Nuôi dạy con theo Lời Phật dạy là lấy từ bi, trí tuệ, chánh niệm và nêu gương làm nền tảng cho gia đình an hòa, bền vững.
Nuôi dạy một đứa trẻ chưa bao giờ là công việc đơn giản. Cha mẹ chăm lo để con được ăn no, mặc ấm, học hành đầy đủ và phải giúp con hình thành nhân cách, biết sống có trách nhiệm và có khả năng đứng vững trước những thay đổi của cuộc đời. Trong xã hội ngày nay, nhiệm vụ ấy càng trở nên khó khăn khi trẻ em sớm tiếp xúc với thiết bị điện tử, mạng xã hội, áp lực thành tích và nhiều hệ giá trị khác nhau.
Lời Phật dạy không trình bày một phương pháp giáo dục trẻ em theo nghĩa của khoa học sư phạm hiện đại. Tuy nhiên, trong nhiều bài kinh, Đức Phật đã đề cập đến trách nhiệm của cha mẹ, bổn phận của con cái, cách sử dụng lời nói, sự tự chủ, lòng từ bi, tính trung thực và khả năng suy xét hậu quả của hành động. Đây là những nền tảng đạo đức có thể được vận dụng vào đời sống gia đình hôm nay.
Hiểu đúng về việc nuôi dạy con theo tinh thần Phật giáo
Không phải biến con thành một bản sao của cha mẹ
Mỗi đứa trẻ sinh ra có đặc điểm tính cách, khả năng, hoàn cảnh và khuynh hướng phát triển khác nhau. Dù cùng lớn lên trong một gia đình, các con cũng không hoàn toàn giống nhau về sở thích, tốc độ học tập, khả năng giao tiếp hay cách biểu lộ cảm xúc.
Theo tinh thần Phật giáo, con người chịu tác động của nhiều điều kiện và nhân duyên. Vì thế, cha mẹ không nên mặc nhiên cho rằng con phải suy nghĩ, lựa chọn nghề nghiệp hoặc xây dựng đời sống giống mình. Cha mẹ có trách nhiệm hướng dẫn, nhưng sự hướng dẫn ấy cần đi cùng khả năng quan sát và tôn trọng.
Tôn trọng sự khác biệt không đồng nghĩa với việc để con muốn làm gì cũng được. Cha mẹ vẫn phải thiết lập những giới hạn liên quan đến an toàn, đạo đức, trách nhiệm và cách cư xử. Điều cần tránh là dùng quyền làm cha mẹ để ép con thực hiện những ước mơ mà chính cha mẹ chưa hoàn thành.
Một đứa trẻ có thể không học giỏi môn cha mẹ kỳ vọng nhưng lại có năng lực nghệ thuật, kỹ thuật, thể thao hoặc giao tiếp. Nếu chỉ nhìn con qua điểm số, cha mẹ có thể bỏ qua nhiều phẩm chất quý giá đang hình thành.
Không đồng nhất hiếu thảo với phục tùng tuyệt đối
Trong nhiều gia đình Á Đông, hiếu thảo đôi khi bị hiểu thành việc con cái phải vâng lời cha mẹ trong mọi hoàn cảnh. Cách hiểu này dễ dẫn tới tình trạng cha mẹ quyết định thay con từ việc học, nghề nghiệp đến hôn nhân, rồi xem mọi ý kiến khác biệt là bất hiếu.
Từ góc nhìn Phật giáo, mối quan hệ cha mẹ và con cái mang tính hai chiều. Con cái có bổn phận biết ơn, kính trọng và chăm sóc cha mẹ; đồng thời, cha mẹ cũng phải có trách nhiệm nuôi dưỡng, giáo dục và tạo điều kiện để con trưởng thành.
Cha mẹ không thể yêu cầu con sống đạo đức trong khi bản thân thường xuyên nói dối, dùng bạo lực hoặc xúc phạm người khác. Cũng không thể đòi con bình tĩnh nếu người lớn luôn giải quyết bất đồng bằng la mắng. Uy tín của cha mẹ không chỉ đến từ địa vị trong gia đình mà chủ yếu được hình thành từ cách sống hằng ngày.
Dạy con biết suy xét trước, trong và sau hành động
Kinh Giáo giới La Hầu La là một bài kinh quan trọng khi bàn về giáo dục đạo đức. Trong bài kinh, Đức Phật dùng hình ảnh chiếc gương để hướng dẫn La Hầu La quán xét hành động của thân, lời nói và ý nghĩ.
Trước khi làm một việc, người thực hành cần xem hành động ấy có gây tổn hại cho mình, cho người khác hoặc cho cả hai hay không. Trong khi hành động, vẫn tiếp tục quan sát. Sau khi hành động, cần nhìn lại kết quả; nếu nhận ra sai lầm thì thừa nhận, sửa chữa và ngăn ngừa tái phạm.
Đây là một nguyên tắc rất có giá trị trong giáo dục trẻ em. Thay vì chỉ ra lệnh “không được làm”, cha mẹ có thể dạy con đặt câu hỏi:
“Việc này có làm ai bị đau không?”
“Nếu ai cũng làm như con thì chuyện gì xảy ra?”
“Sau khi nói câu ấy, con và bạn cảm thấy thế nào?”
“Con có thể sửa lại việc vừa xảy ra bằng cách nào?”
Quá trình này giúp trẻ phát triển khả năng tự quan sát. Khi còn nhỏ, trẻ cần cha mẹ đặt câu hỏi. Khi lớn hơn, những câu hỏi ấy có thể trở thành tiếng nói đạo đức bên trong.
Dạy con trung thực bằng sự an toàn
Trung thực là nội dung nổi bật trong lời giáo giới dành cho La Hầu La. Tuy nhiên, muốn con nói thật, gia đình phải tạo được một môi trường trong đó sự thật được tiếp nhận bằng thái độ có chừng mực.
Nếu mỗi lần con thú nhận lỗi đều bị đánh, mắng hoặc bêu xấu, trẻ có xu hướng che giấu để tự bảo vệ. Muốn con thành thật, cha mẹ cần phân biệt rõ việc thừa nhận lỗi với hậu quả của lỗi.
Con vẫn phải chịu trách nhiệm, nhưng việc con chủ động nói thật nên được ghi nhận. Cha mẹ có thể nói: “Việc con làm là sai và con cần sửa. Nhưng cha mẹ đánh giá cao việc con đã nói thật.”
Bản thân cha mẹ cũng cần trung thực. Không nên dạy con nói dối người khác rằng cha mẹ không có nhà, không dùng lời hứa suông để dỗ con hoặc che giấu những vấn đề mà trẻ có quyền được biết ở mức phù hợp với tuổi.
Nuôi dưỡng chánh niệm trong đời sống gia đình
Chánh niệm thường được hiểu là khả năng nhận biết rõ điều đang xảy ra nơi thân thể, cảm xúc và tâm ý. Trong gia đình, chánh niệm không nhất thiết phải bắt đầu bằng những buổi thiền dài.
Với trẻ nhỏ, chánh niệm có thể là nhận biết mình đang tức giận, bụng đang đói, cơ thể đang mệt hoặc đầu óc đang lo lắng. Khi biết gọi tên trạng thái của mình, trẻ có thêm cơ hội lựa chọn cách phản ứng phù hợp.
Cha mẹ có thể cùng con tập dừng lại và hít thở vài nhịp trước khi nói. Trong bữa ăn, gia đình dành vài phút ăn chậm, cảm nhận hương vị và biết ơn người đã chuẩn bị thức ăn. Trước khi ngủ, mỗi người có thể nhớ lại một việc tốt, một điều chưa làm được và một điều đáng biết ơn trong ngày.
Những thực hành này nên diễn ra nhẹ nhàng. Không nên biến chánh niệm thành một hình phạt như bắt trẻ ngồi thiền mỗi khi phạm lỗi.
Giúp con nhận diện cảm xúc
Trẻ nhỏ thường chưa đủ vốn từ để diễn tả cảm xúc. Các em có thể khóc, đánh người hoặc ném đồ khi không biết nói rằng mình đang thất vọng, ghen tị, sợ hãi hay xấu hổ.
Cha mẹ có thể giúp con gọi tên cảm xúc: “Có phải con đang buồn vì bạn không cho chơi cùng không?” hoặc “Con tức giận vì em lấy đồ của con phải không?”
Sau khi cảm xúc được gọi tên, cha mẹ hướng dẫn cách biểu lộ an toàn: nói thành lời, nhờ người lớn giúp đỡ, đi ra chỗ yên tĩnh, thở chậm hoặc viết điều mình muốn nói.
Không nên phủ nhận bằng những câu như “Có gì đâu mà khóc” hay “Con trai không được sợ”. Cảm xúc tự nó không phải lỗi. Điều cần học là cách ứng xử khi cảm xúc xuất hiện.
Tạo những khoảng thời gian thật sự có mặt
Nhiều cha mẹ ở bên con nhưng tâm trí vẫn ở trong công việc hoặc điện thoại. Trẻ có thể được cung cấp đầy đủ vật chất nhưng thiếu cảm giác được nhìn thấy và lắng nghe.
Mỗi ngày, gia đình nên có một khoảng thời gian không thiết bị để trò chuyện, ăn cơm hoặc cùng làm một công việc. Thời gian không nhất thiết phải dài nhưng cần có sự hiện diện thật sự.
Khi con kể chuyện, cha mẹ tránh vội vàng phán xét hoặc đưa ra lời khuyên. Có lúc trẻ chỉ cần biết rằng cảm xúc của mình đang được đón nhận.
Lắng nghe không đồng nghĩa với đồng ý mọi điều. Sau khi hiểu suy nghĩ của con, cha mẹ vẫn có thể đưa ra giới hạn hoặc góp ý.
Xây dựng nếp sống Phật giáo trong gia đình
Kinh Phước Đức xem việc chăm sóc cha mẹ, yêu thương gia đình, sống bằng nghề nghiệp chân chính, biết bố thí, sống ngay thẳng và thực hiện những việc không đáng chê trách là những điều phước lành. Điều này cho thấy đời sống tâm linh không tách rời trách nhiệm gia đình và xã hội.
Một gia đình muốn nuôi dạy con theo tinh thần Phật giáo không nhất thiết phải tổ chức nhiều nghi lễ phức tạp. Điều quan trọng là xây dựng được nếp sống tử tế và có ý thức.
Gia đình có thể duy trì một bữa cơm chung trong ngày, một khoảng thời gian trò chuyện không có thiết bị điện tử, một việc thiện mỗi tuần hoặc một buổi cùng nhau dọn dẹp nhà cửa.
Nếu có bàn thờ Phật, cha mẹ có thể hướng dẫn con giữ gìn sự trang nghiêm và hiểu ý nghĩa tưởng niệm, biết ơn. Không nên làm trẻ sợ hãi bằng những câu chuyện cho rằng bất kính sẽ bị trừng phạt.
Việc đưa trẻ đến chùa nên phù hợp với sức khỏe, độ tuổi và sự tự nguyện. Cha mẹ có thể giới thiệu cho con về kiến trúc, lịch sử, cách ứng xử nơi thờ tự, ý nghĩa của việc cúng dường và hoạt động thiện nguyện.
Khi con lớn, nên để con đặt câu hỏi, kể cả những câu hỏi hoài nghi. Đức tin được xây dựng bằng hiểu biết và trải nghiệm thường bền vững hơn sự tuân theo do áp lực.
