Khái quát các vị Phật, Bồ Tát, thần hộ pháp và quỷ chúng phổ biến trong Phật giáo, cùng ý nghĩa biểu tượng và cách phân biệt.
Trong các ngôi chùa Việt Nam, bên cạnh tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni còn có thể thấy Phật A Di Đà, Phật Dược Sư, Bồ Tát Quán Thế Âm, Bồ Tát Địa Tạng, các vị Hộ pháp, Tứ Thiên Vương, Kim Cương, Diêm Vương và nhiều hình tượng mang dáng vẻ dữ tợn. Sự phong phú ấy khiến không ít người cho rằng Phật giáo có một “hệ thống thần linh” giống các tôn giáo đa thần, hoặc gọi chung mọi nhân vật được thờ trong chùa là “Phật”.
Cách hiểu này chưa thật chính xác. Phật, Bồ Tát, La-hán, chư thiên, Hộ pháp, quỷ thần và chúng sinh trong những cảnh giới khác nhau không có cùng địa vị. Có vị biểu trưng cho giác ngộ viên mãn, có vị thể hiện con đường thực hành Bồ Tát hạnh, có vị thuộc thế giới chư thiên nhưng vẫn còn trong vòng sinh tử, cũng có những loài chúng sinh được kinh điển miêu tả như biểu tượng của tham dục, sân hận, sợ hãi hoặc chướng ngại tinh thần.
Phật, Bồ Tát, thần và quỷ khác nhau như thế nào?
Phật là bậc giác ngộ viên mãn
“Phật” là cách đọc Hán Việt của Buddha, nghĩa là bậc đã giác ngộ. Trong Phật giáo, Đức Phật không phải vị thần sáng tạo ra vũ trụ, không nắm quyền ban phúc hoặc giáng họa theo ý muốn, cũng không quyết định số phận của mỗi người.
Một vị Phật là bậc đã thấy rõ bản chất của khổ đau, nguyên nhân của khổ đau, khả năng chấm dứt khổ đau và con đường dẫn đến giải thoát. Giáo pháp của Đức Phật nhấn mạnh việc chuyển hóa thân, khẩu, ý bằng giới, định và tuệ, thay vì dựa hoàn toàn vào sự can thiệp của một quyền lực siêu nhiên.
Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là vị Phật lịch sử sáng lập truyền thống Phật giáo hiện nay. Trong kinh điển còn nhắc đến nhiều vị Phật thuộc quá khứ, các vị Phật ở những thế giới khác và vị Phật sẽ xuất hiện trong tương lai. Cách trình bày cụ thể phụ thuộc từng hệ kinh điển và truyền thống tu học.
Bồ Tát là người phát nguyện hướng đến giác ngộ
Bồ Tát, từ tiếng Phạn bodhisattva, có thể hiểu là một hữu tình hướng đến giác ngộ. Khái niệm này có sắc thái khác nhau trong từng truyền thống.
Trong các nguồn kinh điển sớm, danh xưng Bồ Tát thường được dùng để chỉ Đức Phật Thích Ca trong những đời tu hành trước khi thành Phật hoặc trong giai đoạn trước khi giác ngộ. Trong Phật giáo Đại thừa, Bồ Tát còn là lý tưởng tu tập dành cho người phát tâm đạt giác ngộ viên mãn để giúp đỡ mọi chúng sinh.
Những vị như Quán Thế Âm, Văn Thù, Phổ Hiền và Địa Tạng được tôn kính rộng rãi trong Phật giáo Đại thừa. Các Ngài tiêu biểu cho những phẩm chất như từ bi, trí tuệ, hạnh nguyện và sự cứu giúp chúng sinh đang chịu khổ.
Tôn kính Bồ Tát không chỉ là cầu xin che chở. Ở chiều sâu giáo lý, mỗi hình tượng còn nhắc người tu học phát triển phẩm chất tương ứng trong chính đời sống của mình.
Vì sao Phật giáo có nhiều vị Phật, Bồ Tát và thần, quỷ?
Sự phong phú của thế giới hình tượng Phật giáo được hình thành qua một lịch sử truyền bá lâu dài. Từ Ấn Độ, Phật giáo đi đến Sri Lanka, Đông Nam Á, Trung Á, Tây Tạng, Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam. Tại mỗi khu vực, giáo pháp được diễn giải bằng ngôn ngữ, nghệ thuật và biểu tượng quen thuộc với cộng đồng địa phương.
Phật giáo Theravāda chủ yếu tôn kính Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, các vị Phật quá khứ, Đức Phật Di Lặc trong tương lai, chư vị Thánh đệ tử và những nhân vật xuất hiện trong kinh tạng Pāli. Chư thiên, Phạm Thiên, Đế Thích, dạ-xoa, ma và các loài phi nhân vẫn xuất hiện, nhưng không tạo thành một hệ thống thờ phụng trung tâm như ở nhiều ngôi chùa Đại thừa.
Phật giáo Đại thừa phát triển tư tưởng về nhiều thế giới Phật, nhiều vị Phật và các Đại Bồ Tát. Mỗi hình tượng tiêu biểu cho một phương diện của giác ngộ hoặc một pháp môn tu tập: Phật A Di Đà gắn với Tịnh độ, Phật Dược Sư gắn với nguyện lực chữa lành khổ đau, Quán Thế Âm biểu trưng cho lòng từ bi, Văn Thù biểu trưng cho trí tuệ.
Phật giáo Kim Cương thừa tiếp tục phát triển hệ thống Bổn tôn, Không hành nữ, Hộ pháp và các hình tướng an bình hoặc phẫn nộ. Các hình tượng dữ tợn trong truyền thống này không nhất thiết là ma quỷ. Nhiều vị được hiểu là sự biểu hiện mạnh mẽ của trí tuệ và lòng từ bi nhằm phá tan chướng ngại nội tâm.
Tại Việt Nam, cách bài trí tượng trong chùa còn phản ánh sự dung hợp giữa các lớp văn hóa. Một số chùa có tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu, Đức Ông, Thánh Hiền, các vị Hậu Phật hoặc nhân vật có công với chùa. Những nhân vật này không vì được đặt trong chùa mà đều trở thành Phật hay Bồ Tát.
Những vị Bồ Tát phổ biến trong Phật giáo
Bồ Tát Quán Thế Âm
Quán Thế Âm là một trong những vị Bồ Tát được tôn kính rộng rãi nhất tại Việt Nam và Đông Á. Danh hiệu Avalokiteśvara còn được dịch là Quán Tự Tại. Hình tượng của Ngài biểu trưng cho lòng từ bi, khả năng lắng nghe và sự đáp ứng trước khổ đau của chúng sinh.
Quán Thế Âm có nhiều hình thức thể hiện:
- Quán Âm áo trắng.
- Quán Âm đứng trên đài sen.
- Quán Âm ngồi trên tòa sen.
- Quán Âm Nam Hải.
- Quán Âm nghìn mắt nghìn tay.
- Quán Âm Chuẩn Đề trong một số truyền thống.
- Quán Âm nhiều đầu, nhiều tay trong Mật giáo.
Tại Ấn Độ và Tây Tạng, Avalokiteśvara thường mang hình tướng nam. Khi tín ngưỡng Quán Âm phát triển tại Trung Quốc và Việt Nam, hình tượng ngày càng được thể hiện mềm mại, từ ái và thường mang dáng nữ. Vì vậy, nói Quán Thế Âm “vốn là một nữ thần” chưa phản ánh đầy đủ lịch sử hình tượng.
Trong Tây Phương Tam Thánh, Quán Thế Âm đứng cùng Phật A Di Đà và Bồ Tát Đại Thế Chí. Trong bộ Hoa Nghiêm Tam Thánh, Quán Thế Âm không phải vị thị giả chính của Phật Thích Ca; hai vị thường được nhắc đến là Văn Thù và Phổ Hiền.
Bồ Tát Địa Tạng
Bồ Tát Địa Tạng nổi bật với đại nguyện cứu giúp chúng sinh trong những cảnh giới đau khổ, đặc biệt là địa ngục. Tín ngưỡng Địa Tạng tại Đông Á còn gắn với tinh thần hiếu đạo, tưởng niệm người đã mất và hồi hướng công đức.
Hình tượng Địa Tạng thường mang dáng một vị xuất gia, đầu cạo tóc, tay cầm tích trượng và viên minh châu. Tích trượng tượng trưng cho sự thức tỉnh, mở cửa vô minh hoặc cứu giúp chúng sinh trong sáu đường. Minh châu biểu trưng cho ánh sáng trí tuệ chiếu vào nơi tăm tối.
Bồ Tát Địa Tạng không phải vị thần cai trị địa ngục. Ngài được mô tả là vị Bồ Tát phát nguyện đi vào những nơi khổ đau để giáo hóa và cứu giúp chúng sinh. Các vị Diêm Vương hoặc quan lại địa phủ thuộc một hệ thống hình tượng khác.
Những vị thần và Hộ pháp phổ biến trong Phật giáo
Phạm Thiên
Phạm Thiên là tên gọi chung hoặc danh hiệu của các vị trời thuộc cõi Phạm thiên trong vũ trụ quan Phật giáo. Trong câu chuyện Đức Phật thành đạo, Phạm Thiên được nhắc đến như vị thỉnh cầu Đức Phật giảng dạy giáo pháp vì lợi ích chúng sinh.
Đế Thích
Đế Thích, tiếng Pāli là Sakka và tiếng Phạn là Śakra, là vị đứng đầu cõi trời Tam Thập Tam theo vũ trụ quan Phật giáo. Ngài xuất hiện trong nhiều kinh với vai trò đến nghe pháp, đặt câu hỏi hoặc bảo hộ người thiện.
Tứ Đại Thiên Vương
Tứ Đại Thiên Vương là bốn vị vua trời bảo hộ bốn phương:
- Trì Quốc Thiên Vương ở phương Đông.
- Tăng Trưởng Thiên Vương ở phương Nam.
- Quảng Mục Thiên Vương ở phương Tây.
- Đa Văn Thiên Vương ở phương Bắc.
Theo các nguồn Phật giáo, bốn vị cai quản những nhóm phi nhân khác nhau như càn-thát-bà, dạ-xoa và rồng. Các Ngài thường được tôn trí tại cổng hoặc tiền đường chùa, mang áo giáp và cầm pháp khí.
Trong nghệ thuật Đông Á, pháp khí của Tứ Thiên Vương có thể gồm đàn tỳ bà, kiếm, lọng, rắn hoặc bảo tháp. Những vật này được diễn giải bằng nhiều hệ thống biểu tượng khác nhau.
Vi Đà Hộ pháp
Vi Đà, còn gọi Vi Đà Thiên hoặc Vi Đà Bồ Tát theo cách gọi tôn kính tại Đông Á, là vị Hộ pháp thường xuất hiện trong chùa Bắc truyền. Ngài mang hình tướng một võ tướng trẻ, mặc giáp và cầm chày kim cương hoặc binh khí.
Tiêu Diện Đại Sĩ
Tiêu Diện Đại Sĩ thường có khuôn mặt dữ tợn, miệng rộng, răng nanh và đôi khi có sừng hoặc lưỡi dài. Dân gian quen gọi là “ông Ác”, đặt đối xứng với Vi Đà hoặc vị Hộ pháp được gọi là “ông Thiện”.
Khuyến Thiện và Trừng Ác
Nhiều ngôi chùa miền Bắc Việt Nam thờ hai vị Hộ pháp có kích thước lớn, dân gian gọi là ông Thiện và ông Ác. Tên gọi đầy đủ thường là Khuyến Thiện và Trừng Ác.
