Khám phá Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự, chùa Đùng cổ ở Thanh Liêm xưa, với lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và lưu ý tham quan.
Ẩn mình dưới chân núi, phía sau là những sườn đồi phủ cây xanh, Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự được nhiều người biết đến như một không gian Phật giáo yên tĩnh của vùng Thanh Liêm, Hà Nam trước đây. Chùa còn mang tên dân gian là chùa Đùng, gắn với địa danh làng Đùng và núi Đùng trong ký ức của cư dân địa phương.
Điểm gây ấn tượng ở ngôi chùa là những mái ngói nâu đỏ giữa rừng cây, đồng thời là cách tổ chức cảnh quan giản dị, gần gũi với thiên nhiên. Sân sỏi trắng, những phiến đá đặt thành lối đi, tượng Địa Tạng Bồ Tát, nhà Tổ, hành lang chuông gió và các khu vườn nhỏ tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm, vừa có tính thiền định.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự, cần phân biệt giữa dấu tích lịch sử, câu chuyện được lưu truyền trong dân gian và những công trình được phục dựng trong thời gian gần đây. Cách nhìn thận trọng sẽ giúp nhận diện đúng hơn giá trị của chùa, tránh biến những truyền thuyết địa phương thành kết luận lịch sử chưa được chứng minh đầy đủ.
Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự hiện nay ở đâu?
Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự nằm tại thôn Ninh Trung, khu vực trước đây thuộc xã Liêm Sơn, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. Đây là địa chỉ vẫn xuất hiện phổ biến trên bản đồ, bài giới thiệu du lịch và trong cách gọi quen thuộc của người dân.
Từ ngày 1/7/2025, địa giới hành chính tại khu vực này đã thay đổi. Theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Liêm Sơn, Liêm Thuận và Liêm Túc được sắp xếp thành xã Thanh Bình thuộc tỉnh Ninh Bình mới. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện tại của chùa là thôn Ninh Trung, xã Thanh Bình, tỉnh Ninh Bình.
| Cách ghi | Địa chỉ |
|---|---|
| Địa chỉ hiện tại | Thôn Ninh Trung, xã Thanh Bình, tỉnh Ninh Bình |
| Địa chỉ trước ngày 1/7/2025 | Thôn Ninh Trung, xã Liêm Sơn, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam |
| Tên gọi dân gian | Chùa Đùng |
| Tên thường dùng hiện nay | Chùa Địa Tạng Phi Lai hoặc Địa Tạng Phi Lai Tự |
Việc tiêu đề bài viết vẫn nhắc đến “Thanh Liêm, Hà Nam” có ý nghĩa nhận diện địa danh lịch sử. Trong nhiều năm, hình ảnh chùa Đùng đã gắn với huyện Thanh Liêm và tỉnh Hà Nam cũ; phần lớn du khách cũng biết đến chùa qua cách gọi này. Khi tra cứu đường đi, người sử dụng có thể tìm cả hai địa chỉ cũ và mới để tránh nhầm lẫn.
Chùa nằm trong vùng núi Phi Lai, phía đông chân núi Đùng, thuộc dải núi thường được các tư liệu địa phương gọi là Khe Non. Địa hình núi uốn cong bao quanh khu vực xây dựng chùa khiến không gian bên trong khá kín đáo, tách biệt với khu dân cư và đồng ruộng phía ngoài.
Từ chùa Đùng đến tên gọi Địa Tạng Phi Lai Tự
Tên dân gian chùa Đùng
Tên gọi chùa Đùng có quan hệ mật thiết với địa danh cư trú cổ. Theo những ghi chép dựa trên lời kể của người dân Ninh Trung, khu vực này trước đây từng được gọi là làng Đùng; dãy núi phía sau cũng mang tên núi Đùng. Ngôi chùa lớn nằm trong vùng vì thế được dân gian gọi theo tên làng.
“Đùng” là tên Nôm đã tồn tại lâu trong ký ức địa phương. Dù tên chính thức hiện nay là Địa Tạng Phi Lai Tự, người dân quanh vùng và nhiều khách hành hương vẫn dùng tên chùa Đùng. Cách gọi này thuận tiện và phản ánh mối liên hệ giữa ngôi chùa với cộng đồng làng xã đã gìn giữ ký ức về chùa qua nhiều thế hệ.
Một số tư liệu du lịch gọi chùa là chùa Ninh Trung, căn cứ theo tên thôn. Tuy vậy, hai tên phổ biến nhất vẫn là chùa Đùng và Địa Tạng Phi Lai Tự.
Chùa được đổi tên vào năm 2015
Sau một thời gian dài xuống cấp, tháng 12/2015, Đại đức Thích Minh Quang tiếp nhận việc tu tạo và phục dựng chùa. Từ thời điểm này, chùa Đùng được đặt tên mới là Địa Tạng Phi Lai Tự.
Tên gọi mới cho thấy định hướng xây dựng một không gian tu học gắn với hạnh nguyện của Địa Tạng Bồ Tát. Trong Phật giáo Đại thừa, Địa Tạng là hình tượng tiêu biểu cho tâm nguyện rộng lớn, lòng từ bi, đức nhẫn nại và tinh thần cứu giúp những chúng sinh đang chịu khổ đau.
Chữ “Địa” thường được giải thích là đất, tượng trưng cho nền tảng vững chắc và khả năng dung chứa; “Tạng” mang nghĩa kho tàng hoặc nơi gìn giữ. Trong cách diễn giải Phật giáo, danh hiệu Địa Tạng gợi nhắc một tâm nguyện sâu bền như đất, có khả năng nâng đỡ và nuôi dưỡng muôn loài.
Tín ngưỡng Địa Tạng trong Phật giáo Bắc tông còn gắn với đạo hiếu, sự tưởng nhớ cha mẹ, tổ tiên và tinh thần hồi hướng việc thiện cho người đã khuất. Điều quan trọng không nằm ở việc cầu xin một sự thay đổi kỳ diệu, mà ở sự chuyển hóa của người thực hành: biết sống thiện lành, giảm tham sân si, báo đáp công ơn sinh thành và mở rộng lòng thương đến những người đang gặp khó khăn.
Lịch sử chùa Đùng qua các lớp tư liệu
Chùa có từ thời nào?
Nhiều bài giới thiệu cho rằng chùa Đùng được hình thành vào khoảng thế kỷ X hoặc đầu thế kỷ XI. Tư liệu của cơ quan du lịch tỉnh Ninh Bình hiện ghi chùa được hình thành vào đầu thế kỷ XI, trong khi một số nguồn khác dùng cách diễn đạt rộng hơn là khoảng thế kỷ X–XI.
Trong lời kể của người cao tuổi địa phương, chùa xưa có quy mô trên 100 gian; có nguồn nêu con số 120 gian. Nếu đúng, đây từng là một quần thể tôn giáo lớn chứ không chỉ là một ngôi chùa làng nhỏ. Tuy nhiên, con số này hiện chủ yếu xuất phát từ ký ức truyền khẩu, chưa có bản vẽ kiến trúc cổ hoặc hồ sơ khảo sát đầy đủ được công bố để tái dựng chính xác toàn bộ mặt bằng.
Vì vậy, cụm từ “chùa cổ hơn 100 gian” nên được đặt trong ngữ cảnh truyền thống địa phương. Không nên dựa riêng vào đó để khẳng định chắc chắn quy mô chùa ở một niên đại cụ thể.
Câu chuyện về vua Trần Nghệ Tông
Một số tư liệu giới thiệu du lịch cho biết vua Trần Nghệ Tông từng chọn chùa Đùng làm nơi ở hoặc nơi lui về trong một giai đoạn. Câu chuyện này góp phần tạo nên hình ảnh chùa như một không gian biệt lập, phù hợp với việc tĩnh dưỡng và tu tập.
Tuy nhiên, các nguồn phổ biến hiện nay chưa chỉ ra rõ văn bản sử học nào ghi chép trực tiếp về việc vua Trần Nghệ Tông cư trú tại đây. Bởi vậy, thông tin nên được trình bày dưới dạng: “Theo tư liệu giới thiệu và ký ức địa phương…”, thay vì khẳng định đây là sự kiện đã được sử liệu chính thống xác nhận.
Truyền thuyết vua Tự Đức đến cầu tự
Chùa Đùng còn gắn với câu chuyện vua Tự Đức đến cầu tự. Trong tâm thức dân gian, cầu tự là việc cầu mong có con nối dõi, thường được thực hành tại một số đền, chùa hoặc nơi thờ các nhân vật được tin là có khả năng che chở cho trẻ nhỏ và gia đình.
Câu chuyện vua Tự Đức đến chùa cần được nhìn nhận như một truyền thuyết địa phương. Không nên từ đó suy diễn rằng chùa có khả năng giúp người hành lễ chắc chắn sinh con hoặc đạt được mong muốn cá nhân. Trong tinh thần Phật giáo, việc đến chùa trước hết là dịp lễ Phật, tu tâm, làm việc thiện và học cách bình tĩnh trước những hoàn cảnh không hoàn toàn phụ thuộc vào ý muốn của con người.
Không gian kiến trúc Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự ngày nay
Thế chùa tựa vào núi
Toàn bộ khu chùa nằm dựa vào dãy núi Phi Lai. Những mỏm núi hai bên tạo thành vòng cung ôm lấy khu vực trung tâm. Trong cách nhìn phong thủy dân gian, thế núi này thường được mô tả bằng hình ảnh “tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ” hoặc thế ngai có phần tựa phía sau.
Đây là cách diễn giải truyền thống về cảnh quan, không phải kết luận khoa học về năng lượng hay khả năng đem lại may rủi. Xét về điều kiện tự nhiên, vị trí dựa núi giúp công trình có phông cảnh vững chãi, bớt trống trải và tạo cảm giác tách biệt với đường giao thông bên ngoài.
Các mái chùa màu nâu đỏ thấp dần theo địa hình, không lấn át rừng cây. Từ khoảng sân phía trước nhìn lên, chính điện nằm ở vị trí cao hơn, tạo nên sự chuyển tiếp từ không gian đời thường đến nơi thờ tự.
Sân sỏi trắng và những phiến đá dẫn lối
Một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của Địa Tạng Phi Lai Tự là sân sỏi trắng. Thay vì lát kín bằng gạch đỏ hoặc đá phẳng, nhà chùa rải sỏi và đặt những phiến đá sẫm màu làm lối đi.
Sỏi trắng tạo cảm giác sạch, nhẹ và tĩnh. Tiếng bước chân trên sỏi cũng khiến người đi tự nhiên chậm lại, chú ý hơn đến từng chuyển động. Đây là một thủ pháp cảnh quan có tác dụng rõ rệt đối với trải nghiệm thiền định.
Tại một số vị trí có biển nhắc khách bước trên phiến đá thay vì đi trực tiếp xuống sỏi. Cách bố trí được diễn giải bằng hình ảnh “biển khổ” và con đường tỉnh thức. Dù mỗi người có thể cảm nhận khác nhau, thông điệp chung là con người cần đi có ý thức, không để tâm bị cuốn hoàn toàn theo những xao động chung quanh.
Trước khu vực nhà Tổ có 12 vòng tròn trên nền sỏi, được nhà chùa liên hệ với mười hai nhân duyên trong giáo lý Phật giáo. Mười hai nhân duyên diễn tả chuỗi điều kiện khiến con người tiếp tục bị ràng buộc trong vô minh, tham ái và khổ đau. Việc nhận ra mối liên hệ ấy là bước đầu để thay đổi cách nhìn và hành động.
Hướng dẫn tham quan Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự
Đường đi từ Hà Nội
Chùa cách khu vực trung tâm Hà Nội khoảng 70 km. Người đi xe cá nhân có thể theo hướng cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình, ra tại nút giao Liêm Tuyền, sau đó đi theo các tuyến đường địa phương về khu vực Liêm Sơn cũ và thôn Ninh Trung.
Do tên đơn vị hành chính đã thay đổi, khi dùng bản đồ điện tử có thể tìm bằng một trong các cụm từ:
- Chùa Địa Tạng Phi Lai Tự.
- Chùa Đùng Hà Nam.
- Chùa Địa Tạng, thôn Ninh Trung.
- Địa Tạng Phi Lai Tự, xã Thanh Bình, tỉnh Ninh Bình.
- Địa Tạng Phi Lai Tự, xã Liêm Sơn, Thanh Liêm, Hà Nam.
Người sử dụng phương tiện công cộng có thể đi tới khu vực Phủ Lý hoặc dọc Quốc lộ 1A, sau đó tiếp tục bằng taxi hoặc phương tiện địa phương. Tuyến xe, điểm dừng và giá dịch vụ có thể thay đổi nên cần kiểm tra trước ngày đi.
Thời gian mở cửa
Thông tin tham khảo được cập nhật đầu năm 2026 cho biết chùa đón khách trong khoảng 6 giờ 30 đến 18 giờ 30, vào các ngày trong tuần. Khung giờ này có thể được điều chỉnh trong ngày lễ, thời tiết xấu, thời gian tổ chức khóa tu hoặc khi nhà chùa có công việc riêng.
Buổi sáng thường thích hợp với người muốn cảm nhận không gian yên tĩnh. Những ngày cuối tuần, đầu xuân, mùa Vu Lan hoặc dịp chùa tổ chức sự kiện có thể đông hơn bình thường.
Trang phục khi vào chùa
Khách tham quan nên mặc trang phục kín đáo, sạch sẽ và thuận tiện cho việc đi bộ. Không nên mặc đồ quá ngắn, quá mỏng hoặc tạo dáng phản cảm tại điện thờ.
Khi vào chính điện và những khu vực có biển yêu cầu, cần bỏ giày dép đúng nơi quy định. Không đặt giày trước bậc cửa, không dẫm lên ngưỡng và không chen ngang qua người đang lễ Phật.
Nếu gặp tăng ni, có thể chắp tay cúi chào nhẹ. Không tự ý yêu cầu chụp ảnh chung hoặc đặt những câu hỏi quá riêng tư khi các vị đang làm lễ.
