Tìm hiểu Tết của người Hoa ở Sài Gòn qua phong tục, nghi lễ, ẩm thực, sắc đỏ Chợ Lớn và những biến đổi trong đời sống hiện đại.
Những ngày cuối năm, không gian Chợ Lớn dường như chuyển sang một nhịp điệu khác. Trên các phố buôn bán lâu đời, sắc đỏ của câu đối, phong bao lì xì, đèn lồng và vật phẩm trang trí hòa cùng màu vàng của chữ thư pháp, hoa mai, quýt chín. Tiếng trống lân vang lên giữa phố đông, mùi nhang từ các hội quán quyện với hương bánh tổ, vịt quay, trà nóng và các món ăn chuẩn bị cho bữa cơm đoàn tụ. Tất cả tạo nên một diện mạo Tết vừa quen thuộc với cư dân Nam Bộ, vừa mang dấu ấn riêng của cộng đồng người Hoa.
Tết của người Hoa ở Sài Gòn không phải là một hệ phong tục đồng nhất. Cộng đồng này được hình thành từ nhiều nhóm ngôn ngữ và quê quán khác nhau, thường được nhắc đến với năm nhóm chính là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Khách Gia – còn gọi là người Hẹ – và Hải Nam. Mỗi nhóm có hội quán, món ăn, giọng nói, đối tượng thờ phụng và ký ức cộng đồng riêng. Ngay trong cùng một nhóm, nghi thức của mỗi dòng họ, gia đình hoặc cơ sở kinh doanh cũng có thể khác nhau.
Không gian văn hóa Tết của người Hoa ở Sài Gòn
Trong cách gọi thông dụng, Sài Gòn vừa là tên gọi lịch sử, vừa gợi một không gian văn hóa đô thị rộng lớn hơn ranh giới hành chính của từng thời kỳ. Khi nhắc đến đời sống người Hoa ở Sài Gòn, người ta thường nghĩ trước hết đến Chợ Lớn – khu vực từng là một trung tâm cư trú, thương mại và sinh hoạt cộng đồng quan trọng của người Hoa tại Nam Bộ.
Không gian Chợ Lớn lịch sử trải rộng qua nhiều khu phố, nay thuộc nhiều phường của Thành phố Hồ Chí Minh. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, một số địa danh mới như phường Chợ Lớn, phường An Đông, phường Chợ Quán, phường Bình Tây và phường Bình Tiên tiếp tục lưu giữ những phần khác nhau của không gian đô thị này. Tuy nhiên, Chợ Lớn trong ký ức văn hóa không chỉ là tên một phường hay một khu chợ. Đó là mạng lưới phố nghề, chợ truyền thống, hội quán, miếu, trường học, cơ sở từ thiện, nhà ở kết hợp cửa hàng và những mối quan hệ đồng hương đã được xây dựng qua nhiều thế hệ.
Trong quá khứ, hội quán của người Hoa vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa giúp những người cùng quê quán hoặc cùng nhóm ngôn ngữ tương trợ nhau khi mới đến vùng đất mới. Qua thời gian, nhiều hội quán trở thành điểm hội tụ văn hóa của cộng đồng. Tại Chợ Lớn có thể kể đến Hội quán Tuệ Thành gắn với cộng đồng Quảng Đông, Hội quán Nghĩa An gắn với cộng đồng Triều Châu, Hội quán Nhị Phủ và Hội quán Ôn Lăng gắn với người Phúc Kiến, Hội quán Quỳnh Phủ gắn với người Hải Nam cùng nhiều cơ sở thờ tự khác.
Vào dịp Tết, các không gian ấy được lau dọn, trang hoàng và đón đông người đến lễ bái. Tuy nhiên, không nên gọi tất cả hội quán hoặc miếu của người Hoa là “chùa”. Một số nơi có yếu tố Phật giáo, nhưng nhiều nơi chủ yếu là cơ sở tín ngưỡng cộng đồng, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, Phúc Đức Chính Thần, Ông Bổn hoặc các vị thần khác. Việc gọi đúng loại hình giúp tôn trọng lịch sử và chức năng của từng công trình.
Tết của một cộng đồng đa dạng
Năm nhóm ngôn ngữ và những sắc thái riêng
Người Hoa tại Sài Gòn thường được phân thành các nhóm dựa trên phương ngữ và vùng quê gốc. Người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Khách Gia và Hải Nam có những khác biệt nhất định về tiếng nói, khẩu vị, nghi thức và tổ chức cộng đồng.
Người Quảng Đông để lại dấu ấn rõ nét trong hoạt động thương mại, ẩm thực và các cơ sở hội quán tại Chợ Lớn. Một số món như xá xíu, vịt quay, heo quay, dimsum, mì hoành thánh và nhiều loại bánh ngọt trở nên quen thuộc đến mức không còn bị xem là món ăn của riêng một cộng đồng.
Người Triều Châu có truyền thống ẩm thực thanh đạm hơn trong một số món ăn, chú trọng cháo, món hấp, món kho, hải sản và các loại bánh đặc trưng. Hội quán Nghĩa An là một trong những địa điểm tiêu biểu gắn với ký ức cộng đồng Triều Châu tại Chợ Lớn.
Người Phúc Kiến duy trì nhiều truyền thống liên quan đến hội quán, thờ Thiên Hậu, Phúc Đức Chính Thần và các vị thần bảo hộ. Ẩm thực Phúc Kiến có những món mì, món hải sản, bánh tổ, sủi cảo và thức ăn mang ý nghĩa biểu tượng trong ngày đầu năm.
Người Khách Gia, thường được gọi là người Hẹ, có lịch sử di cư và thích nghi lâu dài. Trong đời sống gia đình, họ vẫn giữ một số món ăn, cách phát âm lời chúc và nghi thức riêng, dù nhiều phong tục đã hòa vào môi trường chung của Sài Gòn.
Người Hải Nam nổi tiếng với các nghề dịch vụ ăn uống, buôn bán và những món gắn với hải sản, thịt gia cầm, cơm và nước xốt. Hội quán Quỳnh Phủ là một không gian quan trọng đối với một bộ phận cộng đồng Hải Nam.
Sự phân chia này giúp nhận biết những lớp văn hóa khác nhau nhưng không nên được dùng để đóng khung con người. Qua nhiều thế hệ cộng cư, hôn nhân giữa các nhóm Hoa cũng như giữa người Hoa và người Việt ngày càng phổ biến. Nhiều gia đình sử dụng tiếng Việt trong sinh hoạt hằng ngày, đồng thời vẫn giữ một số từ phương ngữ, món ăn hoặc nghi thức truyền lại từ ông bà.
Nghi lễ trong gia đình
Tưởng nhớ tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là một nội dung quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều gia đình người Hoa. Vào dịp cuối năm, con cháu dâng hương, mời ông bà tổ tiên cùng về sum họp và chứng giám cho lòng thành của gia đình.
Lễ vật có thể gồm cơm, canh, món mặn, bánh, trái cây, trà, rượu hoặc những món mà người đã khuất từng yêu thích. Một số gia đình chuẩn bị lễ chay, trong khi gia đình khác dùng heo quay, gà, vịt, cá hoặc các món truyền thống của nhóm quê quán. Quy mô mâm lễ tùy điều kiện kinh tế và nếp nhà, không nên đánh giá lòng hiếu kính bằng số lượng hay giá trị lễ vật.
Sau khi cúng, thức ăn thường được hạ xuống để cả nhà cùng dùng. Bữa cơm vì thế vừa có ý nghĩa tưởng niệm, vừa nối kết các thế hệ đang sống. Người trẻ nghe lại chuyện về ông bà, quê quán, nghề nghiệp và quá trình gia đình gây dựng cuộc sống tại Sài Gòn.
Cúng tất niên
Lễ tất niên đánh dấu việc khép lại năm cũ. Thời điểm thực hiện có thể là ngày cuối cùng của năm âm lịch hoặc sớm hơn tùy công việc của gia đình. Một số cơ sở kinh doanh tổ chức tất niên riêng tại cửa hàng, sau đó mới về nhà dự bữa cơm gia đình.
Mâm cúng tất niên không có một mẫu chung. Gia đình Quảng Đông, Triều Châu hay Phúc Kiến có thể chuẩn bị những món khác nhau. Có nhà chú trọng heo quay, gà luộc, cá hấp; có nhà làm sủi cảo, mì, các món kho hoặc bánh tổ. Nhiều gia đình hiện nay kết hợp món Hoa với bánh tét, thịt kho, củ kiệu và các món Tết Nam Bộ.
Lời khấn thường thể hiện sự biết ơn tổ tiên và các vị thần được gia đình phụng thờ, đồng thời gửi gắm mong muốn về sức khỏe, bình an và sự hòa thuận. Việc cầu mong công việc thuận lợi là một tâm nguyện phổ biến, nhưng không nên hiểu lễ cúng như một giao dịch nhằm đổi lấy lợi lộc.
Hương vị Tết của người Hoa ở Sài Gòn
Ẩm thực là một trong những nơi thể hiện rõ nhất sự đa dạng giữa các nhóm người Hoa. Món ăn không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức mà còn gắn với ký ức quê hương, lời chúc và các lối liên tưởng bằng âm đọc.
Bánh tổ – món bánh của sự tiếp nối
Bánh tổ, còn được gọi là bánh niên cao, là món thường xuất hiện trong dịp Tết của nhiều gia đình người Hoa. Bánh được làm từ bột nếp hoặc bột gạo, đường và một số nguyên liệu khác tùy công thức. Có loại màu nâu, dẻo và ngọt; có loại kết hợp khoai môn, táo đỏ, hạt hoặc lá thơm.
Tên gọi “niên cao” được liên tưởng với ý nghĩa mỗi năm một tiến bộ, ngày càng tốt đẹp hơn. Trên mặt bánh có thể dán giấy đỏ in chữ Phúc hoặc chữ Đại cát. Bánh được dùng để cúng, làm quà biếu và đãi khách.
Sau Tết, bánh tổ có thể được cắt lát, hấp lại hoặc nhúng trứng rồi chiên. Lớp ngoài vàng thơm, bên trong mềm dẻo tạo thành món ăn gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người sống tại Chợ Lớn.
Sủi cảo và hình ảnh sum họp
Sủi cảo là món ăn quen thuộc của một số nhóm người Hoa trong dịp năm mới. Vỏ bánh làm từ bột, bên trong có thể là thịt heo, tôm, cải, hẹ, nấm hoặc những nguyên liệu tùy khẩu vị gia đình.
Hình dáng sủi cảo được dân gian liên tưởng với thỏi bạc hoặc đồng tiền cổ, từ đó mang ý nghĩa về sự đầy đủ. Quan trọng hơn, quá trình nhiều thành viên cùng ngồi gói bánh tạo nên một sinh hoạt gia đình ấm cúng. Người lớn chuẩn bị nhân, trẻ nhỏ học cách gấp mép bánh, những câu chuyện cũ được nhắc lại quanh bàn bếp.
Không phải tất cả gia đình người Hoa tại Sài Gòn đều ăn sủi cảo vào giao thừa. Đây là phong tục nổi bật ở một số nhóm và gia đình, không nên xem là tiêu chuẩn bắt buộc của Tết người Hoa.
Tôi thấy tết của người Hoa ở đây khá là nhiều màu sắc, đồ ăn thì khá là ngon