
| Ngày 27 – 29 tháng 11 | Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm | Thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm |
| Ngày 30 tháng 11 – mùng 2 tháng Chạp | Hội làng Lý Nhân | Hà Nội | Hội giã bánh dày, còn gọi là hội Ba Chạp |
| Giữa tháng 11 | Lễ Ada Kăn của các gia đình người Pa Cô | Khu vực A Lưới, thành phố Huế | Cúng mừng lúa mới trong phạm vi gia đình |
| Trong tháng 11, không cố định ngày | Tết Chăm cha bới của một bộ phận người Chứt | Một số cộng đồng người Chứt | Nghi lễ cộng đồng theo chu kỳ mùa vụ |
| Tháng 11 hoặc tháng 12 | Lễ Xăng Khan của người Thái | Một số vùng cư trú của người Thái | Tạ ơn tổ nghề của thầy mo, sinh hoạt cộng đồng |
| Tháng 10 – 11 | Lễ mừng cơm mới của người La Hủ | Tỉnh Lai Châu | Tạ ơn mùa màng, tổ tiên và thần linh |
Các lễ hội diễn ra vào đầu tháng 11 Âm lịch
Lễ hội chùa Minh Khánh
Lễ hội chùa Minh Khánh thường diễn ra từ cuối tháng 10 đến hết ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch tại xã Thanh Hà, thành phố Hải Phòng. Chùa còn được biết đến với tên chùa Hương Đại, là một cơ sở thờ Phật có mối liên hệ sâu sắc với ký ức về Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Trọng tâm của lễ hội là tưởng niệm ngày Phật hoàng nhập Niết bàn. Các nghi thức truyền thống có thể gồm rước sắc, rước lễ phẩm, lễ mộc dục, dâng hương và tế lễ. Phần hội từng có nhiều hoạt động như thi cỗ, rối nước, cờ tướng, chọi gà, hát chèo và các hình thức diễn xướng dân gian.
Thời gian thực tế và quy mô tổ chức có thể được điều chỉnh từng năm theo kế hoạch của địa phương. Người có nhu cầu tham dự nên kiểm tra thông báo chính thức trước khi di chuyển.
Đại lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông tại Ngọa Vân
Ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch là ngày đại lễ tưởng niệm Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn tại khu di tích Ngọa Vân, phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh.
Theo sử liệu Phật giáo và ký ức của Thiền phái Trúc Lâm, Ngọa Vân là nơi Trần Nhân Tông tu hành trong giai đoạn cuối đời và nhập diệt. Hoạt động tưởng niệm thường gồm nghi lễ Phật giáo, dâng hương, tụng niệm và ôn lại sự nghiệp của vị vua đã lãnh đạo đất nước trong kháng chiến chống Nguyên – Mông, sau đó xuất gia và đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm.
Cần phân biệt đại lễ ngày mùng 1 tháng 11 với Hội xuân Ngọa Vân khai hội vào tháng Giêng. Hai dịp đều diễn ra tại cùng không gian di tích nhưng có thời gian và nội dung trọng tâm khác nhau.
Lễ hội đình Mỹ Ngọc
Lễ hội đình Mỹ Ngọc tại thôn Châu Tiến, xã Quỳnh Phụ, tỉnh Hưng Yên thường được tổ chức từ ngày mùng 7 đến mùng 9 tháng 11 Âm lịch.
Đây là hội làng mang tính cộng đồng, gồm các nghi thức dâng hương, tế Thành hoàng và những hoạt động văn hóa, thể thao phù hợp với điều kiện từng năm. Lễ hội là dịp con em xa quê trở về, cùng người dân địa phương tưởng nhớ người được thờ và củng cố quan hệ họ hàng, làng xóm.
Lễ hội đình Hoàng Liên
Lễ hội đình làng Hoàng Liên, nay thuộc phường Thượng Cát, Hà Nội, có lệ tổ chức từ ngày mùng 8 đến mùng 10 tháng 11 Âm lịch.
Hội đình là dịp cộng đồng thực hiện các nghi thức thờ Thành hoàng, dâng lễ, tế cáo và tổ chức sinh hoạt văn hóa dân gian. Quy mô lễ hội không phải năm nào cũng giống nhau; phần nghi lễ truyền thống thường được bảo lưu ổn định hơn các hoạt động vui chơi.
Lễ tại đền Lương Nham
Đền Lương Nham thuộc phường Văn Phú, tỉnh Lào Cai có các ngày sự lệ từ mùng 8 đến ngày 11 tháng 11 Âm lịch, gắn với ngày hóa của những vị Đại vương được thờ tại đền.
Các hoạt động chủ yếu mang tính tưởng niệm, dâng hương và tế lễ. Đây là một ví dụ cho nhóm lễ hội tháng 11 bắt nguồn từ ngày hóa của nhân vật được cộng đồng tôn làm Thành hoàng hoặc thần bảo trợ địa phương.
Lễ hội làng Tam Chúc
Lễ hội làng Tam Chúc diễn ra từ ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng 11 Âm lịch, trong đó đình Tam Chúc là một trong những không gian trung tâm. Địa điểm hiện thuộc phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình.
Đây là hội làng truyền thống của cư dân địa phương, không nên nhầm với lễ hội xuân chùa Tam Chúc tổ chức vào tháng Giêng. Hội tháng 11 gắn với đời sống tín ngưỡng làng xã, còn lễ hội chùa Tam Chúc hiện nay có phạm vi và nội dung Phật giáo rộng hơn.
Lễ hội đình, đền Tịnh Thủy
Lễ hội đình, đền Tịnh Thủy tại xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên thường được tổ chức trong khoảng từ mùng 9 đến ngày 11 tháng 11 Âm lịch.
Trong những năm tổ chức mở rộng, lễ hội có thể gồm rước kiệu, tế lễ, biểu diễn văn nghệ, trò chơi dân gian và hoạt động thể thao cộng đồng. Hội là dịp tưởng nhớ các nhân vật được thờ tại đình, đền, đồng thời duy trì sự gắn kết giữa những dòng họ và khu dân cư trong vùng.
Lễ hội đình Thanh Lợi
Lễ hội truyền thống thôn Thanh Lợi, xã Hồng Sơn, Hà Nội được tổ chức chính vào ngày mùng 10 tháng 11 Âm lịch. Ngày hội gắn với ngày hóa của Công chúa Lê Thị Ngọc Hạnh theo tư liệu và truyền thống của địa phương.
Hoạt động chủ yếu gồm dâng hương, tế lễ và tưởng niệm công đức của nhân vật được thờ. Những câu chuyện về thân thế, hành trạng hoặc sự hiển linh cần được hiểu là thần tích và ký ức tín ngưỡng của cộng đồng, không hoàn toàn đồng nhất với sử liệu đã được kiểm chứng.
Lễ hội đình Phù Liễn
Cụm đình – chùa Phù Liễn tại thành phố Hải Phòng có lễ hội đình vào ngày mùng 10 và 11 tháng 11 Âm lịch. Hội chùa tại đây lại được tổ chức vào một thời điểm khác trong năm.
Lễ hội đình thường có rước kiệu, rước bát hương hoặc bài vị, tế Thành hoàng và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Việc phân biệt hội đình với hội chùa giúp người đọc tránh gộp hai không gian tín ngưỡng thành một lễ hội duy nhất.
Lễ hội Đình Cả – Phương Xá
Lễ hội Đình Cả – Phương Xá tại xã Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ diễn ra trong khoảng ngày mùng 10, 11 và 12 tháng 11 Âm lịch.
Đình là nơi sinh hoạt tín ngưỡng chung của cộng đồng, trong đó phần lễ thường gồm dâng hương, tế thần và tưởng niệm các nhân vật được thờ. Phần hội tùy từng năm có thể tổ chức văn nghệ, thể thao hoặc trò chơi dân gian.
Lễ hội đình Đỗ Xá
Đình Đỗ Xá tại xã Vĩnh Lại, thành phố Hải Phòng mở hội vào dịp ngày 11 tháng 11 Âm lịch. Theo truyền thống địa phương, lễ hội tưởng niệm những nhân vật có công trong cuộc kháng chiến chống quân Minh ở thế kỷ XV.
Lễ hội từng có thời gian kéo dài nhiều ngày với tế lễ, hát chèo, múa rối nước và thi pháo đất. Trong đời sống hiện nay, lịch và quy mô có thể được rút gọn nhưng ngày hội vẫn giữ vai trò quan trọng đối với cộng đồng sở tại.
Lễ hội đình Câu Hạ B
Đình Câu Hạ B thuộc xã An Quang, thành phố Hải Phòng thờ các vị Thành hoàng có công chống ngoại xâm. Vào dịp ngày hóa 11 tháng 11 Âm lịch, nhân dân địa phương tổ chức hội trong khoảng ba ngày.
Các nghi thức truyền thống có thể gồm rước Thánh quanh làng, tế lễ tại đình và những trò chơi dân gian. Bên cạnh hội tháng 11, đình còn có một kỳ lễ khác vào tháng Hai Âm lịch.
Hội các làng thờ Quách Gia Suy ở vùng Thường Tín
Ngày 11 tháng 11 Âm lịch, một số làng ven sông Tô Lịch thuộc vùng Thường Tín, Hà Nội như Hạ Thái, Khánh Vân, Hoàng Xá và Đỗ Hà có lệ tổ chức lễ hội tưởng nhớ Thành hoàng Quách Gia Suy.
Các làng có thể cùng thờ một nhân vật nhưng vẫn duy trì nghi thức và cách tổ chức riêng. Đây là biểu hiện của mạng lưới tín ngưỡng liên làng, trong đó sự tích Thành hoàng trở thành yếu tố kết nối những cộng đồng cư trú gần nhau.
Hội làng Thụy Ứng
Hội làng Thụy Ứng tại xã Thường Tín, Hà Nội có nghi lễ quan trọng vào ngày 12 tháng 11 Âm lịch. Trong ngày hội, cộng đồng tổ chức rước Thánh từ miếu về đình và rước bài vị hoặc biểu tượng liên quan đến tổ nghề.
Thụy Ứng được biết đến với truyền thống nghề làm lược sừng. Vì vậy, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa thờ Thành hoàng mà còn thể hiện sự tri ân đối với tổ nghề, những người đã truyền dạy kỹ năng sản xuất và tạo dựng sinh kế cho cư dân địa phương.
Lễ hội làng Phù Đạm
Lễ hội làng Phù Đạm tại xã Phù Vân, tỉnh Ninh Bình được tổ chức vào ngày 12 tháng 11 Âm lịch. Đây là lễ hội tiêu biểu của địa phương, nhằm tưởng nhớ công đức của những nhân vật được cộng đồng thờ phụng.
Phần lễ thường giữ vai trò chính, gồm dâng hương, tế lễ và các nghi thức theo lệ làng. Phần hội được tổ chức tùy điều kiện, hướng tới tạo không gian gặp gỡ và duy trì truyền thống cộng đồng.
Lễ hội làng Hoàng Trung
Làng Hoàng Trung, xã Dân Hòa, Hà Nội có hai kỳ lễ truyền thống trong năm, trong đó một kỳ diễn ra vào ngày 12 tháng 11 Âm lịch.
Hội là dịp dân làng tưởng nhớ Thành hoàng, thực hành nghi lễ tín ngưỡng và tổ chức các hoạt động cộng đồng. Những ngày hội như vậy tuy không có quy mô liên tỉnh nhưng giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì ký ức và bản sắc của làng.
Lễ Kỳ yên đình Bình Đa
Đình Bình Đa tại tỉnh Đồng Nai có lễ Kỳ yên vào ngày 12 tháng 11 Âm lịch. Đình thờ Thành hoàng và là không gian sinh hoạt tín ngưỡng lâu đời của cư dân địa phương.
Lễ Kỳ yên thường gồm tế thần, dâng lễ và biểu diễn hát bội. Theo quan niệm dân gian Nam Bộ, việc tổ chức lễ nhằm tạ ơn thần đã bảo trợ xóm làng và cầu mong nhân dân bình an, sản xuất thuận lợi. Đây là nguyện vọng tín ngưỡng của cộng đồng, không nên diễn giải thành lời bảo đảm về kết quả cầu cúng.
Các lễ hội diễn ra vào giữa tháng 11 Âm lịch
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 Âm lịch tại xã Quang Thiện, tỉnh Ninh Bình. Đây là một trong những lễ hội tiêu biểu của cư dân vùng đất Kim Sơn.
Lễ hội tưởng niệm Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, người có vai trò quan trọng trong công cuộc khai hoang, quai đê lấn biển và tổ chức hình thành vùng đất Kim Sơn ở Ninh Bình cùng Tiền Hải thuộc vùng đất Thái Bình trước đây.
Phần lễ thường có dâng hương, tưởng niệm Nguyễn Công Trứ và những bậc tiền nhân tham gia khai hoang. Phần hội có thể tổ chức bơi chải, cờ tướng, tổ tôm điếm, kéo co và những hoạt động thể thao, văn nghệ khác.
Giá trị nổi bật của lễ hội nằm ở ký ức về quá trình con người chinh phục vùng đất ven biển. Qua đó, cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với người tổ chức khai hoang và các thế hệ đã góp công tạo lập làng xóm.
Lễ hội Gò Tháp
Lễ hội Gò Tháp diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 Âm lịch tại Khu di tích Gò Tháp, tỉnh Đồng Tháp. Chính lễ thường tập trung vào ngày rằm tháng 11.
Lễ hội tưởng niệm Thiên Hộ Võ Duy Dương và Đốc Binh Nguyễn Tấn Kiều, hai thủ lĩnh nghĩa quân chống thực dân Pháp tại vùng Đồng Tháp Mười trong thế kỷ XIX. Tên Đốc Binh Kiều cũng thường được người dân gọi theo âm địa phương là Đốc Binh Kiều.
Hoạt động lễ hội gồm dâng hương, tế lễ, tưởng niệm, sinh hoạt tín ngưỡng và những chương trình văn hóa dân gian. Đây là kỳ lễ tháng 11 của Gò Tháp, cần phân biệt với lễ Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp diễn ra vào rằm tháng Ba Âm lịch.
Gò Tháp vừa là không gian khảo cổ, lịch sử, tín ngưỡng, vừa là nơi lưu giữ ký ức kháng chiến của cư dân Đồng Tháp Mười. Vì vậy, lễ hội tháng 11 có nội dung tri ân người có công với đất nước rõ nét.
Lễ hội Kỳ yên đình Tân An
Lễ hội Kỳ yên đình Tân An, còn gọi là đình Bến Thế, được tổ chức vào tháng 11 Âm lịch tại phường Phú An, Thành phố Hồ Chí Minh.
Lễ thường niên có thể được tổ chức trong một ngày. Vào những năm đáo lệ theo chu kỳ ba năm, đại lễ diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11, gồm nhiều nghi thức như thỉnh sắc, an vị, thỉnh sanh, túc yết, xây chầu, đại bội, đàn cả và hát bội cúng thần.
Lễ hội thể hiện truyền thống thờ Thành hoàng, tưởng nhớ tiền hiền, hậu hiền và những người có công khai phá, lập làng. Đây là một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của vùng văn hóa Nam Bộ.
Không phải năm nào đình cũng mở hội lớn đủ ba ngày. Khi thống kê hoặc giới thiệu lịch lễ hội, cần ghi rõ ngày truyền thống và chu kỳ đáo lệ để tránh khiến du khách hiểu rằng chương trình quy mô lớn được tổ chức hằng năm.
Lễ hội đình Xuân Lai
Đình Xuân Lai thuộc xã Yên Định, tỉnh Bắc Ninh có kỳ hội quan trọng từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 11 Âm lịch. Trong thực hành hiện nay, lễ hội thường được tổ chức gọn trong hai ngày 15 và 16.
Người dân địa phương gọi dịp này là “vào đám” hoặc “vào hội”. Các nghi thức truyền thống được tổ chức với sự tham gia của cộng đồng, phản ánh vai trò của đình làng trong việc thờ Thành hoàng và điều phối sinh hoạt văn hóa chung.
Việc rút ngắn thời gian không có nghĩa lễ hội mất đi giá trị. Nhiều nghi thức cốt lõi vẫn được bảo lưu, trong khi hình thức tổ chức được điều chỉnh phù hợp với đời sống đương đại.
Lễ hội đình Mõ
Đình Mõ tại xã Giai Lạc, tỉnh Nghệ An có hai ngày hội chính trong năm, gồm ngày 15 tháng Ba và ngày 15 tháng 11 Âm lịch.
Đình thờ các vị thần Cao Sơn, Cao Các, Thượng tướng quân Phan Ngọc Đệ, thần khai khẩn Nguyễn Hữu Chỉ cùng những người có công với quê hương, đất nước. Hội tháng 11 là dịp người dân dâng hương, tưởng niệm và tham gia sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Lễ hội Đình Cả, phường Sơn Nam
Lễ hội truyền thống Đình Cả tại phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên được tổ chức vào ngày 16 tháng 11 Âm lịch hằng năm.
Các nghi thức chủ yếu gồm dâng hương, tế lễ và tưởng niệm những nhân vật được thờ tại đình. Bên cạnh đó là các chương trình văn nghệ, thể thao hoặc trò chơi dân gian tùy kế hoạch của địa phương.
Lễ Kỳ yên Thượng điền đình Tân An tại Cần Thơ
Đình Tân An ở phường Cái Khế, thành phố Cần Thơ có lễ Kỳ yên Thượng điền vào khoảng ngày 18 tháng 11 Âm lịch.
Lễ Thượng điền vốn gắn với thời điểm kết thúc một vụ sản xuất hoặc giai đoạn nông nhàn. Cộng đồng dâng lễ tạ ơn Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và cầu mong xóm làng yên ổn.
Đình Tân An tại Cần Thơ là một cơ sở khác với đình Tân An – Bến Thế tại Thành phố Hồ Chí Minh. Khi biên soạn nội dung, cần ghi rõ địa phương để tránh nhầm lẫn giữa hai lễ hội cùng tên.
Lễ hội đền, chùa Hoành Lộ
Lễ hội chính tại cụm đền, chùa Hoành Lộ, xã Giao An, tỉnh Ninh Bình được tổ chức vào ngày 19 tháng 11 Âm lịch.
Theo tư liệu địa phương, ngày hội gắn với việc tưởng niệm một nhân vật có công trông coi, bảo vệ khu mộ và di tích. Lễ hội gồm dâng hương, tế lễ và sinh hoạt cộng đồng.
Các câu chuyện liên quan đến nhân vật được thờ có thể bao gồm cả dữ kiện lịch sử và truyền tích địa phương. Khi giới thiệu chuyên sâu cần tiếp tục đối chiếu thần tích, sắc phong và hồ sơ di tích.
Lễ hội đình Kệ Châu
Lễ hội đình Kệ Châu tại phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên diễn ra vào ngày 19 và 20 tháng 11 Âm lịch.
Những nghi thức nổi bật có thể gồm rước nước, rước kiệu, dâng hương và tế lễ. Rước nước trong lễ hội làng thường thể hiện mối quan hệ giữa cộng đồng với nguồn nước, môi trường cư trú và ước vọng về đời sống thuận hòa.
Hội đền Giải và hội Hạ Đôi
Đền Giải tại khu vực Tiên Lãng, thành phố Hải Phòng có hội vào ngày 20 tháng 11 Âm lịch, bên cạnh một kỳ hội khác vào tháng Ba.
Đền thờ những nhân vật được truyền tụng là có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thời Trần. Hoạt động lễ hội chủ yếu gồm rước, tế thần, cờ tướng, chọi gà và các chương trình văn nghệ truyền thống.
Cũng trong ngày 20 tháng 11 Âm lịch, cộng đồng Hạ Đôi có lễ hạ điện, tế Thành hoàng và cầu mong mùa màng thuận lợi. Đây là một lễ hội có tính chất nông nghiệp và liên kết giữa các làng trong vùng.
Các lễ hội diễn ra vào cuối tháng 11 Âm lịch
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp được tổ chức thường niên từ ngày 25 đến ngày 29 tháng 11 Âm lịch tại xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình. Chính hội diễn ra vào ngày 29.
Điểm nổi bật của lễ hội là tục làm và dâng bánh dày. Bánh được chuẩn bị bằng quy trình tập thể, đòi hỏi sự phối hợp giữa các thành viên trong cộng đồng. Qua đó, lễ hội vừa thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng vừa lưu giữ tri thức chế biến món ăn truyền thống.
Bên cạnh lễ làm bánh và dâng bánh còn có rước kiệu, tế lễ, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp đã được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Giá trị của lễ hội không chỉ nằm ở sản phẩm bánh dày mà còn ở quá trình cộng đồng cùng chuẩn bị nguyên liệu, thực hiện nghi thức và trao truyền kỹ năng giữa các thế hệ.
Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm
Lễ hội đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm được tổ chức từ ngày 27 đến ngày 29 tháng 11 Âm lịch tại khu di tích thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm ở thành phố Hải Phòng. Ngày 28 tháng 11 là ngày tưởng niệm chính.
Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà giáo, nhà thơ và danh nhân văn hóa sống trong thế kỷ XVI. Sau khi rời quan trường, ông mở trường dạy học, đào tạo nhiều học trò có ảnh hưởng trong lịch sử và văn hóa Việt Nam.
Lễ hội thường có lễ mộc dục, rước văn, cáo yết, dâng hương và tưởng niệm. Phần hội có thể gồm đấu vật, cờ tướng, múa tứ linh, đua thuyền, pháo đất, đu tiên, rối cạn và rối nước.
Trong dân gian, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn được gắn với nhiều lời sấm truyền. Khi tìm hiểu, cần phân biệt thơ văn và tư liệu lịch sử của ông với những câu sấm được lưu truyền, gán ghép hoặc diễn giải về sau. Không nên sử dụng các truyền tụng này như công cụ dự báo chắc chắn tương lai.
Hội làng Lý Nhân
Hội làng Lý Nhân tại Hà Nội trước đây được tổ chức từ ngày 30 tháng 11, kéo dài sang mùng 1 và mùng 2 tháng Chạp. Do diễn ra trong ba ngày chuyển tiếp giữa hai tháng cuối năm, lễ hội còn được gọi là hội Ba Chạp.
Nét đặc sắc của hội là tục giã bánh dày. Các đội chuẩn bị gạo nếp, đồ xôi, giã bánh và dâng sản phẩm lên Thành hoàng. Hoạt động vừa mang tính nghi lễ vừa thể hiện tinh thần thi tài, hợp tác và khéo léo của cư dân.
Hội làng Lý Nhân là một ví dụ cho nhóm lễ hội tháng 11 kéo dài sang tháng Chạp. Khi thống kê theo tháng, có thể xếp lễ hội vào tháng 11 vì ngày khai hội diễn ra vào ngày 30, nhưng cần ghi rõ thời gian kết thúc để người đọc không nhầm.
Các lễ mừng mùa và nghi lễ không cố định ngày
Lễ Ada Kăn của người Pa Cô
Trong chu trình canh tác truyền thống của người Pa Cô, sau khi thu hoạch lúa, từng gia đình tổ chức lễ Ada Kăn vào khoảng giữa tháng 11 Âm lịch để cúng mừng lúa mới.
Gia đình dâng lễ lên thần linh và tổ tiên, thông báo rằng mùa thu hoạch đã kết thúc và lúa mới đã được đưa về kho. Sau nghi lễ, các thành viên mới chính thức sử dụng lúa mới theo lệ truyền thống.
Cần phân biệt Ada Kăn của gia đình với Ada Koonh của cả làng. Ada Koonh có quy mô lớn hơn, thường được tổ chức vào khoảng tháng Chạp, theo chu kỳ nhiều năm hoặc khi làng được mùa lớn. Vì vậy, không nên mặc định toàn bộ lễ hội Ada Koonh đều diễn ra trong tháng 11.
Tết Chăm cha bới của người Chứt
Tết Chăm cha bới là một trong những nghi lễ truyền thống của một số cộng đồng người Chứt và thường được nhắc đến như một dịp diễn ra trong tháng 11 Âm lịch.
Thời gian cụ thể phụ thuộc vào từng nhóm cư trú và điều kiện cộng đồng. Nghi lễ có thể liên quan đến việc tưởng nhớ tổ tiên, củng cố quan hệ họ hàng và tổng kết một chu kỳ lao động.
Do ít có lịch tổ chức công khai hằng năm, người biên soạn không nên tự chuyển ngày âm lịch sang ngày dương lịch hoặc khẳng định một ngày cố định khi chưa có thông báo của địa phương.
Lễ Xăng Khan của người Thái
Xăng Khan, còn được gọi là Kin chiêng boóc mạy ở một số cộng đồng người Thái, là nghi lễ tạ ơn tổ nghề của thầy mo và cầu bình an cho cộng đồng.
Lễ thường được tổ chức theo chu kỳ từ ba đến năm năm, vào khoảng tháng 11, tháng 12 Âm lịch hoặc một số tháng mùa xuân. Thời điểm phụ thuộc vào điều kiện gia đình chủ lễ, quyết định của thầy mo và sự thống nhất của cộng đồng.
Vì không phải lễ hội hằng năm và không có ngày thống nhất trên toàn vùng người Thái, Xăng Khan chỉ nên được xếp vào nhóm lễ có khả năng diễn ra trong tháng 11, không đưa vào lịch cố định theo ngày.
Lễ mừng cơm mới của người La Hủ
Một số cộng đồng người La Hủ tại Lai Châu tổ chức lễ mừng cơm mới vào khoảng tháng 10 hoặc tháng 11 Âm lịch, sau khi lúa được thu hoạch.
Trong nghi lễ, gia đình chuẩn bị cơm từ lúa mới cùng những lễ vật phù hợp để dâng tổ tiên và các lực lượng siêu nhiên theo quan niệm truyền thống. Sau phần cúng, các thành viên cùng ăn cơm mới và chia sẻ niềm vui sau mùa thu hoạch.
Thời gian tổ chức có thể khác nhau giữa từng bản và gia đình. Việc tham dự hoặc tìm hiểu cần tôn trọng quy ước của cộng đồng, không tự ý quay phim, chụp ảnh hay can thiệp vào không gian nghi lễ.
Những nhóm lễ hội nổi bật trong tháng 11 Âm lịch
Lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông
Ngày mùng 1 tháng 11 Âm lịch là một dấu mốc quan trọng trong các không gian văn hóa gắn với Thiền phái Trúc Lâm. Ngọa Vân và chùa Minh Khánh là những địa điểm có hoạt động tưởng niệm rõ nét.
Các lễ này phản ánh sự kết hợp giữa ký ức lịch sử về một vị vua thời Trần với truyền thống Phật giáo Việt Nam. Phật hoàng Trần Nhân Tông được tưởng nhớ không chỉ với vai trò người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm mà còn là vị vua có công trong sự nghiệp bảo vệ đất nước.
Lễ giỗ danh nhân và người có công
Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ, đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm và Gò Tháp đều tập trung vào việc tưởng niệm nhân vật có đóng góp đối với đất nước hoặc cộng đồng.
Nguyễn Công Trứ gắn với công cuộc khai hoang vùng ven biển. Nguyễn Bỉnh Khiêm được tưởng nhớ như một nhà giáo và danh nhân văn hóa. Thiên Hộ Dương và Đốc Binh Kiều là những thủ lĩnh chống thực dân Pháp tại Đồng Tháp Mười.
Nhóm lễ hội này thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, đồng thời tạo không gian giáo dục lịch sử địa phương cho thế hệ trẻ.
Hội làng gắn với ngày hóa của Thành hoàng
Phần lớn lễ hội đình làng trong tháng 11 diễn ra vào ngày hóa của Thành hoàng. Theo quan niệm truyền thống, ngày hóa là ngày nhân vật rời cõi trần hoặc trở về thế giới thần linh.
Ngày hóa được ghi trong thần tích, sắc phong, văn tế hoặc truyền khẩu địa phương. Tuy nhiên, không phải mọi chi tiết trong thần tích đều có thể kiểm chứng bằng sử liệu. Khi viết bài riêng về từng đình, cần chỉ rõ đâu là ghi chép lịch sử, đâu là truyền thuyết và đâu là niềm tin của cộng đồng.
Lễ Kỳ yên và Thượng điền ở Nam Bộ
Kỳ yên có nghĩa khái quát là cầu cho xóm làng được yên ổn. Nghi thức thường được tổ chức tại đình làng Nam Bộ, nơi thờ Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công khai phá.
Một số lễ Kỳ yên diễn ra vào tháng 11 Âm lịch như tại đình Tân An, đình Bình Đa hoặc đình Tân An ở Cần Thơ. Tùy lệ đình, lễ có thể gồm thỉnh sắc, túc yết, đàn cả, xây chầu, đại bội và hát bội.
Lễ Thượng điền thường gắn với thời điểm kết thúc vụ mùa. Tuy nhiên, ý nghĩa và nghi thức có thể khác nhau giữa các địa phương, không nên áp dụng cách giải thích của một đình cho toàn bộ đình làng Nam Bộ.
Lễ mừng lúa mới của các cộng đồng dân tộc
Tháng 11 là thời điểm sau thu hoạch của nhiều cộng đồng làm nương rẫy. Vì vậy, các nghi lễ mừng cơm mới, tạ ơn thần lúa và tưởng nhớ tổ tiên thường xuất hiện trong giai đoạn này.
Đặc điểm chung là lúa mới chưa được sử dụng rộng rãi trước khi gia đình hoặc cộng đồng hoàn thành nghi lễ. Đây là một quy ước văn hóa nhằm thể hiện sự tôn trọng đối với thành quả lao động, tổ tiên và thế giới tự nhiên.
Mỗi dân tộc có tên gọi, lễ vật, lời khấn và cách tổ chức riêng. Không nên gộp tất cả thành một “lễ hội lúa mới” thống nhất trên phạm vi cả nước.
Lưu ý khi tra cứu lịch lễ hội tháng 11 Âm lịch
Ngày truyền thống không đồng nghĩa với lịch tổ chức hằng năm
Ngày ghi trong bảng là ngày theo lệ truyền thống. Chương trình thực tế của một năm có thể được tổ chức sớm hơn, muộn hơn hoặc rút ngắn để phù hợp với điều kiện địa phương.
Một số nơi chỉ tiến hành dâng hương và tế lễ đúng ngày, còn phần hội được chuyển sang ngày nghỉ. Vì vậy, du khách không nên tự đổi ngày âm sang ngày dương rồi mặc định địa phương chắc chắn mở hội theo lịch đó.
Nhiều lễ hội có chu kỳ đáo lệ
Lễ Kỳ yên đình Tân An là ví dụ tiêu biểu. Lễ thường niên có quy mô nhỏ, còn đại lễ ba ngày với đầy đủ nghi thức và hát bội chỉ diễn ra vào năm đáo lệ.
Lễ Xăng Khan hoặc Ada Koonh cũng có thể tổ chức theo chu kỳ nhiều năm. Khi không ghi rõ chu kỳ, bài viết dễ khiến người đọc hiểu sai rằng lễ hội diễn ra với quy mô lớn hằng năm.
Cần phân biệt lễ hội với ngày lễ hoặc ngày giỗ
Không phải mọi ngày dâng hương tại di tích đều là một lễ hội hoàn chỉnh. Một ngày giỗ có thể chỉ gồm nghi thức nội bộ của ban quản lý, dòng họ hoặc cộng đồng nhỏ.
Danh sách trong bài ưu tiên những sự lệ có yếu tố cộng đồng, được gọi là lễ hội hoặc hội làng trong tư liệu địa phương. Một số lễ quy mô nhỏ vẫn được đưa vào vì có ý nghĩa đối với đời sống văn hóa của cư dân sở tại.
Địa danh hành chính có thể thay đổi
Sau các đợt sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều di tích không còn thuộc huyện, thị xã hoặc tỉnh như trong các tài liệu cũ. Khi viết bài chi tiết, cần cập nhật tên xã, phường và tỉnh, thành phố đang được sử dụng tại thời điểm biên soạn.
Tên làng, thôn hoặc tên di tích truyền thống thường vẫn được giữ để người dân nhận diện. Vì vậy, cách ghi phù hợp là kết hợp tên làng cũ với đơn vị hành chính hiện hành.
Tôn trọng không gian tín ngưỡng
Người tham dự lễ hội cần ăn mặc phù hợp, tuân thủ hướng dẫn của ban tổ chức và hạn chế chen lấn trong khu vực tế lễ. Không đặt tiền tùy tiện lên tượng, đồ thờ hoặc hiện vật.
Đối với nghi lễ của cộng đồng dân tộc thiểu số, cần xin phép trước khi quay phim, chụp ảnh hoặc tiếp cận không gian cúng. Một nghi lễ được giới thiệu phục vụ du lịch không có nghĩa mọi khu vực đều mở tự do cho người ngoài.
Giá trị văn hóa của các lễ hội tháng 11 Âm lịch
Lễ hội tháng 11 cho thấy đời sống lễ hội Việt Nam không chỉ tập trung vào mùa xuân. Cuối năm vẫn tồn tại một hệ thống sự lệ phong phú gắn với ngày hóa của Thành hoàng, ngày mất của danh nhân, việc kết thúc mùa vụ và nhu cầu tạ ơn của cộng đồng.
Các lễ hội tại đình làng duy trì mối quan hệ giữa cư dân với lịch sử địa phương. Thông qua rước sắc, tế thần, diễn xướng và trò chơi, những câu chuyện về quá trình lập làng, chống ngoại xâm hoặc khai phá đất đai được truyền lại cho thế hệ sau.
Lễ hội tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông góp phần làm rõ mối liên hệ giữa lịch sử dân tộc với Phật giáo Trúc Lâm. Các lễ hội Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Bỉnh Khiêm và Gò Tháp khẳng định truyền thống tri ân người có công.
Trong khi đó, các nghi lễ mừng lúa mới cho thấy quan hệ chặt chẽ giữa văn hóa và môi trường sinh kế. Hạt lúa không chỉ là lương thực mà còn được đặt trong mối quan hệ với tổ tiên, thần linh, đất đai và công sức của cả cộng đồng.
Giá trị của lễ hội không nằm ở việc cầu xin một kết quả siêu nhiên chắc chắn. Ý nghĩa bền vững hơn là khả năng kết nối con người, bảo tồn ký ức, trao truyền tri thức và nhắc nhở cộng đồng biết trân trọng thành quả lao động.
Kết luận
Các lễ hội truyền thống trong tháng 11 Âm lịch tại Việt Nam tuy không tập trung thành mùa hội lớn như những tháng đầu năm nhưng vẫn có số lượng và loại hình khá đa dạng. Từ lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông, lễ hội đền Nguyễn Công Trứ, đền Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm và Gò Tháp đến các hội đình, lễ Kỳ yên, Thượng điền và mừng lúa mới, mỗi lễ hội phản ánh một lớp ký ức văn hóa riêng.
Điểm chung nổi bật là tinh thần tưởng nhớ người có công, tạ ơn sau mùa lao động và củng cố sự gắn kết trong cộng đồng. Nhiều lễ hội được tổ chức vào ngày hóa của Thành hoàng hoặc ngày mất của danh nhân, trong khi một số nghi lễ dân tộc phụ thuộc vào mùa vụ và quyết định của cộng đồng chứ không có ngày cố định.
Khi tìm hiểu hoặc tham dự, cần phân biệt ngày truyền thống với lịch tổ chức của từng năm, chú ý các chu kỳ đáo lệ và kiểm tra địa danh hành chính hiện hành. Việc tiếp cận lễ hội bằng thái độ tôn trọng, không thần bí hóa và không biến hoạt động tín ngưỡng thành phương tiện cầu lợi sẽ góp phần gìn giữ đúng những giá trị lịch sử, nhân văn và cộng đồng mà các thế hệ đã trao truyền.
