Tháng 5 Âm lịch nằm trong khoảng đầu mùa hè, khi thời tiết tại nhiều vùng bắt đầu nóng ẩm, mưa nhiều và hoạt động sản xuất nông nghiệp chuyển sang một giai đoạn mới. So với các tháng đầu xuân, số lượng hội đình, hội chùa trong tháng Năm không quá dày đặc, nhưng nhiều lễ hội lại mang bản sắc rõ nét của cư dân nông nghiệp, cư dân ven sông, ven biển và các cộng đồng tôn giáo.
Ngày lễ được biết đến rộng rãi nhất trong tháng là Tết Đoan Ngọ vào mùng 5 tháng 5. Đây chủ yếu là một lễ tiết gia đình, gắn với tục thờ cúng tổ tiên, sử dụng sản vật mùa hè và những quan niệm dân gian về việc phòng trừ sâu bệnh. Quanh ngày Đoan Ngọ còn có lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại Núi Bà Đen, ngày hội sông nước miệt vườn tại Cồn Mỹ Phước và một số ngày lệ ở đình làng.
Từ ngày mùng 10 đến giữa tháng là thời điểm diễn ra lễ hội Cúng biển Mỹ Long, lễ hội đình Chèm, lễ cầu ngư Vịnh Mốc và các ngày tưởng niệm nhân vật lịch sử. Ngày 18 tháng 5 còn là ngày kỷ niệm Đức Huỳnh Giáo chủ khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo, được tín đồ tổ chức trang nghiêm tại nhiều địa phương Nam Bộ.
Cuối tháng, lễ hội đình Trà Cổ và đình Bình Ngọc bắt đầu từ ngày 30 tháng 5 rồi tiếp tục sang những ngày đầu tháng Sáu. Đây là những lễ hội tiêu biểu của cư dân vùng biển Đông Bắc, duy trì nhiều nghi thức liên quan đến Thành hoàng, tiền nhân lập làng và nghề biển.
Bài viết được trình bày dưới dạng thống kê, chỉ giới thiệu ngắn gọn thời gian, địa điểm và tính chất chính của từng lễ hội. Những nội dung chuyên sâu về lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị di sản nên được triển khai trong các bài viết riêng.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 5 Âm lịch
Không phải mọi sinh hoạt diễn ra trong tháng Năm đều là lễ hội công cộng. Trong tháng có thể đồng thời tồn tại bốn hình thức khác nhau:
- Lễ hội cộng đồng có phần lễ và phần hội tương đối rõ.
- Ngày kỵ hoặc ngày lệ tại đình, đền và miếu.
- Lễ tiết được thực hành chủ yếu trong gia đình.
- Ngày lễ tôn giáo được tổ chức tại các cơ sở và cộng đồng tín đồ.
Tết Đoan Ngọ là một lễ tiết phổ biến nhưng không phải nơi nào cũng tổ chức thành lễ hội. Ngày giỗ Lý Nam Đế, Nguyễn Hữu Cảnh hoặc ngày sinh Đinh Tiên Hoàng có thể được thực hiện trang trọng tại di tích nhưng không nhất thiết mở hội quy mô lớn hằng năm.
Một số lễ cầu ngư và lễ Kỳ yên cũng phụ thuộc điều kiện của cộng đồng. Có nơi duy trì nghi lễ hằng năm nhưng chỉ mở hội lớn theo chu kỳ ba năm hoặc năm năm. Có nơi từng tổ chức vào tháng Năm nhưng hiện nay đã giản lược hoặc chuyển sang thời điểm khác.
Danh sách trong bài ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ tương đối rõ.
- Những lễ hội còn được cộng đồng duy trì trong đời sống hiện nay.
- Các lễ tiết và ngày lễ tôn giáo có ảnh hưởng rộng.
- Những lễ hội tiêu biểu cho văn hóa vùng miền.
- Các ngày hội có thể dùng làm nội dung tổng hợp và liên kết đến bài viết riêng.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày kỵ thần, ngày tế đình và nghi lễ gia đình diễn ra trong tháng 5 Âm lịch trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 5 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1–3 tháng Năm | Lễ hội đền Lê Khôi | Xã Thạch Khê, xã Lộc Hà và các đền vọng tại tỉnh Hà Tĩnh | Tưởng niệm Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi |
| Mùng 2 tháng Năm | Ngày húy Lý Nam Đế | Khu vực Giang Xá, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm Lý Bí, người sáng lập Nhà nước Vạn Xuân |
| Mùng 4–6 tháng Năm | Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu | Núi Bà Đen, phường Bình Minh, tỉnh Tây Ninh | Thờ Linh Sơn Thánh Mẫu và hành hương |
| Mùng 4–5 tháng Năm | Ngày hội Sông nước miệt vườn | Cồn Mỹ Phước, xã Nhơn Mỹ, thành phố Cần Thơ | Văn hóa miệt vườn gắn với Tết Đoan Ngọ |
| Mùng 5 tháng Năm | Tết Đoan Ngọ | Gia đình và cộng đồng trên cả nước | Cúng tổ tiên, sử dụng sản vật mùa hè và gìn giữ phong tục dân gian |
| Mùng 5 tháng Năm | Ngày lệ đình Nông Trang | Phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ | Tưởng niệm ngày sinh vua Đinh Tiên Hoàng |
| Từ mùng 6 đến ngày 12 | Lễ hội Cúng biển Mỹ Long | Xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long | Nghinh Ông, tạ ơn biển và cầu mùa đánh bắt thuận lợi |
| Ngày 10–12 tháng Năm | Những ngày chính hội Cúng biển Mỹ Long | Xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long | Nghinh Ông, tế lễ, Tống quái và hoạt động cộng đồng |
| Ngày 11 tháng Năm | Lễ xuống đồng tại đình Giới Phiên | Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai | Nghi lễ nông nghiệp và cầu mùa |
| Ngày 14–16 tháng Năm | Lễ hội đình Chèm | Phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội | Rước nước, tế Đức Thánh Chèm và hội làng ven sông Hồng |
| Rằm tháng Năm | Lễ cầu ngư Vịnh Mốc | Làng Vịnh Mốc, tỉnh Quảng Trị | Mở đầu vụ biển, tưởng niệm người gặp nạn và cầu bình an |
| Ngày 16 tháng Năm | Lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh | Một số đền thờ tại Đồng Nai và Nam Bộ | Tưởng niệm người có công tổ chức vùng đất phương Nam |
| Ngày 18 tháng Năm | Lễ tế Bà Tơ | Vùng đầm phá Tam Giang, thành phố Huế | Tưởng niệm Bà Tơ và sinh hoạt của cư dân sông nước |
| Ngày 18 tháng Năm | Đại lễ khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo | An Giang, Đồng Tháp và các cộng đồng tín đồ | Kỷ niệm ngày Đức Huỳnh Giáo chủ khai sáng đạo |
| Ngày 18 tháng Năm | Một số ngày lệ cầu mùa, cầu ngư | Các đình, làng biển tại nhiều địa phương | Cầu lúa mùa, cầu an và mở đầu mùa sản xuất |
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Trà Cổ | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Thờ Thành hoàng, tưởng nhớ tiền nhân và văn hóa cư dân biển |
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Bình Ngọc | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Rước thần, dâng sản vật biển và hội làng vùng biên |
Bảng trên sử dụng ngày lệ truyền thống làm cơ sở. Lịch khai mạc, biểu diễn văn nghệ, thể thao, hội chợ hoặc chương trình du lịch có thể được tổ chức sớm hơn và kéo dài hơn tùy từng năm.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 3 tháng Năm
Lễ hội đền Lê Khôi
Lễ hội đền Lê Khôi được tổ chức từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 Âm lịch tại khu vực ven biển Hà Tĩnh. Trung tâm của lễ hội là đền thờ và lăng mộ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi tại xã Thạch Khê, cùng một số đền vọng thuộc xã Lộc Hà và các cộng đồng lân cận.
Lê Khôi là một danh tướng thời Lê sơ, có công trong nhiều chiến dịch và từng giữ vai trò quan trọng tại vùng đất phía Nam. Sau khi ông mất, cư dân nhiều nơi lập đền thờ và tôn kính ông với danh hiệu Chiêu Trưng Đại vương.
Các hoạt động thường gồm dâng hương, tế lễ, rước linh vị, lễ giỗ chính và những chương trình văn hóa của cư dân vùng Cửa Sót. Một số đền vọng tổ chức đoàn rước hoặc nghi thức đưa linh vị về dự lễ tại đền chính.
Lễ hội có phạm vi liên kết nhiều làng xã, thể hiện lòng tri ân đối với danh nhân và sự gắn bó giữa cộng đồng với vùng sông biển. Vì đã có thể xây dựng bài riêng về Lê Khôi và hệ thống đền thờ, bài tổng hợp chỉ cần ghi nhận ngày lệ cùng địa bàn chính.
Ngày húy Lý Nam Đế tại Giang Xá
Mùng 2 tháng Năm là một trong những ngày lễ quan trọng tại cụm đình, đền Giang Xá ở thành phố Hà Nội. Cộng đồng tổ chức dâng hương tưởng niệm ngày húy của Lý Nam Đế.
Lý Nam Đế, tên húy Lý Bí, là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống chính quyền nhà Lương, lên ngôi Hoàng đế và thành lập Nhà nước Vạn Xuân vào thế kỷ VI.
Giang Xá được xem là một trong những địa điểm có quan hệ mật thiết với cuộc đời và sự nghiệp của ông. Ngoài ngày húy mùng 2 tháng Năm, di tích còn có những ngày lễ khác gắn với việc lên ngôi, xuất quân và ngày sinh.
Ngày mùng 2 thường mang tính tưởng niệm tại di tích hơn là một hội lớn kéo dài nhiều ngày. Khi xây dựng bài riêng, cần phân biệt ngày húy với lễ hội kỷ niệm ngày Lý Nam Đế lên ngôi vào tháng Giêng.
Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu từ mùng 4 đến mùng 6
Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu được tổ chức tại Linh Sơn Tiên Thạch Tự, thường gọi là Chùa Bà, trong Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh.
Ngày lễ truyền thống diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng 5 Âm lịch. Trong đó, nhiều nghi thức quan trọng được thực hiện tại điện thờ Bà và các cơ sở tín ngưỡng, Phật giáo trên núi.
Hình tượng Linh Sơn Thánh Mẫu được hình thành qua truyền thuyết, ký ức địa phương và quá trình thờ phụng của nhiều thế hệ cư dân Tây Ninh. Có những cách kể khác nhau về thân thế của Bà, vì vậy cần xác định đây là truyền thuyết tín ngưỡng chứ không phải một tiểu sử lịch sử đã được thống nhất.
Người dân và du khách đến lễ Bà, lễ Phật, dâng hương và tham quan cảnh quan Núi Bà Đen. Lễ hội đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Cần phân biệt lễ vía Bà vào tháng Năm với Hội xuân Núi Bà Đen diễn ra trong tháng Giêng. Hội xuân là mùa hành hương đầu năm, còn lễ vía tháng Năm là kỳ lễ truyền thống có ngày lệ riêng.
Việc người dân cầu bình an và gửi gắm mong ước thuộc phạm vi niềm tin tín ngưỡng. Không nên khẳng định đi lễ hoặc dâng lễ lớn sẽ chắc chắn đem lại tài lộc, khỏi bệnh hay thay đổi số phận.
Tết Đoan Ngọ vào mùng 5 tháng 5
Một lễ tiết phổ biến trong gia đình
Tết Đoan Ngọ, còn gọi là Tết Đoan Dương hoặc Tết mùng 5 tháng 5, là một trong những lễ tiết quen thuộc của người Việt.
Tên gọi Đoan Ngọ liên quan đến thời điểm bắt đầu giữa trưa, khi dương khí được quan niệm là đạt mức cao trong ngày. Trong dân gian Việt Nam, ngày này còn được gọi là “Tết giết sâu bọ”.
Phần lớn gia đình tổ chức Tết Đoan Ngọ tại nhà, chuẩn bị lễ dâng tổ tiên rồi cùng dùng các món ăn theo phong tục vùng miền. Đây không phải một lễ hội công cộng thống nhất trên toàn quốc.
Lễ vật và món ăn theo vùng miền
Ở miền Bắc, mâm lễ thường có rượu nếp, cơm rượu, mận, vải và các loại quả mùa hè. Một số nơi ăn bánh gio, bánh tro hoặc những món có tính thanh nhẹ.
Tại miền Trung, bánh ú tro là món ăn quen thuộc. Nhiều gia đình còn chuẩn bị chè kê, thịt vịt hoặc các sản vật địa phương.
Ở Nam Bộ, cơm rượu thường được vo thành viên, dùng cùng bánh ú, trái cây và những món theo truyền thống gia đình. Có nơi còn giữ tục tắm nước lá, hái lá thuốc hoặc dùng các loại thảo mộc.
Phong tục giữa các địa phương không hoàn toàn giống nhau. Không nên đưa ra một mâm cúng bắt buộc áp dụng cho mọi gia đình.
Quan niệm “giết sâu bọ”
Cách gọi “giết sâu bọ” phản ánh những quan niệm dân gian về thời điểm chuyển mùa, sâu bệnh phát triển và cơ thể con người dễ gặp vấn đề do thời tiết nóng ẩm.
Tục ăn rượu nếp, trái cây hoặc dùng lá thơm mang ý nghĩa văn hóa và kinh nghiệm dân gian. Không nên xem những thực hành này là phương pháp thay thế việc chăm sóc y tế hoặc phòng trừ dịch bệnh theo khoa học.
Tết Đoan Ngọ trong đời sống hiện nay
Ngày nay, Tết Đoan Ngọ vẫn được duy trì trong nhiều gia đình, dù cách tổ chức đã giản lược. Giá trị chính nằm ở việc tưởng nhớ tổ tiên, sum họp và gìn giữ những món ăn gắn với mùa hè.
Một số bảo tàng, khu di tích và địa phương tổ chức chương trình tái hiện nghi thức cung đình, giới thiệu ẩm thực và trải nghiệm phong tục. Đây là hoạt động bảo tồn và quảng bá văn hóa, không phải phần bắt buộc của Tết Đoan Ngọ trong mọi cộng đồng.
Những ngày hội gắn với Tết Đoan Ngọ
Ngày hội Sông nước miệt vườn tại Cồn Mỹ Phước
Ngày hội Sông nước miệt vườn được tổ chức tại Cồn Mỹ Phước, xã Nhơn Mỹ, thành phố Cần Thơ, thường vào khoảng mùng 4 và mùng 5 tháng Năm.
Ngày hội khai thác không gian miệt vườn, cây trái và văn hóa sông nước Nam Bộ. Hoạt động có thể gồm trưng bày trái cây, thi ẩm thực, đua xuồng, trò chơi dân gian và biểu diễn nghệ thuật.
Đây là chương trình văn hóa được tổ chức gắn với dịp Tết Đoan Ngọ, không hoàn toàn giống một lễ hội tín ngưỡng có thần tích và ngày tế riêng.
Khi thống kê, nên xếp ngày hội vào nhóm sự kiện phát huy phong tục Đoan Ngọ và văn hóa miệt vườn, tránh gọi đây là nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ tại Nam Bộ.
Ngày lệ đình Nông Trang
Đình Nông Trang tại phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ có nhiều ngày lệ trong năm. Mùng 5 tháng Năm được cộng đồng ghi nhớ là ngày sinh của vua Đinh Tiên Hoàng.
Người dân dâng hương, tưởng niệm nhân vật được thờ và duy trì những nghi thức phù hợp với lệ đình. Quy mô phần hội không nhất thiết giống nhau trong mọi năm.
Đây là một ngày lệ tại di tích, cần phân biệt với lễ hội lớn của đình vào tháng Giêng.
Lễ hội Cúng biển Mỹ Long
Thời gian tổ chức
Lễ hội Cúng biển Mỹ Long được tổ chức tại xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long. Ngày lệ truyền thống tập trung vào mùng 10, 11 và 12 tháng 5 Âm lịch.
Trong một số năm, chương trình văn hóa và hoạt động cộng đồng được mở rộng từ mùng 6 đến ngày 12. Vì vậy, lịch tổng hợp nên ghi rõ khoảng thời gian toàn chương trình và những ngày nghi lễ chính.
Lễ hội còn được gọi là lễ Cúng biển Nam Hải hoặc lễ Nghinh Ông của cư dân vùng biển Mỹ Long.
Nội dung khái quát
Lễ hội thể hiện lòng biết ơn đối với biển, tưởng nhớ những người đi trước và cầu cho ngư dân ra khơi an toàn, đánh bắt thuận lợi.
Các nghi thức có thể gồm Nghinh Ông, tế lễ, cúng biển, cầu an và Tống quái. Nghi thức Tống quái thường sử dụng một chiếc tàu được chuẩn bị theo tục lệ rồi đưa ra biển, biểu thị mong muốn tiễn đi những điều không thuận lợi.
Phần hội có hoạt động văn hóa, thể thao, ẩm thực, triển lãm và giới thiệu sản phẩm của địa phương. Lễ hội thu hút sự tham gia của cả cư dân ven biển và du khách.
Cần nhìn nhận các nghi lễ trong bối cảnh tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân. Lễ cúng không thay thế việc theo dõi thời tiết, trang bị cứu sinh và tuân thủ quy định an toàn khi ra biển.
Lễ xuống đồng tại đình Giới Phiên
Đình Giới Phiên hiện thuộc phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai. Trong hệ thống ngày lệ của đình có lễ xuống đồng vào ngày 11 tháng 5 Âm lịch.
Nghi lễ gắn với chu trình sản xuất nông nghiệp, thể hiện mong ước cây lúa phát triển, thời tiết thuận lợi và đời sống cộng đồng ổn định.
Ngày lễ có thể gồm dâng hương tại đình, trình sản vật và những nghi thức được cộng đồng lưu truyền. Đây chủ yếu là một ngày lệ nông nghiệp, không phải năm nào cũng mở hội quy mô lớn.
Cần phân biệt lễ xuống đồng tháng Năm với lễ cơm mới vào tháng Mười và những ngày lễ khác tại đình Giới Phiên.
Lễ hội đình Chèm từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Năm
Địa điểm và đối tượng tưởng niệm
Đình Chèm hiện thuộc phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội. Lễ hội được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 5 Âm lịch, với sự tham gia của cộng đồng ba làng Chèm, Hoàng và Mạc.
Đình thờ Lý Ông Trọng, còn được gọi là Đức Thánh Chèm. Nhân vật này xuất hiện trong sử liệu, truyền thuyết và thần tích với nhiều lớp thông tin khác nhau.
Theo truyền thống địa phương, ông là người có vóc dáng, tài năng khác thường, từng có công đối với đất nước và được cử đi sứ. Một số chi tiết về cuộc đời ông đã được huyền thoại hóa, cần trình bày thận trọng khi viết bài riêng.
Những nghi thức tiêu biểu
Lễ hội có nghi thức rước nước trên sông Hồng, rước văn, mộc dục, tế lễ và phóng điểu. Nước được lấy từ sông để sử dụng trong các nghi thức tại đình.
Hoạt động rước nước phản ánh mối quan hệ giữa cộng đồng với sông Hồng, nguồn nước và nền sản xuất nông nghiệp. Đây cũng là dịp các làng kết nghĩa cùng tham gia một chuỗi nghi lễ chung.
Phần hội có thể gồm thi bơi, cờ người, tổ tôm điếm, nấu chè kho, văn nghệ và trò chơi truyền thống.
Giá trị di sản
Lễ hội đình Chèm đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đình Chèm đồng thời thuộc loại hình di tích có giá trị cao về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
Bài viết thống kê chỉ nên nêu ngày hội và những đặc điểm chính. Lịch sử Đức Thánh Chèm, kiến trúc đình, nghi lễ rước nước và mối quan hệ giữa ba làng cần có bài chuyên sâu riêng.
Lễ cầu ngư Vịnh Mốc vào rằm tháng Năm
Làng Vịnh Mốc thuộc vùng ven biển tỉnh Quảng Trị. Rằm tháng Năm là ngày diễn ra lễ cầu ngư truyền thống, gắn với thời điểm bắt đầu mùa khai thác vụ Nam.
Phần lễ có nghi thức cúng làng, cầu bình an và tưởng niệm những người đã gặp nạn trên biển. Một nghi thức đáng chú ý là đưa linh hoặc rước ngư, hướng đến những linh hồn không có người thờ cúng theo quan niệm của cộng đồng.
Lễ hội thể hiện sự gắn bó giữa cư dân Vịnh Mốc với biển, đồng thời nhắc nhở về tinh thần tương trợ khi gặp hiểm nguy.
Do điều kiện lịch sử và chiến tranh, lễ hội từng có thời gian gián đoạn. Sau khi được khôi phục, ngày lệ vẫn được cộng đồng duy trì, trong khi những kỳ tổ chức trọng thể có thể thực hiện theo chu kỳ.
Lễ cầu ngư Vịnh Mốc không đại diện cho toàn bộ lễ cầu ngư ở miền Trung. Mỗi làng biển có ngày tổ chức, lăng thờ, lễ vật và diễn trình riêng.
Lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh ngày 16 tháng Năm
Ngày 16 tháng 5 Âm lịch được nhiều cộng đồng tại Nam Bộ ghi nhớ là ngày mất của Nguyễn Hữu Cảnh.
Nguyễn Hữu Cảnh là một nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình tổ chức bộ máy quản lý, xác lập đơn vị hành chính và phát triển vùng đất phương Nam vào cuối thế kỷ XVII.
Tại một số đền thờ ở Đồng Nai và các địa phương Nam Bộ, người dân tổ chức dâng hương, lễ giỗ và tưởng niệm công lao của ông.
Đây là ngày tưởng niệm một nhân vật lịch sử hơn là một lễ hội có chương trình thống nhất trên toàn vùng. Mỗi di tích có thể tổ chức nghi thức và hoạt động cộng đồng khác nhau.
Khi viết bài chuyên sâu cần xác định rõ tên di tích, địa chỉ hiện hành, lịch sử hình thành và cấp xếp hạng, tránh gộp các đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh thành một địa điểm duy nhất.
Các ngày lễ vào ngày 18 tháng Năm
Lễ tế Bà Tơ
Lễ tế Bà Tơ là một sinh hoạt truyền thống của cư dân vùng đầm phá Tam Giang, thành phố Huế. Ngày lệ được ghi nhận vào 18 tháng 5 Âm lịch.
Nghi lễ liên quan đến ký ức cộng đồng về một người phụ nữ có công giúp đỡ cư dân hoặc nghề nghiệp trên sông nước. Các cách kể về Bà Tơ có thể khác nhau theo địa phương và thuộc phạm vi truyền thuyết.
Hoạt động truyền thống có tế lễ, cầu ngư, hát bả trạo hoặc những hình thức sinh hoạt gắn với đầm phá. Quy mô lễ có thể được tổ chức theo chu kỳ, không nhất thiết năm nào cũng mở hội lớn.
Ngày khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo
Ngày 18 tháng 5 Âm lịch năm Kỷ Mão 1939 được tín đồ Phật giáo Hòa Hảo ghi nhớ là ngày Đức Huỳnh Giáo chủ khai sáng đạo.
Hằng năm, các ban trị sự, cơ sở thờ tự và cộng đồng tín đồ tổ chức đại lễ kỷ niệm. Trung tâm quan trọng của ngày lễ là An Hòa Tự và vùng đất gắn với quá trình hình thành Phật giáo Hòa Hảo tại An Giang.
Các hoạt động thường gồm lễ tưởng niệm, đọc lại giáo lý, sinh hoạt đạo sự, làm việc thiện và gặp gỡ cộng đồng. Cách tổ chức tuân theo hướng dẫn của Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo và quy định của địa phương.
Đây là ngày lễ tôn giáo, không phải hội làng hay lễ hội dân gian. Khi thống kê chung cần ghi rõ loại hình để tránh nhầm với các lễ Phật giáo Bắc tông hoặc Nam tông.
Những ngày lệ cầu mùa và cầu ngư
Ngày 18 tháng Năm còn xuất hiện trong tục lệ của một số đình, làng biển và cộng đồng nông nghiệp.
Có nơi làm lễ cầu cho lúa mùa, nơi tổ chức ngày hội nghề biển hoặc tế thần. Tuy nhiên, nhiều thực hành đã giản lược hoặc không còn tổ chức thường xuyên.
Vì vậy, không nên đưa tất cả ngày lệ 18 tháng Năm vào danh sách lễ hội đang hoạt động nếu chưa có thông tin hiện hành từ địa phương.
Các lễ hội bắt đầu vào ngày 30 tháng Năm
Lễ hội đình Trà Cổ
Lễ hội đình Trà Cổ bắt đầu từ ngày 30 tháng 5 và kéo dài đến mùng 3 tháng 6 Âm lịch tại phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.
Đây là một lễ hội tiêu biểu của cộng đồng người Việt tại vùng biển Đông Bắc và khu vực địa đầu Tổ quốc.
Đình thờ các vị Thành hoàng và những bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng. Lễ hội có các nghi thức mộc dục, rước lễ vật, nghênh thần, an vị và lựa chọn những người đảm nhiệm công việc của kỳ hội tiếp theo.
Một nét đặc sắc là tục các ông Đám nuôi “Ông Voi”, tức con vật được lựa chọn, chăm sóc theo quy định của cộng đồng để làm lễ trong ngày hội. Thực hành này cần được trình bày trong bối cảnh tục lệ của làng, đồng thời tuân thủ các quy định hiện hành.
Phần lớn các nghi thức chính diễn ra trong tháng Sáu, nhưng ngày chuẩn bị và mở đầu vào 30 tháng Năm vẫn là một phần không thể tách rời của lễ hội.
Lễ hội đình Bình Ngọc
Lễ hội đình Bình Ngọc cũng bắt đầu từ ngày 30 tháng 5 và kéo dài sang đầu tháng Sáu tại phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.
Lễ hội tưởng niệm Thành hoàng, tiền nhân lập làng và thể hiện sự gắn bó của cư dân với biển. Các gia đình chuẩn bị sản vật, dâng hương và tham gia đoàn rước.
Trong chính hội có thể tổ chức rước thần qua khu dân cư. Người dân hai bên đường bày mâm lễ gồm hoa quả và sản vật biển để bày tỏ lòng biết ơn.
Lễ hội Bình Ngọc có một số nét tương đồng với đình Trà Cổ nhưng là một lễ hội riêng, có cộng đồng chủ thể, di tích và tục lệ riêng. Không nên gộp hai lễ hội thành một.
Thống kê lễ hội tháng Năm theo loại hình
Lễ tiết gia đình
Tết Đoan Ngọ là lễ tiết gia đình tiêu biểu nhất trong tháng. Hoạt động chính gồm dâng hương tổ tiên, chuẩn bị đồ ăn theo mùa và duy trì các tập tục dân gian.
Tính chất gia đình của Đoan Ngọ khác với hội đình Chèm, lễ hội đền Lê Khôi hay cúng biển Mỹ Long, vốn huy động sự tham gia rộng rãi của cộng đồng.
Lễ hội tưởng niệm nhân vật lịch sử
Nhóm này gồm:
- Lễ hội đền Lê Khôi.
- Ngày húy Lý Nam Đế.
- Ngày lệ đình Nông Trang tưởng niệm vua Đinh Tiên Hoàng.
- Lễ hội đình Chèm thờ Lý Ông Trọng.
- Lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh.
Các nhân vật có mức độ tư liệu lịch sử khác nhau. Lê Khôi, Lý Nam Đế, Đinh Tiên Hoàng và Nguyễn Hữu Cảnh được ghi nhận trong sử liệu; hình tượng Lý Ông Trọng có sự đan xen giữa dữ kiện và truyền thuyết.
Lễ hội thờ nữ thần
Nhóm nổi bật có lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại Núi Bà Đen.
Bên cạnh đó, một số miếu, đình và cộng đồng có ngày vía nữ thần trong tháng Năm nhưng chưa hình thành lễ hội lớn hoặc chưa có ngày thống nhất.
Khi viết cần phân biệt Linh Sơn Thánh Mẫu với Bà Chúa Xứ Núi Sam, Thiên Y A Na, Thiên Hậu và những nữ thần khác trong tín ngưỡng Việt Nam.
Lễ hội cư dân ven sông, ven biển
Nhóm này gồm:
- Ngày hội Sông nước miệt vườn Cồn Mỹ Phước.
- Lễ hội Cúng biển Mỹ Long.
- Lễ hội đình Chèm với nghi thức rước nước.
- Lễ cầu ngư Vịnh Mốc.
- Lễ tế Bà Tơ.
- Lễ hội đình Trà Cổ.
- Lễ hội đình Bình Ngọc.
Mỗi lễ hội có hệ thống tín ngưỡng riêng. Cúng biển Mỹ Long và cầu ngư Vịnh Mốc hướng trực tiếp đến nghề biển, trong khi đình Chèm là hội Thành hoàng có nghi thức liên quan đến sông Hồng.
Lễ hội nông nghiệp
Tết Đoan Ngọ, lễ xuống đồng đình Giới Phiên và một số ngày cầu lúa mùa phản ánh mối quan hệ giữa con người với chu kỳ sản xuất.
Các tập tục ăn trái cây, cơm rượu, cầu mùa hoặc rước nước đều có thể được lý giải trong bối cảnh nông nghiệp, nhưng không nên khẳng định mọi nghi thức đều có cùng nguồn gốc.
Ngày lễ tôn giáo
Đại lễ kỷ niệm ngày khai sáng Phật giáo Hòa Hảo vào 18 tháng Năm là ngày lễ tôn giáo nổi bật.
Ngày lễ này cần được phân biệt với các lễ hội dân gian, lễ Phật Đản vào tháng Tư và những ngày lễ của các tôn giáo khác.
Phân bố lễ hội theo vùng miền
Miền Bắc
Hà Nội có ngày húy Lý Nam Đế tại Giang Xá và lễ hội đình Chèm. Phú Thọ có ngày lệ đình Nông Trang. Lào Cai có lễ xuống đồng tại đình Giới Phiên.
Quảng Ninh có lễ hội đình Trà Cổ và đình Bình Ngọc bắt đầu vào cuối tháng.
Đặc điểm nổi bật của miền Bắc là ngày kỵ nhân vật lịch sử, lễ Thành hoàng, rước nước và các nghi thức nông nghiệp.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Hà Tĩnh có lễ hội đền Lê Khôi. Quảng Trị có lễ cầu ngư Vịnh Mốc. Thành phố Huế có lễ tế Bà Tơ và một số sinh hoạt của cư dân vùng đầm phá.
Các lễ hội trong khu vực thường gắn với danh nhân, biển, cửa sông và đời sống của cộng đồng ngư dân.
Đông Nam Bộ
Tây Ninh có lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại Núi Bà Đen. Đồng Nai và các vùng lân cận có những ngày tưởng niệm Nguyễn Hữu Cảnh.
Những lễ hội này phản ánh quá trình hình thành cộng đồng, khai phá đất đai và hệ thống tín ngưỡng của cư dân phương Nam.
Tây Nam Bộ
Cần Thơ có ngày hội Sông nước miệt vườn Cồn Mỹ Phước. Vĩnh Long có lễ hội Cúng biển Mỹ Long. An Giang, Đồng Tháp và nhiều địa phương tổ chức Đại lễ khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo.
Các lễ hội thể hiện sự đa dạng của văn hóa miệt vườn, nghề biển, tôn giáo và đời sống cộng đồng tại đồng bằng sông Cửu Long.
Những nhầm lẫn thường gặp
Nhầm Tết Đoan Ngọ với một lễ hội duy nhất
Tết Đoan Ngọ là lễ tiết được thực hành tại nhiều gia đình. Không có một ban tổ chức, địa điểm hay chương trình chung trên toàn quốc.
Những sự kiện tại Hoàng thành Thăng Long, Cồn Mỹ Phước hoặc các địa phương chỉ là hoạt động giới thiệu, tái hiện và phát huy phong tục.
Nhầm ngày lệ với thời gian tổ chức mở rộng
Lễ hội Cúng biển Mỹ Long có ngày lệ chính từ mùng 10 đến ngày 12, nhưng chương trình một số năm bắt đầu từ mùng 6.
Lễ hội đình Trà Cổ bắt đầu vào ngày 30 tháng Năm nhưng phần lớn nghi lễ diễn ra trong tháng Sáu.
Nhầm những nơi cùng thờ một nhân vật
Nguyễn Hữu Cảnh được thờ tại nhiều địa phương ở Nam Bộ. Mỗi đền có lịch sử, địa chỉ và cách tổ chức lễ giỗ riêng.
Lý Nam Đế cũng được thờ ở nhiều nơi, nhưng ngày húy tại Giang Xá không đại diện cho toàn bộ lễ hội thờ ông.
Nhầm hội xuân Núi Bà Đen với lễ vía Bà
Hội xuân Núi Bà Đen diễn ra chủ yếu trong tháng Giêng. Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu có ngày lệ từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Năm.
Hai kỳ lễ cùng diễn ra trong một không gian nhưng có thời gian và trọng tâm khác nhau.
Đồng nhất mọi lễ cầu ngư
Lễ Cúng biển Mỹ Long, cầu ngư Vịnh Mốc và lễ tế Bà Tơ đều liên quan đến cư dân sông nước nhưng không có cùng đối tượng thờ và diễn trình.
Mỗi cộng đồng có lịch sử, môi trường sinh sống và tục lệ riêng.
Lưu ý khi tham dự lễ hội tháng 5 Âm lịch
Người tham dự nên kiểm tra thông báo mới nhất của địa phương, ban quản lý di tích hoặc tổ chức tôn giáo. Lịch biểu diễn, rước, tế và phân luồng có thể thay đổi theo thời tiết.
Tháng Năm thường có nắng nóng, mưa giông và thời tiết thất thường. Khi tham dự lễ hội ngoài trời, cần chuẩn bị nước uống, trang phục phù hợp và theo dõi dự báo thời tiết.
Tại những nghi lễ trên sông, biển hoặc đầm phá, không tự ý xuống thuyền của đoàn rước. Phương tiện phải bảo đảm điều kiện an toàn và có đủ trang thiết bị cứu sinh.
Khi đến đình, đền, miếu và chùa, cần giữ trật tự, không đặt tiền lên tượng, đồ thờ hoặc hiện vật. Lễ vật nên giản dị, hạn chế vàng mã và đồ nhựa dùng một lần.
Người tham dự lễ hội tôn giáo cần tôn trọng giáo lý, nghi thức và hướng dẫn của tổ chức chủ trì. Không nên quay phim cận cảnh người hành lễ khi chưa được đồng ý.
Không tin vào những lời quảng cáo cho rằng đồ lễ, vật phẩm hoặc nghi thức có thể chắc chắn đem lại tài lộc, chữa bệnh hay giải quyết mọi khó khăn trong cuộc sống.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 5 Âm lịch
Lễ hội tháng Năm giúp lưu giữ nhiều lớp ký ức về lịch sử dân tộc. Lễ hội đền Lê Khôi, ngày húy Lý Nam Đế, ngày lệ đình Nông Trang và lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh đều gắn với những nhân vật có dấu ấn trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước.
Đình Chèm, Trà Cổ và Bình Ngọc là những không gian tiêu biểu của tín ngưỡng Thành hoàng, nơi cộng đồng tưởng nhớ người có công, thực hiện nghi lễ chung và khẳng định sự gắn bó với quê hương.
Tết Đoan Ngọ lưu giữ tri thức về mùa vụ, thực phẩm, thảo mộc và cách ứng xử của con người trước thời tiết mùa hè. Giá trị của ngày lễ không nằm ở những lời giải thích thần bí mà ở khả năng duy trì ký ức gia đình và bản sắc ẩm thực.
Lễ hội Cúng biển Mỹ Long, cầu ngư Vịnh Mốc và lễ tế Bà Tơ phản ánh đời sống của cư dân sống dựa vào biển, sông và đầm phá. Qua nghi lễ, con người bày tỏ sự kính trọng thiên nhiên, tưởng nhớ người đã mất và củng cố tinh thần hỗ trợ nhau khi gặp rủi ro.
Lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu và ngày khai sáng Phật giáo Hòa Hảo cho thấy sự phong phú của đời sống tín ngưỡng, tôn giáo tại Nam Bộ. Mỗi cộng đồng có hệ thống niềm tin và cách thực hành riêng cần được tôn trọng.
Việc phát triển du lịch lễ hội có thể hỗ trợ bảo tồn di tích và tạo sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, hoạt động dịch vụ không nên lấn át không gian thiêng, làm sai lệch nghi thức hoặc biến niềm tin thành công cụ kinh doanh mê tín.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 5 Âm lịch tại Việt Nam không nhiều như mùa hội tháng Giêng nhưng có sự đa dạng rõ rệt về loại hình và không gian văn hóa.
Đầu tháng có lễ hội đền Lê Khôi, ngày húy Lý Nam Đế và lễ vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu. Ngày mùng 5 là Tết Đoan Ngọ, một lễ tiết phổ biến trong gia đình, đồng thời là dịp tổ chức một số ngày hội gắn với văn hóa miệt vườn và sản vật mùa hè.
Khoảng từ mùng 6 đến ngày 12 có lễ hội Cúng biển Mỹ Long và lễ xuống đồng tại đình Giới Phiên. Từ ngày 14 đến ngày 18 có lễ hội đình Chèm, lễ cầu ngư Vịnh Mốc, lễ giỗ Nguyễn Hữu Cảnh, lễ tế Bà Tơ và Đại lễ khai sáng đạo Phật giáo Hòa Hảo.
Ngày 30 tháng Năm mở đầu lễ hội đình Trà Cổ và đình Bình Ngọc, hai ngày hội tiêu biểu của cư dân vùng biển Đông Bắc, tiếp tục kéo dài sang đầu tháng Sáu.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định những mốc lễ hội chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng di sản. Khi triển khai bài riêng, cần tiếp tục kiểm tra địa danh hành chính hiện hành, ngày lệ, cộng đồng tổ chức, đối tượng thờ phụng và lịch chương trình của năm cụ thể.
Giá trị bền vững của lễ hội tháng Năm nằm ở đạo lý nhớ nguồn, sự gắn kết gia đình, lòng tri ân biển cả, đất đai và tiền nhân. Việc tham dự lễ hội trong tinh thần văn minh, tiết kiệm và tôn trọng cộng đồng là cách thiết thực để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền.
