Tháng 6 Âm lịch thường nằm trong khoảng giữa mùa hè, khi nhiều địa phương bước vào thời kỳ mưa nhiều, sản xuất vụ mùa và khai thác thủy sản chính vụ. Do đó, lễ hội trong tháng mang đậm dấu ấn của cư dân nông nghiệp, cộng đồng miền núi và người dân sống ven biển, ven đảo.
Nếu những tháng đầu năm tập trung nhiều hội xuân, hội chùa và lễ tưởng niệm tại đình, đền thì tháng Sáu nổi bật với lễ cầu mùa, xuống đồng, lễ cầu ngư, Nghinh Ông, hội đua thuyền và những nghi lễ cảm tạ thần đất, thần nước, thần rừng theo quan niệm truyền thống.
Một số lễ hội bắt đầu từ cuối tháng Năm rồi kéo dài sang đầu tháng Sáu, tiêu biểu là lễ hội đình Trà Cổ và lễ hội đình Bình Ngọc tại vùng biển Đông Bắc. Đầu tháng còn có lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì đen ở Lào Cai; giữa tháng có lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu, lễ hội làng Gia Lộc, các lễ cầu ngư và lễ Nghinh Ông; ngày 18 tháng Sáu là chính hội Quan Lạn tại vùng biển Vân Đồn.
Cuối tháng có những ngày tưởng niệm danh nhân, nhân vật trong thần tích và các ngày vía của cộng đồng người Hoa. Trong đó, ngày 24 tháng Sáu được nhiều cơ sở thờ Quan Thánh Đế Quân tổ chức lễ vía, nhưng tên gọi, quy mô và nghi thức tại mỗi địa phương có thể khác nhau.
Bài viết được trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa điểm và nội dung chính. Lịch sử di tích, nhân vật thờ phụng, diễn trình nghi lễ và giá trị di sản của từng lễ hội nên được triển khai trong bài viết riêng.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 6 Âm lịch
Tháng Sáu có nhiều lễ hội quy mô làng xã, nhất là tại các địa phương ven biển. Một làng có thể duy trì lễ cầu ngư, lễ Nghinh Ông hoặc lễ Kỳ yên theo ngày riêng, phụ thuộc vào lịch sử ngôi đình, lăng Ông, sắc phong và mùa khai thác thủy sản.
Không phải lễ cầu ngư nào cũng diễn ra vào rằm tháng Sáu. Có nơi mở hội từ ngày mùng 9, nơi tổ chức khoảng ngày 11–15, nơi chọn ngày 14–16 hoặc một ngày thuận lợi khác trong tháng. Bởi vậy, không nên sử dụng ngày hội của một làng biển làm lịch chung cho tất cả cộng đồng ngư dân.
Một số nghi lễ của các dân tộc thiểu số cũng không được tính hoàn toàn theo ngày số. Lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì có thể được chọn theo ngày Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi và Thân trong tháng Sáu, nên ngày Dương lịch và ngày Âm lịch cụ thể thay đổi qua từng năm.
Danh sách dưới đây ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ tương đối rõ ràng.
- Các lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc địa phương giới thiệu.
- Những sinh hoạt đại diện cho nhiều vùng miền và cộng đồng.
- Các ngày lễ tôn giáo, tín ngưỡng có phạm vi thực hành rộng.
- Những lễ hội phù hợp xây dựng bài chuyên sâu và liên kết nội bộ.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày tế đình, lễ cầu ngư, lễ xuống đồng và ngày kỵ thần diễn ra trong tháng 6 Âm lịch trên phạm vi cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 6 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, ngày lễ | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Trà Cổ | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Tế Thành hoàng, thi Ông Voi và tưởng nhớ tiền nhân lập làng |
| Ngày 30 tháng Năm đến mùng 3 tháng Sáu | Lễ hội đình Bình Ngọc | Phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh | Rước thần, dâng sản vật biển và hội làng vùng biên |
| Đầu tháng Sáu | Lễ hội Khô Già Già | Người Hà Nhì đen tại một số xã vùng cao tỉnh Lào Cai | Cầu mùa, tạ ơn thần đất, thần nước, thần rừng |
| Mùng 3 tháng Sáu | Ngày lệ đền Kha Lâm theo một số tục lệ cũ | Phường Phù Liễn, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Chiêu Chinh Công chúa |
| Mùng 5–6 tháng Sáu | Lễ Kỳ yên đình Tân Chánh | Khu vực Tân Chánh, tỉnh Tây Ninh | Thỉnh sắc, tế Thành hoàng và sinh hoạt đình làng |
| Mùng 9–11 tháng Sáu | Lễ hội nghè Vích | Xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa | Tế thần, tưởng nhớ nhân vật được thờ và hội làng |
| Mùng 9–12 tháng Sáu | Lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu | Đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng | Rước Thành hoàng, thi kéo ngựa gỗ và văn hóa ngư dân |
| Ngày 11 đến rằm tháng Sáu | Lễ cầu ngư Phú Thọ | Khu vực ven biển Phú Thọ, tỉnh Đắk Lắk | Nghinh Ông, cầu an, hát bả trạo và hát bội |
| Ngày 12–14 tháng Sáu | Lễ hội làng tháng Sáu Gia Lộc | Đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng | Tế Thành hoàng, tưởng nhớ người lập làng và cầu biển yên |
| Ngày 14–16 tháng Sáu | Lễ hội Nghinh Ông Bình Thắng | Khu vực ven biển Bình Thắng, tỉnh Vĩnh Long | Nghinh Ông, cầu ngư và văn hóa cộng đồng biển |
| Rằm tháng Sáu | Lễ giỗ Nàng Phốm Hóm | Đền Chọong, xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An | Tưởng niệm nhân vật trong truyền thuyết người Thái |
| Rằm đến ngày 16 tháng Sáu | Lễ nhập hạ của Phật giáo Nam tông Khmer | Các chùa Khmer Nam Bộ | Chư tăng bắt đầu ba tháng an cư mùa mưa |
| Khoảng rằm tháng Sáu | Lễ tế Lục ngoạt tại một số đình làng | Một số cộng đồng miền Bắc và Bắc Trung Bộ | Tế Thành hoàng, cầu mùa và tạ ơn giữa năm |
| Từ ngày 10–19 tháng Sáu | Lễ hội truyền thống Vân Đồn – Quan Lạn | Đảo Quan Lạn, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh | Rước tướng, đua thuyền và tưởng niệm chiến thắng Vân Đồn |
| Ngày 18 tháng Sáu | Chính hội Quan Lạn | Đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh | Tưởng niệm Trần Khánh Dư và quân dân nhà Trần |
| Ngày 20 tháng Sáu | Lễ hội đền Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương | Thôn Duyên Hy, xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa | Tưởng niệm nhân vật được cộng đồng tôn kính |
| Ngày 23 tháng Sáu | Lễ hội Quan Nghè Trương Quang Trạch | Hà Tĩnh | Tưởng niệm Tiến sĩ Trương Quang Trạch |
| Ngày 24 tháng Sáu | Lễ vía Quan Thánh Đế Quân | Một số miếu, chùa và hội quán người Hoa | Tế Quan Công, múa lân và sinh hoạt cộng đồng |
| Trong tháng Sáu | Lễ cầu ngư chính mùa tại vạn Thủy Tú | Khu vực Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng | Thờ Cá Ông, Nghinh Ông và mở đầu mùa biển |
| Trong tháng Sáu | Lễ xuống đồng vụ mùa | Một số làng nông nghiệp tại Quảng Ninh và miền Bắc | Tạ thần nông nghiệp và cầu mùa thuận lợi |
Ngày tháng trong bảng là ngày lệ hoặc khoảng thời gian thường gặp. Lịch khai mạc, biểu diễn, thi đấu, rước và các hoạt động du lịch của một năm cụ thể có thể được điều chỉnh.
Những lễ hội tiếp nối từ cuối tháng 5 Âm lịch
Lễ hội đình Trà Cổ
Lễ hội đình Trà Cổ bắt đầu vào ngày 30 tháng 5 và kéo dài đến mùng 3 tháng 6 Âm lịch tại phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.
Đình thờ các vị Thành hoàng và tiền nhân được cộng đồng ghi nhớ là những người có công khai phá, xây dựng vùng đất Trà Cổ. Ngày hội có các nghi thức mộc dục, rước, nghênh thần, tế lễ và sinh hoạt cộng đồng.
Nét nổi bật của lễ hội là tục các ông Đám nuôi “Ông Voi”. Những con vật được lựa chọn, chăm sóc theo những quy định truyền thống để tham gia kỳ lễ. Đây là một thực hành đặc trưng của cộng đồng Trà Cổ, cần được tìm hiểu trong bối cảnh lịch sử của làng.
Lễ hội đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Giá trị của lễ hội không chỉ nằm ở các nghi thức mà còn thể hiện ý thức bảo vệ bản sắc và chủ quyền văn hóa tại vùng địa đầu Đông Bắc.
Lễ hội đình Bình Ngọc
Lễ hội đình Bình Ngọc cũng diễn ra từ ngày 30 tháng 5 đến mùng 3 tháng 6, trong đó mùng 1 là ngày chính hội.
Cộng đồng tổ chức rước thần qua các khu dân cư. Dọc đường rước, nhiều gia đình chuẩn bị mâm hoa quả, hương và sản vật biển để tưởng nhớ Thành hoàng, tổ tiên và gửi gắm mong ước về cuộc sống bình an.
Đình Bình Ngọc và lễ hội là những dấu ấn về quá trình cư dân khai phá, hình thành làng xóm tại vùng biển biên giới. Di tích đình Bình Ngọc đã được địa phương xếp hạng di tích cấp tỉnh.
Lễ hội Bình Ngọc có một số nét tương đồng với lễ hội Trà Cổ nhưng là một di sản riêng, có cộng đồng chủ thể và lịch sử hình thành riêng. Hai lễ hội không nên được gộp thành một.
Lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì
Thời gian tổ chức
Khô Già Già là lễ hội quan trọng của người Hà Nhì đen tại vùng cao Lào Cai, được tổ chức vào đầu tháng 6 Âm lịch.
Ngày hội không cố định hoàn toàn theo ngày số mà thường bắt đầu từ ngày Thìn và kết thúc vào ngày Thân. Tùy lịch từng năm, lễ hội có thể diễn ra trong ba đến năm ngày.
Năm 2026, tại thôn Lao Chải, xã Trịnh Tường, lễ hội được tổ chức từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Sáu. Đây là lịch của một cộng đồng và một năm cụ thể, không phải lịch chung áp dụng cho mọi bản người Hà Nhì.
Tính chất của lễ hội
Khô Già Già là lễ cầu mùa, thể hiện lòng biết ơn đối với các vị thần đất, thần nước, thần rừng và những lực lượng thiên nhiên trong quan niệm truyền thống của người Hà Nhì.
Các gia đình chuẩn bị lễ vật, tham gia nghi thức tại khu rừng cấm hoặc không gian chung của bản. Sau phần lễ là những bữa ăn cộng đồng, trò chơi, hát múa và hoạt động giao lưu.
Một số thời điểm trong lễ hội có những quy định riêng về người được vào khu vực hành lễ, việc ra vào bản hoặc sử dụng đồ vật. Khách tham dự cần tôn trọng hướng dẫn của trưởng bản, thầy cúng và cộng đồng chủ thể.
Khô Già Già đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc bảo tồn cần duy trì tri thức nghi lễ, rừng thiêng, người thực hành và vai trò quyết định của cộng đồng, thay vì chỉ tái hiện một số tiết mục phục vụ du lịch.
Một số ngày lệ đầu tháng Sáu
Ngày lệ tại đền Kha Lâm
Đền Kha Lâm, còn gọi là đền Vua Bà, tọa lạc tại phường Phù Liễn, thành phố Hải Phòng, thờ Chiêu Chinh Công chúa Trần Thị Hinh.
Một số tư liệu thống kê lễ hội cũ ghi ngày mùng 3 tháng Sáu là một ngày lệ của đền. Tuy nhiên, kỳ lễ hội lớn hiện nay được địa phương tổ chức vào tháng Hai Âm lịch.
Vì vậy, khi lập lịch tham dự không nên mặc định mùng 3 tháng Sáu hằng năm đều có hội lớn. Cần kiểm tra thông báo hiện hành của phường Phù Liễn và ban quản lý di tích.
Đây là ví dụ cho thấy một di tích có thể duy trì nhiều ngày lễ trong năm, nhưng chỉ một kỳ được lựa chọn làm lễ hội chính với quy mô lớn.
Lễ Kỳ yên đình Tân Chánh
Đình Tân Chánh thuộc vùng đất Nam Bộ, nơi cộng đồng duy trì lễ Kỳ yên vào đầu tháng Sáu. Nghi thức thỉnh sắc thường được tiến hành vào khoảng mùng 5.
Lễ hội hướng đến Thành hoàng, tiền hiền, hậu hiền và những người có công xây dựng địa phương. Tùy điều kiện, kỳ lễ có thể gồm túc yết, chánh tế, xây chầu và biểu diễn hát bội.
Tên gọi Kỳ yên được sử dụng tại nhiều đình thần, nhưng mỗi đình có ngày lệ và trình tự nghi lễ riêng. Không nên lấy lễ đình Tân Chánh làm khuôn mẫu chung cho toàn bộ đình Nam Bộ.
Lễ hội nghè Vích từ mùng 9 đến ngày 11
Nghè Vích thuộc xã Vạn Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Lễ hội truyền thống được cộng đồng tổ chức từ mùng 9 đến ngày 11 tháng 6 Âm lịch.
Phần lễ tập trung vào dâng hương, tế và tưởng niệm nhân vật được thờ. Phần hội có các hoạt động văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và gặp gỡ cộng đồng.
Đây là một lễ hội quy mô địa phương. Khi viết bài riêng cần tiếp tục xác định chính xác đối tượng thờ phụng, lịch sử ngôi nghè, cấp xếp hạng và những nghi thức còn được duy trì.
Lễ hội thể hiện vai trò của nghè, đình và không gian thờ chung trong việc kết nối người dân, giáo dục truyền thống nhớ nguồn và duy trì phong tục làng xã.
Lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu
Thời gian và địa điểm
Lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu được tổ chức từ mùng 9 đến ngày 12 tháng 6 tại đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng. Ngày mùng 10 thường là ngày chính hội.
Đình Hoàng Châu thờ các vị Thành hoàng gắn với đời sống và lịch sử của cộng đồng cư dân biển. Lễ hội hướng đến việc tưởng niệm người có công, tạ ơn thần biển và cầu cho những chuyến ra khơi bình an.
Lễ hội đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trò Xa Mã
Nét đặc sắc nhất của lễ hội là trò kéo ngựa gỗ, còn gọi là Xa Mã. Các đội điều khiển những con ngựa gỗ có bánh xe chạy trên sân hội theo những quy định của cộng đồng.
Trò hội đòi hỏi sức khỏe, sự phối hợp, khả năng điều khiển và chiến thuật của những người tham gia. Hình tượng ngựa chiến còn gợi lại ký ức về việc chống giặc, bảo vệ làng biển và tinh thần thượng võ.
Xa Mã không chỉ là một cuộc thi thể thao. Trò diễn nằm trong tổng thể nghi lễ rước kiệu, tế Thành hoàng và sinh hoạt cộng đồng nên cần được bảo tồn cùng với không gian đình làng và người thực hành.
Lễ cầu ngư Phú Thọ
Lễ cầu ngư tại khu vực Phú Thọ ven biển thường được tổ chức từ ngày 11 đến rằm tháng 6.
Nghi thức mở đầu có thể gồm Nghinh Ông, rước các vị thủy thần về lăng, cúng yết, dâng lễ, rước sắc và đọc văn tế. Sau phần lễ là hát bả trạo, hát bội, bài chòi, đua thuyền và các trò chơi trên biển.
Lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông, tức cá voi, của ngư dân Nam Trung Bộ. Theo quan niệm dân gian, Cá Ông là vị thần cứu giúp thuyền bè khi gặp sóng gió.
Những câu chuyện Cá Ông cứu người thuộc ký ức và niềm tin được lưu truyền trong cộng đồng. Việc tổ chức lễ cầu ngư không thay thế yêu cầu theo dõi thời tiết, trang bị cứu sinh và tuân thủ quy định hàng hải.
Khi xây dựng bài chuyên sâu cần cập nhật địa chỉ hành chính hiện tại của lăng Ông, tên cộng đồng chủ trì và lịch cụ thể của từng năm.
Lễ hội làng tháng Sáu Gia Lộc
Lễ hội làng tháng Sáu tại cụm di tích đình, chùa Gia Lộc thuộc đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng, được tổ chức từ ngày 12 đến ngày 14 tháng 6.
Ngày hội là dịp cộng đồng tưởng nhớ Thành hoàng, tri ân những người có công khai phá và lập làng. Người dân đồng thời gửi gắm mong ước về mưa thuận gió hòa, biển yên sóng lặng và đời sống bình an.
Phần lễ gồm dâng hương, tế và các nghi thức tại đình, chùa. Phần hội có thể tổ chức văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và gặp gỡ những người con xa quê.
Lễ hội phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng đình làng Bắc Bộ với môi trường sống của cư dân đảo và nghề biển.
Lễ hội Nghinh Ông Bình Thắng
Lễ hội Nghinh Ông Bình Thắng thường diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 6 Âm lịch tại khu vực ven biển Bình Thắng, tỉnh Vĩnh Long.
Đây là lễ hội của cộng đồng ngư dân, gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông và mong ước về những chuyến biển bình an, sản lượng đánh bắt thuận lợi.
Các hoạt động có thể gồm Nghinh Ông trên biển, tế lễ tại lăng, tưởng niệm người có công với làng biển, văn nghệ, thể thao và giới thiệu sản vật địa phương.
Lịch chương trình từng năm có thể thay đổi theo thời tiết và kế hoạch tổ chức. Việc đưa đoàn thuyền ra biển phải tuân thủ quy định về an toàn, số lượng người và trang thiết bị cứu sinh.
Lễ hội Bình Thắng là một trong nhiều lễ Nghinh Ông tại Nam Bộ. Mỗi cộng đồng có lịch sử lăng Ông, sắc phong, ngày lệ và cách tổ chức riêng.
Những lễ hội và ngày lễ quanh rằm tháng Sáu
Lễ giỗ Nàng Phốm Hóm
Đền Chọong tại xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An gắn với việc thờ Nàng Phốm Hóm, còn được gọi là Nàng Tóc Thơm.
Ngày rằm tháng Sáu là ngày giỗ được cộng đồng duy trì hằng năm. Người dân dâng hương, tưởng nhớ nhân vật và tham gia các hoạt động văn hóa của vùng Mường Chọong.
Câu chuyện về Nàng Phốm Hóm thuộc truyền thuyết, ký ức văn hóa của cộng đồng người Thái và cư dân địa phương. Không nên trình bày toàn bộ các chi tiết trong truyện kể như một tiểu sử lịch sử đã được chứng minh.
Lễ giỗ là dịp giới thiệu trang phục, dân ca, dân vũ, ẩm thực và những giá trị của cộng đồng dân tộc tại miền Tây Nghệ An.
Lễ nhập hạ của Phật giáo Nam tông Khmer
Khoảng rằm đến ngày 16 tháng 6 là thời điểm chư tăng Phật giáo Nam tông bắt đầu an cư mùa mưa, thường được người Khmer gọi là lễ nhập hạ hoặc Chaul Vassa.
Trong thời gian ba tháng, các vị sư tập trung tu học tại chùa, hạn chế di chuyển và thực hành giới luật. Phật tử đến chùa cúng dường, nghe pháp, làm việc thiện và hỗ trợ đời sống của chư tăng.
Đây là một ngày lễ tôn giáo được thực hành tại nhiều chùa Khmer Nam Bộ, không phải một lễ hội duy nhất có cùng chương trình trên toàn quốc.
Cần phân biệt lễ nhập hạ tháng Sáu với lễ ra hạ và Tự tứ vào khoảng rằm tháng Chín, cũng như lễ dâng y Kathina được tổ chức sau mùa an cư.
Lễ tế Lục ngoạt
Tại một số đình làng miền Bắc và Bắc Trung Bộ, rằm tháng Sáu là dịp tổ chức lễ tế Lục ngoạt, có thể hiểu là kỳ tế vào tháng thứ sáu trong năm Âm lịch.
Lễ thường hướng đến Thành hoàng, người có công với làng và các lực lượng bảo trợ sản xuất theo quan niệm truyền thống. Một số nơi kết hợp cầu mùa, cầu an hoặc tạ ơn sau một giai đoạn canh tác.
Ngày tế Lục ngoạt không được thực hành giống nhau ở mọi làng. Có nơi chỉ thực hiện nghi thức nội bộ, không tổ chức phần hội và không đón khách đông.
Lễ hội truyền thống Vân Đồn – Quan Lạn
Thời gian tổ chức
Lễ hội truyền thống Vân Đồn, thường được gọi là lễ hội Quan Lạn, diễn ra vào trung tuần tháng 6 tại đảo Quan Lạn, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh.
Chuỗi hoạt động có thể kéo dài từ khoảng mùng 10 đến ngày 19, trong đó ngày 18 tháng 6 là ngày chính hội. Lịch mở rộng thay đổi tùy kế hoạch từng năm nhưng ngày 18 vẫn là mốc truyền thống quan trọng.
Nội dung tưởng niệm
Lễ hội tưởng niệm Trần Khánh Dư cùng quân dân nhà Trần trong chiến thắng Vân Đồn năm 1288, đánh bại đoàn thuyền lương của quân Nguyên – Mông.
Các nghi thức có thể gồm rước bài vị, rước kiệu, tế lễ tại đình Quan Lạn và những hoạt động tưởng niệm tại hệ thống đình, đền, miếu, nghè trên đảo.
Đây là lễ hội lịch sử của cư dân biển, đồng thời phản ánh quá trình bảo vệ vùng biển đảo và tuyến giao thương quan trọng của đất nước.
Hội đua thuyền
Đua thuyền là hoạt động nổi bật nhất của lễ hội. Các đội đại diện cho những cộng đồng trên đảo thi đấu trong không khí sôi động, thể hiện sức khỏe, khả năng phối hợp và tinh thần đoàn kết.
Cuộc đua gắn với ký ức về chiến thuyền, hoạt động hàng hải và đời sống của người dân trên đảo. Đây không chỉ là môn thể thao mà còn là một phần trong tổng thể nghi lễ tưởng niệm.
Người xem cần đứng đúng khu vực quy định, không xuống bến hoặc tiếp cận đường đua khi chưa được phép. Phương tiện và người tham gia phải tuân thủ yêu cầu về an toàn đường thủy.
Những ngày hội từ ngày 20 đến ngày 24 tháng Sáu
Lễ hội đền Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương
Đền thờ Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương nằm tại thôn Duyên Hy, xã Định Tân, tỉnh Thanh Hóa.
Cộng đồng duy trì hai ngày lễ chính trong năm, gồm ngày 12 tháng Giêng và ngày 20 tháng Sáu. Đây được giải thích là những ngày liên quan đến sự ra đời và mất của nhân vật được thờ.
Ngày hội có phần lễ dâng hương, tế và tưởng niệm; phần hội có thể gồm hoạt động văn hóa, thể thao và gặp gỡ cộng đồng.
Danh hiệu, thân thế và câu chuyện về Nguyễn Mỹ Nương cần được trình bày theo tư liệu của di tích, đồng thời phân biệt nội dung lịch sử với những chi tiết thuộc truyền thuyết địa phương.
Lễ hội Quan Nghè Trương Quang Trạch
Ngày 23 tháng 6 là ngày cộng đồng và con cháu tổ chức lễ tưởng niệm Tiến sĩ Trương Quang Trạch tại Hà Tĩnh.
Ông là một nhân vật khoa bảng được người dân quê hương tôn kính. Sau khi mất, ông được thờ tại làng và trong không gian thờ tự của dòng họ.
Lễ hội có dâng hương, tế tổ, tưởng niệm công lao và giáo dục truyền thống hiếu học cho thế hệ trẻ.
Đây là một lễ hội danh nhân quy mô địa phương. Bài viết riêng cần xác định rõ địa chỉ nhà thờ, lăng mộ, niên đại, chức vụ và những tư liệu khoa bảng liên quan.
Lễ vía Quan Thánh Đế Quân
Ngày 24 tháng 6 được nhiều miếu, chùa và hội quán người Hoa tổ chức lễ vía Quan Thánh Đế Quân, thường gọi là Quan Công.
Trong tín ngưỡng dân gian Hoa, Quan Công được tôn kính như biểu tượng của lòng trung nghĩa, sự chính trực, tín nghĩa và tinh thần bảo vệ cộng đồng.
Hoạt động có thể gồm dâng hương, tế lễ, múa lân – sư – rồng, biểu diễn nghệ thuật, làm việc thiện và gặp gỡ cộng đồng.
Tên gọi ngày lễ chưa hoàn toàn thống nhất. Có nơi gọi ngày 24 tháng Sáu là ngày đản sinh, nơi khác gọi là ngày hiển thánh. Khi viết bài riêng cần theo cách gọi của chính cơ sở và cộng đồng thực hành.
Quan niệm cho rằng Quan Công bảo trợ kinh doanh thuộc phạm vi tín ngưỡng. Không nên khẳng định việc dâng lễ có thể chắc chắn mang lại lợi nhuận hoặc bảo đảm thành công trong công việc.
Các lễ hội không có ngày cố định trong tháng Sáu
Lễ cầu ngư chính mùa tại vạn Thủy Tú
Vạn Thủy Tú tại khu vực Phan Thiết duy trì tín ngưỡng thờ Cá Ông và lễ cầu ngư chính mùa trong tháng 6 Âm lịch.
Lễ hội có thể gồm Nghinh Ông, tế lễ, hát bả trạo, hát bội, đua thuyền và hoạt động văn hóa của cư dân địa phương.
Ngày tổ chức cụ thể cần căn cứ kế hoạch từng năm. Không nên tự xác định một ngày cố định nếu chưa có thông báo từ địa phương hoặc ban quản lý vạn.
Lễ hội cầu ngư tại vạn Thủy Tú là một sinh hoạt tiêu biểu của cư dân biển Nam Trung Bộ, nhưng không đại diện cho toàn bộ lễ cầu ngư ở các làng biển khác.
Lễ xuống đồng vụ mùa
Tháng Sáu là thời điểm một số làng nông nghiệp tổ chức lễ xuống đồng trước khi bước vào gieo cấy vụ mùa.
Tại vùng Liên Hòa, Quảng Ninh, lễ xuống đồng từng được tổ chức trong tháng Sáu với nội dung tạ ơn Thần Nông, Thành hoàng và cầu cho việc gieo cấy thuận lợi.
Ngày tổ chức phụ thuộc tiến độ sản xuất, thời tiết và quyết định của cộng đồng, nên không có một mốc thống nhất áp dụng cho mọi năm.
Trong đời sống hiện đại, lễ xuống đồng có thể kết hợp biểu dương nông dân, giới thiệu máy móc và phát động sản xuất. Những hoạt động mới cần được phân biệt với nghi lễ truyền thống.
Một số lễ cầu ngư vùng duyên hải
Ngoài Phú Thọ, Bình Thắng, Quan Lạn và vạn Thủy Tú, nhiều làng biển khác cũng tổ chức lễ cầu ngư trong tháng Sáu.
Thời gian có thể vào đầu tháng, quanh rằm hoặc cuối tháng. Đối tượng thờ thường là Cá Ông, Thành hoàng, tiền hiền và những người có công xây dựng làng biển.
Do mỗi lăng, vạn và làng chài có tục lệ riêng, danh sách tổng hợp chỉ nên ghi những lễ hội đã xác định rõ địa điểm và ngày lệ. Những thông tin chưa đủ căn cứ không nên đưa thành lịch chính thức.
Thống kê lễ hội tháng Sáu theo loại hình
Lễ hội cư dân biển đảo
Nhóm này gồm:
- Lễ hội đình Trà Cổ.
- Lễ hội đình Bình Ngọc.
- Lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu.
- Lễ cầu ngư Phú Thọ.
- Lễ hội làng Gia Lộc.
- Lễ Nghinh Ông Bình Thắng.
- Lễ hội Quan Lạn.
- Lễ cầu ngư vạn Thủy Tú.
Đây là nhóm lễ hội nổi bật nhất trong tháng. Các nghi lễ phản ánh mối quan hệ của con người với biển, lòng tri ân tiền nhân và mong ước những chuyến ra khơi bình an.
Lễ hội nông nghiệp và cầu mùa
Nhóm này gồm:
- Lễ hội Khô Già Già.
- Lễ xuống đồng vụ mùa.
- Lễ tế Lục ngoạt tại một số đình.
- Một số lễ Kỳ yên và cầu mùa ở đình làng.
Thần đất, thần nước, thần rừng, Thần Nông và Thành hoàng được cộng đồng tưởng niệm theo những hệ thống tín ngưỡng khác nhau. Không nên đồng nhất toàn bộ đối tượng thờ thành một vị thần chung.
Lễ hội tưởng niệm nhân vật lịch sử và danh nhân
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội Quan Lạn tưởng niệm Trần Khánh Dư.
- Lễ hội nghè Vích.
- Lễ hội đền Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương.
- Lễ hội Quan Nghè Trương Quang Trạch.
- Một số ngày lệ tại đền Kha Lâm.
Khi viết bài riêng cần kiểm tra sử liệu, sắc phong, bia ký và hồ sơ di tích; đồng thời xác định rõ nội dung thuộc thần tích hoặc ký ức địa phương.
Ngày lễ tôn giáo và tín ngưỡng cộng đồng
Nhóm này gồm:
- Lễ nhập hạ của Phật giáo Nam tông Khmer.
- Lễ vía Quan Thánh Đế Quân.
- Các lễ Kỳ yên tại đình thần.
- Ngày giỗ Nàng Phốm Hóm trong cộng đồng địa phương.
Các ngày lễ thuộc những truyền thống khác nhau, không nên dùng khái niệm hoặc nghi thức của một tôn giáo để giải thích cho cộng đồng khác.
Phân bố lễ hội tháng Sáu theo vùng miền
Miền Bắc và vùng Đông Bắc
Quảng Ninh có lễ hội đình Trà Cổ, đình Bình Ngọc và lễ hội Quan Lạn. Hải Phòng có lễ hội Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu, lễ hội làng Gia Lộc và một số ngày lệ tại đền, đình.
Đây là khu vực tập trung nhiều lễ hội biển đảo nhất trong tháng. Hoạt động rước thần, đua thuyền, Nghinh Ông và dâng sản vật thể hiện đặc điểm của cộng đồng sống bằng nghề biển.
Miền núi phía Bắc
Lào Cai có lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì đen. Ngoài ra, nhiều cộng đồng miền núi còn có lễ cầu mùa, cúng rừng hoặc nghi lễ nông nghiệp nhưng ngày tổ chức phụ thuộc từng bản.
Các lễ hội cần được bảo tồn trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, đặc biệt là rừng cấm, nguồn nước và không gian cư trú truyền thống.
Bắc Trung Bộ và miền Trung
Thanh Hóa có lễ hội nghè Vích và đền Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương. Nghệ An có ngày giỗ Nàng Phốm Hóm tại đền Chọong. Hà Tĩnh có lễ hội tưởng niệm Trương Quang Trạch.
Vùng duyên hải Trung Bộ có nhiều lễ cầu ngư trong tháng Sáu, tiêu biểu tại khu vực Phú Thọ và vạn Thủy Tú. Những lễ hội này thường gắn với hát bả trạo, hát bội và tín ngưỡng thờ Cá Ông.
Nam Bộ
Khu vực ven biển tỉnh Vĩnh Long có lễ Nghinh Ông Bình Thắng. Các chùa Khmer tại An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long, Cà Mau và nhiều địa phương tổ chức lễ nhập hạ vào khoảng rằm tháng Sáu.
Cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và các tỉnh Nam Bộ duy trì ngày vía Quan Thánh Đế Quân vào ngày 24 tháng Sáu.
Những nhầm lẫn thường gặp
Nhầm tháng 6 Âm lịch với tháng 6 Dương lịch
Tháng 6 Âm lịch thường rơi vào tháng 7 hoặc tháng 8 Dương lịch, tùy từng năm. Những lễ hội được giới thiệu trong bài không phải các sự kiện diễn ra vào tháng Sáu Dương lịch.
Khi lên kế hoạch tham dự cần chuyển đổi đúng lịch của năm và kiểm tra thông báo chính thức.
Nhầm ngày chính hội với toàn bộ thời gian lễ hội
Lễ hội Quan Lạn có chính hội vào ngày 18 nhưng chuỗi hoạt động có thể diễn ra từ ngày 10 đến 19.
Lễ hội Xa Mã có chính hội ngày mùng 10 nhưng các nghi thức kéo dài từ mùng 9 đến ngày 12. Trà Cổ và Bình Ngọc bắt đầu từ cuối tháng Năm rồi mới bước sang tháng Sáu.
Cho rằng mọi lễ cầu ngư đều cùng ngày
Cầu ngư Phú Thọ, Nghinh Ông Bình Thắng, cầu ngư vạn Thủy Tú và lễ hội Quan Lạn có thời gian khác nhau.
Mỗi cộng đồng có sắc phong, lăng thờ, Thành hoàng và mùa biển riêng. Không nên gộp thành một lễ hội có ngày chung trên toàn quốc.
Nhầm lễ nhập hạ với lễ dâng y
Lễ nhập hạ diễn ra vào khoảng rằm tháng Sáu, mở đầu ba tháng chư tăng an cư mùa mưa.
Lễ dâng y Kathina được tổ chức sau khi kết thúc mùa an cư, thường trong khoảng từ rằm tháng Chín đến rằm tháng Mười. Hai ngày lễ có nội dung và thời điểm khác nhau.
Đồng nhất truyền thuyết với lịch sử
Nàng Phốm Hóm, Nguyễn Mỹ Nương và nhiều vị Thành hoàng được kể qua thần tích, truyền thuyết hoặc ký ức của cộng đồng.
Các câu chuyện có giá trị văn hóa nhưng cần được trình bày đúng bản chất tư liệu, không khẳng định mọi chi tiết như dữ kiện lịch sử.
Lưu ý khi tham dự lễ hội tháng 6 Âm lịch
Tháng Sáu thường có nắng nóng, mưa lớn, giông và thời tiết biển thay đổi nhanh. Trước chuyến đi, người tham dự nên kiểm tra dự báo thời tiết và thông báo của ban tổ chức.
Tại các lễ hội có đua thuyền, rước trên biển hoặc Nghinh Ông, cần tuân thủ phân luồng và không tự ý xuống phương tiện của đoàn lễ. Thuyền phải có thiết bị cứu sinh và không chở quá số người cho phép.
Khi đến lễ hội của người Hà Nhì hoặc cộng đồng dân tộc khác, cần tôn trọng rừng thiêng, khu vực hành lễ và những quy định riêng của bản. Không tự ý chụp ảnh đồ lễ hoặc tiếp cận người chủ trì nghi thức.
Tại đình, đền, miếu và chùa, không đặt tiền lên tượng, bài vị, đồ thờ hoặc hiện vật. Lễ vật nên giản dị, hạn chế vàng mã và đồ nhựa dùng một lần.
Người tham dự không nên tin vào lời mời chào rằng đồ lễ hoặc nghi thức có thể chắc chắn mang lại tài lộc, chữa bệnh, thay đổi số phận hay bảo đảm an toàn khi ra biển.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 6 Âm lịch
Lễ hội tháng Sáu phản ánh rõ đời sống của cư dân biển đảo. Quan Lạn, Trà Cổ, Bình Ngọc, Hoàng Châu, Gia Lộc, Phú Thọ và Bình Thắng đều duy trì ký ức về những người đã khai phá, bảo vệ làng và truyền lại kinh nghiệm mưu sinh trên biển.
Những cuộc đua thuyền và trò Xa Mã giúp bảo tồn kỹ năng phối hợp, tinh thần thượng võ và khả năng tổ chức của cộng đồng.
Khô Già Già, lễ xuống đồng và tế Lục ngoạt lưu giữ những tri thức về đất, nước, rừng và mùa vụ. Các nghi lễ cho thấy con người truyền thống ý thức sâu sắc về sự phụ thuộc vào môi trường tự nhiên.
Lễ nhập hạ của người Khmer và lễ vía Quan Thánh Đế Quân thể hiện sự đa dạng về tôn giáo, tín ngưỡng của Việt Nam. Mỗi cộng đồng có ngôn ngữ, nghi thức và cách giải thích riêng cần được tôn trọng.
Các ngày tưởng niệm Nguyễn Mỹ Nương, Trương Quang Trạch và những nhân vật được thờ tại đình, nghè góp phần duy trì ký ức địa phương, đạo lý biết ơn và truyền thống hiếu học.
Bảo tồn lễ hội không chỉ là duy trì ngày tổ chức. Điều quan trọng hơn là gìn giữ người thực hành, tri thức nghi lễ, không gian đình làng, lăng Ông, rừng thiêng và quyền tham gia của cộng đồng chủ thể.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 6 Âm lịch tại Việt Nam tập trung nhiều nhất ở các cộng đồng ven biển, vùng đảo và khu vực miền núi.
Đầu tháng có lễ hội đình Trà Cổ, đình Bình Ngọc và lễ hội Khô Già Già của người Hà Nhì. Khoảng mùng 9 đến rằm có lễ hội nghè Vích, Xa Mã – rước kiệu đình Hoàng Châu, lễ cầu ngư Phú Thọ, lễ hội làng Gia Lộc và Nghinh Ông Bình Thắng.
Rằm tháng Sáu gắn với lễ giỗ Nàng Phốm Hóm, lễ nhập hạ của Phật giáo Nam tông Khmer và một số lễ tế Lục ngoạt. Ngày 18 là chính hội Quan Lạn, một lễ hội lịch sử và văn hóa biển đảo tiêu biểu tại Quảng Ninh.
Cuối tháng có lễ hội đền Liệt nữ Nguyễn Mỹ Nương, lễ hội Quan Nghè Trương Quang Trạch và lễ vía Quan Thánh Đế Quân. Ngoài ra, nhiều làng biển tổ chức lễ cầu ngư và nhiều làng nông nghiệp làm lễ xuống đồng vào ngày do cộng đồng lựa chọn.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định các mốc lễ hội chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng di sản. Khi xây dựng bài riêng, cần tiếp tục kiểm tra địa danh hành chính hiện tại, ngày lệ, đối tượng thờ phụng, cấp xếp hạng và lịch tổ chức của năm cụ thể.
Giá trị bền vững của lễ hội tháng Sáu nằm ở lòng tri ân tiền nhân, sự gắn kết cộng đồng, tinh thần bảo vệ biển đảo và cách con người ứng xử với đất, nước, rừng và biển. Gìn giữ những lễ hội này cũng là gìn giữ ký ức và bản sắc của các cộng đồng Việt Nam.
