Tìm hiểu nghi thức đám tang của người Hoa tại Việt Nam, từ khâm liệm, phát tang, động quan đến các lễ sau an táng truyền thống.
Nghi thức đám tang của người Hoa tại Việt Nam là một hệ thống phong tục có nhiều tầng ý nghĩa, vừa thể hiện lòng thương tiếc người qua đời, vừa nhấn mạnh đạo hiếu, quan hệ huyết thống và trách nhiệm của con cháu đối với gia đình. Trong không gian tang lễ, các thành viên tiễn đưa một người thân và xác nhận vị trí của người ấy trong dòng họ và chuẩn bị cho việc tưởng niệm lâu dài trên bàn thờ tổ tiên.
Tuy nhiên, không thể coi tang lễ người Hoa là một nghi thức duy nhất, giống nhau ở mọi địa phương. Cộng đồng người Hoa tại Việt Nam gồm nhiều nhóm ngôn ngữ và nguồn gốc như Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ. Mỗi nhóm có cách gọi, tang phục, lễ vật, âm nhạc và trình tự thực hành khác nhau. Phong tục tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu hay An Giang cũng không hoàn toàn giống phong tục của các gia đình người Hoa ở miền Trung và miền Bắc.
Nền tảng văn hóa của tang lễ người Hoa
Đạo hiếu và trách nhiệm của con cháu
Đạo hiếu là một trong những nền tảng nổi bật của nghi thức đám tang người Hoa. Theo quan niệm truyền thống chịu ảnh hưởng của Nho giáo, con cháu có trách nhiệm chăm sóc cha mẹ khi còn sống, lo tang lễ chu đáo khi cha mẹ qua đời và tiếp tục thờ phụng, tưởng nhớ về sau.
Sự chu đáo ấy không nhất thiết được đo bằng quy mô lớn hay lễ vật đắt tiền. Điều quan trọng hơn là thái độ kính trọng, sự hiện diện của con cháu, việc thực hiện đúng trách nhiệm gia đình và giữ gìn sự hòa thuận trong lúc tang gia. Trong nhiều gia đình, người con trưởng hoặc người được dòng họ giao trách nhiệm sẽ đứng ra phối hợp các công việc chính, nhưng những người con khác vẫn cùng tham gia theo vai vế và hoàn cảnh thực tế.
Tang phục, vị trí đứng trong lễ, thứ tự đi sau linh cữu và nhiệm vụ của từng người từng được quy định khá chi tiết. Những quy định ấy phản ánh cơ cấu gia đình truyền thống, trong đó quan hệ giữa cha mẹ với con cái, giữa dòng nội với dòng ngoại và giữa các thế hệ được phân biệt bằng dấu hiệu cụ thể.
Ngày nay, nhiều quy định đã giản lược. Con trai và con gái thường cùng đứng ra lo tang lễ; vai trò của con dâu, con rể, cháu nội và cháu ngoại cũng được nhìn nhận linh hoạt hơn. Giá trị được giữ lại chủ yếu là lòng biết ơn và trách nhiệm chung đối với người đã khuất.
Quan niệm về tổ tiên và sự tiếp nối của gia đình
Trong văn hóa truyền thống của nhiều gia đình người Hoa, cái chết không làm chấm dứt hoàn toàn mối liên hệ giữa người mất với con cháu. Sau tang lễ, người quá cố dần được đưa vào không gian thờ cúng của gia đình thông qua di ảnh, bài vị, bàn thờ hoặc ngày giỗ.
Việc thờ cúng nhằm tưởng nhớ một cá nhân và đặt người ấy vào mạch nối của tổ tiên và dòng họ. Bởi vậy, những nghi thức như lập linh vị, cúng cơm, làm tuần, giỗ đầu và giỗ hằng năm có ý nghĩa quan trọng trong quá trình chuyển từ tang chế sang thờ phụng tổ tiên.
Nghi thức khi người thân lâm chung
Con cháu quây quần bên người sắp mất
Theo phong tục truyền thống, khi một người cao tuổi hoặc người bệnh nặng bước vào những thời khắc cuối đời, gia đình cố gắng để con cháu có mặt. Người sắp mất được đưa đến vị trí sạch sẽ, trang trọng và thuận tiện trong nhà, nếu điều kiện sức khỏe và hoàn cảnh cho phép.
Việc con cháu quây quần mang nhiều ý nghĩa. Đây là lúc mọi người chăm sóc người thân, lắng nghe lời dặn dò cuối cùng, giải quyết những tâm nguyện chưa hoàn thành và bày tỏ sự biết ơn. Đối với người sắp qua đời, sự có mặt của gia đình có thể đem lại cảm giác được yêu thương và không bị bỏ lại một mình.
Trong đời sống hôm nay, nhiều người qua đời tại bệnh viện hoặc cơ sở chăm sóc sức khỏe. Bởi vậy, các nghi thức gia đình thường được điều chỉnh theo quy định y tế và hoàn cảnh thực tế. Việc chăm sóc sức khỏe, giảm đau và bảo đảm sự thanh thản của người bệnh nên được đặt lên trước những yêu cầu lễ tục.
Vệ sinh thân thể và thay y phục
Khi người thân vừa qua đời, gia đình tiến hành vệ sinh thân thể, chải tóc, thay quần áo và đặt thi hài ngay ngắn. Trong các tài liệu dân tộc học, công đoạn này có thể được gọi là mộc dục. Một số cộng đồng từng thực hiện lễ “mua nước” trước khi tắm rửa cho người mất, nhưng cách làm và ý nghĩa cụ thể không giống nhau ở mọi nơi.
Việc tắm rửa và thay y phục trước hết thể hiện sự chăm sóc cuối cùng của người sống. Gia đình mong người đã khuất được ra đi trong dáng vẻ sạch sẽ, trang nghiêm và đầy đủ.
Quần áo dành cho người mất thường được chuẩn bị cẩn thận. Một số gia đình cao tuổi trước đây may sẵn thọ y, tức y phục dùng khi qua đời. Số lớp áo, chất liệu và màu sắc có thể được lựa chọn theo truyền thống nhóm ngôn ngữ. Ngày nay, nhiều gia đình sử dụng trang phục thường ngày trang trọng, áo truyền thống hoặc y phục gắn với tôn giáo của người mất.
Đặt thi hài và chuẩn bị không gian tang lễ
Thi hài có thể được đặt ở gian chính hoặc khu vực được chuẩn bị riêng, nhưng thường tránh che khuất bàn thờ tổ tiên và lối đi cần thiết. Gia đình dựng bàn vong hoặc bàn tưởng niệm, đặt di ảnh, lư hương, đèn, hoa và lễ vật.
Cách bố trí phụ thuộc vào diện tích nhà ở, tôn giáo và đơn vị hỗ trợ tang lễ. Tại đô thị, gia đình có thể quàn linh cữu tại nhà tang lễ, cơ sở tôn giáo hoặc địa điểm chuyên phục vụ tang lễ thay vì tổ chức hoàn toàn tại nhà.
Không gian tang lễ truyền thống thường sử dụng màu trắng, đen hoặc các màu trầm. Tuy nhiên, trong trường hợp một người cao tuổi sống thọ, một số cộng đồng có thể dùng thêm màu đỏ hay sắc màu sáng ở những vị trí nhất định. Việc này liên quan đến quan niệm “tang thọ” hoặc “hỷ tang”, không có nghĩa gia đình không đau buồn trước sự ra đi của người thân.
Khâm liệm và nhập quan
Chuẩn bị y phục cho người mất
Y phục khâm liệm là một điểm cho thấy sự khác biệt giữa các nhóm người Hoa. Tư liệu điền dã tại Nam Bộ từng ghi nhận người Phúc Kiến, Triều Châu và Quảng Đông có cách phối hợp số lớp áo, quần và màu sắc không giống nhau. Người Hải Nam, Hẹ và các cộng đồng địa phương cũng có những dấu hiệu riêng.
Những mô tả này chủ yếu phản ánh phong tục được ghi nhận trong quá khứ. Không nên dựa vào đó để khẳng định mọi gia đình hiện nay vẫn mặc đúng số lớp áo hay sử dụng đúng một hệ thống màu sắc cố định.
Trong thực tế, y phục thường được lựa chọn theo tuổi tác, giới tính, ước nguyện của người mất và truyền thống gia đình. Người theo Phật giáo có thể mặc áo tràng hoặc y phục giản dị; người Công giáo có thể mặc quần áo trang trọng, đặt thánh giá hoặc tràng hạt theo nghi thức của Giáo hội; những người không theo tôn giáo cụ thể thường được mặc bộ đồ mà họ từng yêu thích hoặc gia đình thấy phù hợp.
Phạn hàm và các tục lệ cổ
Trong một số ghi chép về tang lễ cổ truyền, trước khi nhập quan có tục đặt một lượng nhỏ gạo, tiền hoặc vật tượng trưng vào miệng người mất. Nghi thức này thường được gọi là phạn hàm hoặc ngậm hàm.
Theo quan niệm dân gian, lễ vật tượng trưng cho sự chuẩn bị hành trang và mong người mất không thiếu thốn. Tuy nhiên, đây không phải nghi thức phổ biến trong mọi gia đình người Hoa hiện nay. Nhiều nơi đã bỏ tục này vì yêu cầu vệ sinh, sự thay đổi trong nhận thức và việc tổ chức tang lễ theo quy trình hiện đại.
Khi tìm hiểu những tục lệ như phạn hàm, cần phân biệt ý nghĩa biểu tượng trong văn hóa truyền thống với thực hành đang tồn tại. Không nên khuyến khích phục dựng máy móc nếu nghi thức không còn phù hợp với quy định y tế hoặc mong muốn của tang chủ.
Báo tang và phát tang
Báo tin cho họ hàng và cộng đồng
Sau khi sắp xếp những công việc ban đầu, gia đình báo tin cho họ hàng, bạn bè, đồng nghiệp và các tổ chức có liên quan. Trước đây, việc báo tang có thể do người thân trực tiếp đi báo hoặc thông qua hội quán, bang hội và cộng đồng đồng hương.
Ngày nay, cáo phó được gửi bằng điện thoại, mạng xã hội hoặc các nhóm liên lạc gia đình. Nội dung thường ghi họ tên người mất, năm sinh, thời điểm qua đời, địa điểm quàn, giờ viếng, giờ động quan và nơi an táng hoặc hỏa táng.
Một số cáo phó của người Hoa được trình bày song ngữ Việt – Hoa. Cách ghi tên có thể gồm tên tiếng Việt, tên theo phương ngữ gia đình hoặc tên chữ Hán. Đây là một biểu hiện của việc vừa giữ ký ức dòng tộc, vừa thích ứng với đời sống xã hội tại Việt Nam.
Tang phục của người thân
Màu trắng là màu tang chủ đạo trong nhiều cộng đồng người Hoa. Con cháu có thể mặc áo trắng, đeo băng tang, đội khăn hoặc sử dụng những dấu hiệu khác để phân biệt vai vế.
Trong phong tục cổ, tang phục được phân chia khá chi tiết. Con trai, con gái, con dâu, con rể, cháu nội và cháu ngoại có thể dùng kiểu khăn, màu chấm hoặc miếng vải khác nhau. Người Phúc Kiến từng dùng dấu màu để phân biệt con ruột với con rể, dòng nội với dòng ngoại. Người Triều Châu có nơi cho con trai mặc vải xô, áo bố và đội nón tang hình tam giác.
Hiện nay, phần lớn gia đình đã giản lược tang phục. Áo tang may sẵn, khăn trắng, băng tay hoặc một mảnh vải nhỏ thường được sử dụng thay cho nhiều lớp trang phục. Sự giản lược này giúp việc tổ chức thuận tiện hơn nhưng vẫn giữ được dấu hiệu biểu thị lòng thương tiếc và quan hệ gia đình.
