Lời Phật dạy về cuộc sống an nhiên giúp hiểu vô thường, thực tập chánh niệm, buông xả và nuôi dưỡng bình an nội tâm mỗi ngày.
Giữa nhịp sống nhiều biến động, con người thường mong tìm được một trạng thái an nhiên: tâm không quá xáo động trước được mất, lòng không bị cuốn đi bởi khen chê, cuộc sống không còn nặng nề vì những điều chưa xảy ra. Tuy nhiên, an nhiên không có nghĩa là cuộc đời hoàn toàn vắng bóng khó khăn, cũng không phải trạng thái lúc nào con người cũng vui vẻ, thư thái.
Theo tinh thần Phật giáo, bình an chân thật không phụ thuộc hoàn toàn vào việc hoàn cảnh bên ngoài có thuận lợi hay không. Sự bình an ấy được vun bồi từ khả năng nhìn rõ bản chất của đời sống, nhận biết những gì đang diễn ra trong thân tâm và ứng xử bằng hiểu biết, từ bi. Một người vẫn có thể gặp nghịch cảnh nhưng không để nghịch cảnh nhấn chìm; vẫn cảm nhận buồn đau nhưng không đồng nhất toàn bộ con người mình với nỗi buồn ấy.
Cuộc sống an nhiên theo tinh thần Phật giáo là gì?
Trong cách hiểu thông thường, an nhiên là trạng thái thanh thản, tự tại, không quá lo âu hay vướng bận. Tuy vậy, nếu chỉ đồng nhất an nhiên với cảm giác dễ chịu, con người rất dễ rơi vào tâm lý chạy trốn những điều không như ý.
Giáo lý Phật giáo không hướng con người đến việc phủ nhận khổ đau. Trái lại, bước đầu tiên của con đường chuyển hóa là nhận diện khổ đau một cách trung thực. Có nỗi khổ do bệnh tật, chia lìa, mất mát; có sự bất an do mong muốn không được đáp ứng; cũng có những phiền muộn bắt nguồn từ cách con người suy nghĩ, bám víu và phản ứng trước sự việc.
Vì vậy, sống an nhiên không phải là tự nhủ rằng mọi chuyện đều ổn khi thực tế đang có vấn đề. An nhiên là đủ tỉnh táo để thấy vấn đề, đủ bình tĩnh để không phản ứng mù quáng và đủ sáng suốt để lựa chọn cách giải quyết phù hợp.
Một người an nhiên không nhất thiết là người ít trách nhiệm hay ít quan tâm đến cuộc đời. Họ vẫn làm việc, chăm sóc gia đình, bảo vệ điều đúng và giải quyết những khó khăn cần thiết. Điểm khác biệt nằm ở chỗ họ cố gắng hành động mà không để tham muốn, giận dữ hay sợ hãi hoàn toàn điều khiển mình.
An nhiên cũng không đồng nghĩa với thờ ơ. Tâm bình thản trong Phật giáo luôn cần đi cùng hiểu biết và lòng từ bi. Nếu thấy người khác đau khổ mà lạnh lùng quay đi, đó không phải là tâm xả đúng nghĩa. Tâm xả là thái độ không thiên vị, không bị cảm xúc cực đoan chi phối, nhờ đó con người có thể giúp đỡ người khác một cách sáng suốt hơn.
Hiểu vô thường để bớt cố chấp
Vô thường không phải một lời dạy bi quan
Vô thường là một trong những nội dung căn bản của Phật giáo. Theo đó, những hiện tượng do điều kiện tạo thành đều không đứng yên mãi mãi. Thân thể thay đổi, cảm xúc thay đổi, hoàn cảnh thay đổi, các mối quan hệ và vị trí xã hội cũng thay đổi.
Nhiều người nghe đến vô thường thường nghĩ về mất mát hoặc cái chết. Thực ra, vô thường không chỉ mang ý nghĩa tiêu cực. Nhờ có thay đổi, một đứa trẻ mới lớn lên, một người chưa hiểu biết có thể học hỏi, vết thương có thể lành và một hoàn cảnh khó khăn có thể chuyển biến.
Nếu mọi thứ hoàn toàn bất biến, con người cũng không thể sửa chữa sai lầm hay chuyển hóa khổ đau.
Quán chiếu vô thường không nhằm làm con người trở nên bi quan. Ý nghĩa thiết thực của giáo lý này là giúp mỗi người sống tỉnh thức hơn với những gì đang có. Biết sức khỏe không tồn tại mãi, ta chăm sóc thân thể tốt hơn. Biết cha mẹ sẽ già, ta trân trọng thời gian được gần gũi. Biết cảm xúc giận dữ sẽ thay đổi, ta không vội nói ra những lời làm tổn thương người khác.
Nỗi khổ phát sinh khi muốn điều thay đổi phải đứng yên
Con người thường đau khổ vì mong một điều vốn luôn biến đổi phải tồn tại theo ý mình. Ta muốn người khác mãi đối xử với ta như trước, muốn công việc luôn ổn định, muốn tuổi trẻ không qua đi và muốn những điều yêu thích không bao giờ mất.
Mong muốn được sống hạnh phúc là điều tự nhiên. Vấn đề xuất hiện khi mong muốn trở thành sự bám chấp cứng nhắc: “Điều này phải tồn tại”, “Người ấy phải thuộc về tôi”, “Cuộc đời phải diễn ra đúng kế hoạch của tôi”.
Khi thực tế không tuân theo những đòi hỏi đó, tâm dễ sinh thất vọng, tức giận và sợ hãi.
Hiểu vô thường không buộc con người từ bỏ tình yêu hay hoài bão. Ta vẫn có thể yêu thương sâu sắc, nhưng tình yêu ấy đi cùng ý thức trân trọng thay vì chiếm hữu. Ta vẫn xây dựng sự nghiệp, nhưng không xem địa vị là giá trị duy nhất của bản thân. Ta vẫn lập kế hoạch, đồng thời chấp nhận rằng kế hoạch có thể cần thay đổi.
Chánh niệm giúp tâm trở về với hiện tại
Chánh niệm không chỉ là tập trung
Trong Phật giáo, chánh niệm không đơn thuần là khả năng chú ý vào một công việc. Một người có thể tập trung cao độ để thực hiện một hành động gây hại, nhưng sự tập trung đó không phải chánh niệm theo nghĩa đầy đủ.
Chánh niệm là sự nhận biết rõ ràng những gì đang diễn ra trong thân, cảm thọ, tâm và các hiện tượng tâm lý, đồng thời đặt sự nhận biết ấy trong nền tảng của đạo đức và hiểu biết đúng đắn.
Khi thở, ta biết mình đang thở. Khi cơ thể mệt, ta biết mình đang mệt. Khi giận, ta nhận ra cơn giận đang có mặt. Khi tâm muốn nói một lời cay nghiệt, ta biết rõ ý định ấy trước khi biến nó thành hành động.
Sự nhận biết này không nhằm đàn áp cảm xúc. Nếu cố ép mình không được buồn, không được giận hay không được sợ, con người có thể tạo thêm xung đột nội tâm. Chánh niệm là thấy cảm xúc như nó đang là, tìm hiểu nguyên nhân của nó và không để nó tự động dẫn dắt hành vi.
Hơi thở là điểm tựa gần gũi
Hơi thở luôn có mặt trong đời sống nên thường được sử dụng như một đối tượng thực tập chánh niệm. Mỗi người không cần tạo ra một kiểu thở đặc biệt, mà trước hết chỉ cần nhận biết hơi thở đang vào và đang ra.
Khi tâm chạy theo quá nhiều suy nghĩ, việc trở về nhận biết hơi thở có thể giúp giảm bớt sự phân tán. Hơi thở không xóa bỏ ngay vấn đề, nhưng tạo điều kiện để con người nhìn vấn đề bằng tâm thế bình tĩnh hơn.
Một thực tập đơn giản có thể được tiến hành như sau:
- Ngồi hoặc đứng trong tư thế tương đối thoải mái.
- Nhận biết cơ thể đang tiếp xúc với ghế, sàn nhà hoặc mặt đất.
- Theo dõi vài nhịp thở tự nhiên, không cố kéo dài hay làm ngắn.
- Nhận biết vùng cơ thể đang căng cứng.
- Gọi tên cảm xúc nổi bật đang có mặt.
- Chưa vội phán xét hoặc quyết định khi tâm còn quá kích động.
Phương pháp này không thay thế việc điều trị y khoa hoặc hỗ trợ tâm lý khi một người đang gặp vấn đề sức khỏe. Giá trị của nó nằm ở việc tạo ra khoảng dừng cần thiết trước những phản ứng thiếu tỉnh táo.
Bát chánh đạo và con đường xây dựng đời sống an nhiên
Bát chánh đạo gồm tám phương diện có liên hệ mật thiết với nhau: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Đây không phải tám bậc thang tách rời mà là các yếu tố cùng hỗ trợ sự chuyển hóa.
Chánh kiến: nhìn đời bằng hiểu biết đúng đắn
Chánh kiến giúp con người nhận biết rằng hành động có hậu quả, mọi sự vật đều phụ thuộc điều kiện và những gì đang có đều biến đổi.
Khi có cái nhìn đúng, ta bớt quy mọi vấn đề cho số phận hoặc một nguyên nhân duy nhất. Một khó khăn thường hình thành từ nhiều điều kiện: hoàn cảnh khách quan, lựa chọn cá nhân, thói quen, môi trường và quan hệ với người khác.
Chánh kiến cũng giúp nhận ra sự bình an không thể được xây dựng bằng việc liên tục làm tổn thương người khác. Lợi ích đạt được từ lừa dối, bạo lực hoặc chiếm đoạt có thể đem lại thỏa mãn nhất thời nhưng đồng thời nuôi lớn lo sợ, xung đột và bất an.
Chánh tư duy: nuôi dưỡng ý hướng lành mạnh
Suy nghĩ thường xuyên tạo nên khuynh hướng của tâm. Nếu một người liên tục nuôi ý muốn trả đũa, lòng thù hận sẽ ngày càng mạnh. Nếu thường xuyên suy nghĩ bằng thiện ý, khả năng cảm thông và bình tĩnh sẽ được củng cố.
Chánh tư duy không yêu cầu con người chưa từng có ý nghĩ tiêu cực. Điều quan trọng là nhận biết ý nghĩ ấy, không tiếp tục nuôi dưỡng và hướng tâm về những lựa chọn ít gây hại hơn.
Trước một mâu thuẫn, ta có thể tự hỏi: “Tôi muốn giải quyết vấn đề hay chỉ muốn chiến thắng?”, “Lời tôi sắp nói có giúp tình hình sáng tỏ hơn không?”, “Tôi đang bảo vệ điều đúng hay đang bảo vệ lòng tự ái?”.
Chánh ngữ: nói lời chân thật và có lợi ích
Lời nói có khả năng chữa lành nhưng cũng có thể gây ra những vết thương lâu dài. Để sống an nhiên, mỗi người cần chăm sóc cách mình giao tiếp.
Chánh ngữ hướng đến lời nói chân thật, không chia rẽ, không thô bạo và không vô ích. Điều này không có nghĩa lúc nào cũng nói lời dễ nghe. Có những sự thật cần được nói rõ, nhưng có thể trình bày bằng thái độ tôn trọng và đúng thời điểm.
Trước khi nói, ta có thể dừng lại để xem lời ấy có đúng sự thật không, có cần thiết không và có thể diễn đạt bằng cách ít gây tổn thương hơn không.
Nhiều bất an trong gia đình và cộng đồng không đến từ sự việc ban đầu mà từ những lời nói được thốt ra trong lúc thiếu tỉnh thức.
