Những ngày cuối năm, không gian Chợ Lớn dường như chuyển sang một nhịp điệu khác. Trên các phố buôn bán lâu đời, sắc đỏ của câu đối, phong bao lì xì, đèn lồng và vật phẩm trang trí hòa cùng màu vàng của chữ thư pháp, hoa mai, quýt chín. Tiếng trống lân vang lên giữa phố đông, mùi nhang từ các hội quán quyện với hương bánh tổ, vịt quay, trà nóng và các món ăn chuẩn bị cho bữa cơm đoàn tụ. Tất cả tạo nên một diện mạo Tết vừa quen thuộc với cư dân Nam Bộ, vừa mang dấu ấn riêng của cộng đồng người Hoa.
Tết của người Hoa ở Sài Gòn không phải là một hệ phong tục đồng nhất. Cộng đồng này được hình thành từ nhiều nhóm ngôn ngữ và quê quán khác nhau, thường được nhắc đến với năm nhóm chính là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Khách Gia – còn gọi là người Hẹ – và Hải Nam. Mỗi nhóm có hội quán, món ăn, giọng nói, đối tượng thờ phụng và ký ức cộng đồng riêng. Ngay trong cùng một nhóm, nghi thức của mỗi dòng họ, gia đình hoặc cơ sở kinh doanh cũng có thể khác nhau.
Vì thế, khi tìm hiểu Tết của người Hoa tại Sài Gòn, cần nhìn đây là một chỉnh thể văn hóa đa dạng, được tạo nên bởi truyền thống quê gốc, lịch sử định cư tại Nam Bộ và quá trình giao lưu lâu dài với người Việt cùng các cộng đồng cư dân khác. Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh tập trung vào những phong tục phổ biến, đồng thời lưu ý rằng không phải gia đình người Hoa nào cũng thực hành đầy đủ hoặc giống hệt những nghi thức được mô tả.
Không gian văn hóa Tết của người Hoa ở Sài Gòn
Trong cách gọi thông dụng, Sài Gòn vừa là tên gọi lịch sử, vừa gợi một không gian văn hóa đô thị rộng lớn hơn ranh giới hành chính của từng thời kỳ. Khi nhắc đến đời sống người Hoa ở Sài Gòn, người ta thường nghĩ trước hết đến Chợ Lớn – khu vực từng là một trung tâm cư trú, thương mại và sinh hoạt cộng đồng quan trọng của người Hoa tại Nam Bộ.
Không gian Chợ Lớn lịch sử trải rộng qua nhiều khu phố, nay thuộc nhiều phường của Thành phố Hồ Chí Minh. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, một số địa danh mới như phường Chợ Lớn, phường An Đông, phường Chợ Quán, phường Bình Tây và phường Bình Tiên tiếp tục lưu giữ những phần khác nhau của không gian đô thị này. Tuy nhiên, Chợ Lớn trong ký ức văn hóa không chỉ là tên một phường hay một khu chợ. Đó là mạng lưới phố nghề, chợ truyền thống, hội quán, miếu, trường học, cơ sở từ thiện, nhà ở kết hợp cửa hàng và những mối quan hệ đồng hương đã được xây dựng qua nhiều thế hệ.
Trong quá khứ, hội quán của người Hoa vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa giúp những người cùng quê quán hoặc cùng nhóm ngôn ngữ tương trợ nhau khi mới đến vùng đất mới. Qua thời gian, nhiều hội quán trở thành điểm hội tụ văn hóa của cộng đồng. Tại Chợ Lớn có thể kể đến Hội quán Tuệ Thành gắn với cộng đồng Quảng Đông, Hội quán Nghĩa An gắn với cộng đồng Triều Châu, Hội quán Nhị Phủ và Hội quán Ôn Lăng gắn với người Phúc Kiến, Hội quán Quỳnh Phủ gắn với người Hải Nam cùng nhiều cơ sở thờ tự khác.
Vào dịp Tết, các không gian ấy được lau dọn, trang hoàng và đón đông người đến lễ bái. Tuy nhiên, không nên gọi tất cả hội quán hoặc miếu của người Hoa là “chùa”. Một số nơi có yếu tố Phật giáo, nhưng nhiều nơi chủ yếu là cơ sở tín ngưỡng cộng đồng, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Quan Thánh Đế Quân, Phúc Đức Chính Thần, Ông Bổn hoặc các vị thần khác. Việc gọi đúng loại hình giúp tôn trọng lịch sử và chức năng của từng công trình.
Tết của một cộng đồng đa dạng
Năm nhóm ngôn ngữ và những sắc thái riêng
Người Hoa tại Sài Gòn thường được phân thành các nhóm dựa trên phương ngữ và vùng quê gốc. Người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Khách Gia và Hải Nam có những khác biệt nhất định về tiếng nói, khẩu vị, nghi thức và tổ chức cộng đồng.
Người Quảng Đông để lại dấu ấn rõ nét trong hoạt động thương mại, ẩm thực và các cơ sở hội quán tại Chợ Lớn. Một số món như xá xíu, vịt quay, heo quay, dimsum, mì hoành thánh và nhiều loại bánh ngọt trở nên quen thuộc đến mức không còn bị xem là món ăn của riêng một cộng đồng.
Người Triều Châu có truyền thống ẩm thực thanh đạm hơn trong một số món ăn, chú trọng cháo, món hấp, món kho, hải sản và các loại bánh đặc trưng. Hội quán Nghĩa An là một trong những địa điểm tiêu biểu gắn với ký ức cộng đồng Triều Châu tại Chợ Lớn.
Người Phúc Kiến duy trì nhiều truyền thống liên quan đến hội quán, thờ Thiên Hậu, Phúc Đức Chính Thần và các vị thần bảo hộ. Ẩm thực Phúc Kiến có những món mì, món hải sản, bánh tổ, sủi cảo và thức ăn mang ý nghĩa biểu tượng trong ngày đầu năm.
Người Khách Gia, thường được gọi là người Hẹ, có lịch sử di cư và thích nghi lâu dài. Trong đời sống gia đình, họ vẫn giữ một số món ăn, cách phát âm lời chúc và nghi thức riêng, dù nhiều phong tục đã hòa vào môi trường chung của Sài Gòn.
Người Hải Nam nổi tiếng với các nghề dịch vụ ăn uống, buôn bán và những món gắn với hải sản, thịt gia cầm, cơm và nước xốt. Hội quán Quỳnh Phủ là một không gian quan trọng đối với một bộ phận cộng đồng Hải Nam.
Sự phân chia này giúp nhận biết những lớp văn hóa khác nhau nhưng không nên được dùng để đóng khung con người. Qua nhiều thế hệ cộng cư, hôn nhân giữa các nhóm Hoa cũng như giữa người Hoa và người Việt ngày càng phổ biến. Nhiều gia đình sử dụng tiếng Việt trong sinh hoạt hằng ngày, đồng thời vẫn giữ một số từ phương ngữ, món ăn hoặc nghi thức truyền lại từ ông bà.
Những điểm chung trong quan niệm về năm mới
Dù khác nhau về quê quán, nhiều gia đình người Hoa vẫn cùng xem Tết Nguyên đán là thời điểm quan trọng nhất để đoàn tụ, tưởng nhớ tổ tiên và bắt đầu một chu kỳ mới. Công việc làm ăn được tạm gác lại, người ở xa cố gắng trở về, bàn thờ được chăm chút, nhà cửa được sửa sang và các mối quan hệ gia đình được nối lại.
Theo quan niệm dân gian, những ngày đầu năm mang ý nghĩa tượng trưng cho cả năm sắp tới. Bởi vậy, mọi người thường chú trọng lời nói hòa nhã, trang phục tươm tất, thái độ vui vẻ và những lời chúc tốt đẹp. Đây là một cách thể hiện mong muốn về sự khởi đầu thuận hòa hơn là một quy luật có thể quyết định tương lai.
Công việc chuẩn bị trước Tết
Dọn dẹp nhà cửa và sắp xếp bàn thờ
Việc chuẩn bị Tết thường bắt đầu từ khá sớm. Các gia đình tổng vệ sinh nhà cửa, lau chùi bàn ghế, thay hoặc giặt rèm cửa, sửa những đồ vật hư hỏng và sắp xếp lại nơi buôn bán. Nhà ở truyền thống của một số gia đình tại Chợ Lớn vừa là nơi cư trú, vừa là cửa hàng hoặc kho hàng, vì vậy việc dọn Tết cũng gắn với sắp xếp hàng hóa và kết thúc công việc của năm cũ.
Bàn thờ tổ tiên và các bàn thờ thần linh trong gia đình được lau dọn cẩn thận. Đồ thờ, chân đèn, lư hương và các vật dụng thường được làm sạch trước khi bày hoa quả, bánh trái, trà rượu. Cách bài trí phụ thuộc vào truyền thống của mỗi gia đình. Có nhà chỉ có bàn thờ tổ tiên, có nhà thờ thêm Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu, Phúc Đức Chính Thần hoặc vị thần bảo hộ nghề nghiệp.
Trong thực hành tín ngưỡng của một số gia đình, việc lau dọn bàn thờ phải được tiến hành với thái độ trang nghiêm, tránh làm đổ vỡ hoặc xáo trộn tùy tiện. Tuy nhiên, những quy tắc cụ thể không giống nhau giữa các dòng họ và không nên được khái quát thành điều bắt buộc đối với toàn thể người Hoa.
Khép lại công việc của năm cũ
Đối với cộng đồng có truyền thống kinh doanh, Tết còn là thời điểm tổng kết việc làm ăn. Trước đây, nhiều cửa hàng hoàn tất sổ sách, thu xếp các khoản phải trả, cảm ơn người làm công và chuẩn bị quà Tết cho đối tác. Quan niệm “nợ cũ nên được giải quyết trước năm mới” phản ánh mong muốn bước vào năm sau với tâm thế nhẹ nhàng, minh bạch.
Ngày nay, nhịp sống thương mại kéo dài hơn, một số cửa hàng và nhà hàng vẫn hoạt động trong dịp Tết để phục vụ khách. Vì thế, việc “đóng cửa ăn Tết” không còn diễn ra đồng loạt như trước. Dù vậy, nhiều gia đình vẫn cố gắng dành ít nhất một bữa cơm đông đủ vào cuối năm.
Sắc đỏ, sắc vàng và câu đối xuân
Màu đỏ xuất hiện dày đặc trong không gian Tết của người Hoa. Cửa nhà, quầy hàng và phòng khách có thể được trang trí bằng câu đối, chữ Phúc, chữ Xuân, đèn lồng, dây treo hình đồng tiền, cá, quả bầu hoặc linh vật của năm.
Theo quan niệm truyền thống, màu đỏ gợi niềm vui, sự cát tường và sinh khí. Màu vàng gợi sự sáng sủa, đầy đủ và trang trọng. Sự kết hợp đỏ – vàng vì thế trở thành dấu hiệu dễ nhận biết của phố người Hoa vào dịp đầu năm.
Chữ Phúc thường được viết trên giấy đỏ và treo ở vị trí nổi bật. Một số nơi treo chữ Phúc theo cách đặc biệt dựa trên lối chơi chữ trong tiếng Hoa, nhưng cách giải thích và thực hành có thể thay đổi tùy vùng. Câu đối xuân thường gửi gắm lời chúc gia đình bình an, công việc thuận lợi, người cao tuổi khỏe mạnh và con cháu hòa thuận.
Điều quan trọng là những biểu tượng ấy thể hiện ước nguyện văn hóa. Chúng không phải vật bảo đảm đem lại tiền tài hay có khả năng thay đổi số phận của con người.
Hoa, cây cảnh và trái quýt
Trong môi trường Nam Bộ, hoa mai vàng trở thành một phần quen thuộc trong ngày Tết của nhiều gia đình người Hoa. Bên cạnh mai còn có cúc, vạn thọ, lan, phát tài và nhiều loại cây cảnh khác.
Quýt và quất được ưa chuộng vì màu sắc tươi sáng, nhiều quả và cách liên tưởng âm đọc với những chữ mang nghĩa tốt lành trong một số phương ngữ. Người mua thường chọn cành còn lá, quả tròn đều để đặt trên bàn thờ hoặc trang trí phòng khách. Tuy nhiên, đây là lựa chọn mang tính biểu tượng và thẩm mỹ, không phải một nghi thức bắt buộc.
Từ lâu, những tuyến phố trong khu vực Chợ Lớn như Hải Thượng Lãn Ông, Trần Hưng Đạo, Triệu Quang Phục cùng các chợ truyền thống đã trở thành nơi tập trung hàng Tết. Người mua có thể tìm thấy giấy đỏ, câu đối, bao lì xì, đèn lồng, đầu lân, nhang đèn, bánh mứt và nhiều loại vật phẩm phục vụ việc trang trí, thờ cúng.
Nghi lễ trong gia đình
Tưởng nhớ tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là một nội dung quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều gia đình người Hoa. Vào dịp cuối năm, con cháu dâng hương, mời ông bà tổ tiên cùng về sum họp và chứng giám cho lòng thành của gia đình.
Lễ vật có thể gồm cơm, canh, món mặn, bánh, trái cây, trà, rượu hoặc những món mà người đã khuất từng yêu thích. Một số gia đình chuẩn bị lễ chay, trong khi gia đình khác dùng heo quay, gà, vịt, cá hoặc các món truyền thống của nhóm quê quán. Quy mô mâm lễ tùy điều kiện kinh tế và nếp nhà, không nên đánh giá lòng hiếu kính bằng số lượng hay giá trị lễ vật.
Sau khi cúng, thức ăn thường được hạ xuống để cả nhà cùng dùng. Bữa cơm vì thế vừa có ý nghĩa tưởng niệm, vừa nối kết các thế hệ đang sống. Người trẻ nghe lại chuyện về ông bà, quê quán, nghề nghiệp và quá trình gia đình gây dựng cuộc sống tại Sài Gòn.
Cúng tất niên
Lễ tất niên đánh dấu việc khép lại năm cũ. Thời điểm thực hiện có thể là ngày cuối cùng của năm âm lịch hoặc sớm hơn tùy công việc của gia đình. Một số cơ sở kinh doanh tổ chức tất niên riêng tại cửa hàng, sau đó mới về nhà dự bữa cơm gia đình.
Mâm cúng tất niên không có một mẫu chung. Gia đình Quảng Đông, Triều Châu hay Phúc Kiến có thể chuẩn bị những món khác nhau. Có nhà chú trọng heo quay, gà luộc, cá hấp; có nhà làm sủi cảo, mì, các món kho hoặc bánh tổ. Nhiều gia đình hiện nay kết hợp món Hoa với bánh tét, thịt kho, củ kiệu và các món Tết Nam Bộ.
Lời khấn thường thể hiện sự biết ơn tổ tiên và các vị thần được gia đình phụng thờ, đồng thời gửi gắm mong muốn về sức khỏe, bình an và sự hòa thuận. Việc cầu mong công việc thuận lợi là một tâm nguyện phổ biến, nhưng không nên hiểu lễ cúng như một giao dịch nhằm đổi lấy lợi lộc.
Đêm giao thừa
Đêm giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Nhiều gia đình thắp hương trên bàn thờ, thay nước trà, bày bánh trái và cùng chờ khoảnh khắc đầu năm. Một số nhà làm lễ ngoài trời, trong khi những gia đình sống tại căn hộ hoặc nhà phố chật hẹp có thể chỉ thực hiện nghi thức trong nhà.
Sau lễ, các thành viên chúc Tết nhau. Người nhỏ tuổi chúc ông bà, cha mẹ sức khỏe và trường thọ; người lớn chúc con cháu học hành tiến bộ, gia đình hòa thuận, công việc ổn định. Những lời chúc như “cung hỉ phát tài”, “vạn sự như ý”, “toàn gia bình an” thường được sử dụng, đôi khi bằng tiếng Việt, đôi khi bằng tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến hoặc một phương ngữ gia đình.
Không phải gia đình nào cũng thức suốt đêm hoặc thực hiện đầy đủ nghi lễ truyền thống. Nhịp sống hiện đại khiến nhiều thủ tục được giản lược, nhưng ý nghĩa đoàn tụ vẫn được duy trì.
Lì xì và lời chúc đầu năm
Ý nghĩa của phong bao đỏ
Lì xì là một trong những phong tục được biết đến rộng rãi nhất. Từ “lì xì” đi vào tiếng Việt qua cách phát âm của tiếng Quảng Đông, thường được hiểu là món quà đem lại lời chúc tốt lành.
Phong bao màu đỏ tạo cảm giác vui tươi, trang trọng và kín đáo. Trẻ em nhận lì xì từ ông bà, cha mẹ và người thân; người trưởng thành cũng có thể lì xì cho cha mẹ già để bày tỏ sự kính trọng. Trong cơ sở kinh doanh, chủ cửa hàng đôi khi mừng tuổi người lao động như một lời cảm ơn và chúc năm mới.
Giá trị quan trọng của lì xì nằm ở lời chúc và tình cảm, không nằm ở số tiền. Việc so sánh số tiền trong bao hoặc biến tục mừng tuổi thành áp lực vật chất có thể làm giảm ý nghĩa nhân văn của phong tục.
Chúc Tết và thăm hỏi
Ngày đầu năm thường dành cho gia đình. Sau đó, mọi người đến thăm họ hàng, bạn bè, người cao tuổi hoặc người có quan hệ làm ăn thân thiết. Trà nóng, hạt dưa, bánh mứt và trái cây được bày để tiếp khách.
Trong nhiều gia đình người Hoa, thứ bậc và cách xưng hô được coi trọng. Người nhỏ tuổi chủ động chào hỏi, chúc sức khỏe người lớn trước. Qua những cuộc viếng thăm, mối quan hệ họ hàng và đồng hương được củng cố.
Ngày nay, lời chúc qua điện thoại và mạng xã hội trở nên phổ biến. Dẫu vậy, nhiều người vẫn coi việc trực tiếp đến thăm ông bà, cha mẹ và người thân là phần khó thay thế của Tết.
Những điều kiêng kỵ trong quan niệm dân gian
Giống nhiều cộng đồng đón Tết âm lịch, một số gia đình người Hoa lưu truyền những điều nên tránh trong ngày đầu năm. Có nhà hạn chế quét nhà ngay sáng mùng Một vì sợ tượng trưng cho việc đưa điều tốt ra ngoài. Có người tránh nói lời xung đột, làm vỡ đồ đạc, nhắc đến chuyện buồn hoặc đòi nợ trong những ngày đầu năm.
Một số gia đình quan tâm người đầu tiên bước vào nhà. Họ có thể mời một người thân có tính tình vui vẻ, quan hệ tốt đẹp đến chúc Tết trước. Đối với cửa hàng, ngày và giờ mở cửa đầu năm đôi khi được lựa chọn theo nếp quen gia đình hoặc lời khuyên của người lớn tuổi.
Những điều này thuộc phạm vi quan niệm dân gian và tâm lý mong cầu sự khởi đầu thuận lợi. Không có căn cứ để khẳng định một sơ suất nhỏ trong ngày Tết có thể quyết định vận hạn của cả năm. Trong đời sống hiện đại, nhiều gia đình giữ lại phần ý nghĩa ứng xử như nói lời hòa nhã, tránh tranh cãi và giúp nhau vui vẻ, thay vì quá lo sợ trước các điều kiêng kỵ.
Hương vị Tết của người Hoa ở Sài Gòn
Ẩm thực là một trong những nơi thể hiện rõ nhất sự đa dạng giữa các nhóm người Hoa. Món ăn không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức mà còn gắn với ký ức quê hương, lời chúc và các lối liên tưởng bằng âm đọc.
Bánh tổ – món bánh của sự tiếp nối
Bánh tổ, còn được gọi là bánh niên cao, là món thường xuất hiện trong dịp Tết của nhiều gia đình người Hoa. Bánh được làm từ bột nếp hoặc bột gạo, đường và một số nguyên liệu khác tùy công thức. Có loại màu nâu, dẻo và ngọt; có loại kết hợp khoai môn, táo đỏ, hạt hoặc lá thơm.
Tên gọi “niên cao” được liên tưởng với ý nghĩa mỗi năm một tiến bộ, ngày càng tốt đẹp hơn. Trên mặt bánh có thể dán giấy đỏ in chữ Phúc hoặc chữ Đại cát. Bánh được dùng để cúng, làm quà biếu và đãi khách.
Sau Tết, bánh tổ có thể được cắt lát, hấp lại hoặc nhúng trứng rồi chiên. Lớp ngoài vàng thơm, bên trong mềm dẻo tạo thành món ăn gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người sống tại Chợ Lớn.
Sủi cảo và hình ảnh sum họp
Sủi cảo là món ăn quen thuộc của một số nhóm người Hoa trong dịp năm mới. Vỏ bánh làm từ bột, bên trong có thể là thịt heo, tôm, cải, hẹ, nấm hoặc những nguyên liệu tùy khẩu vị gia đình.
Hình dáng sủi cảo được dân gian liên tưởng với thỏi bạc hoặc đồng tiền cổ, từ đó mang ý nghĩa về sự đầy đủ. Quan trọng hơn, quá trình nhiều thành viên cùng ngồi gói bánh tạo nên một sinh hoạt gia đình ấm cúng. Người lớn chuẩn bị nhân, trẻ nhỏ học cách gấp mép bánh, những câu chuyện cũ được nhắc lại quanh bàn bếp.
Không phải tất cả gia đình người Hoa tại Sài Gòn đều ăn sủi cảo vào giao thừa. Đây là phong tục nổi bật ở một số nhóm và gia đình, không nên xem là tiêu chuẩn bắt buộc của Tết người Hoa.
Cá và ước nguyện đủ đầy
Trong tiếng Hoa, từ chỉ cá ở một số cách đọc gần với từ mang nghĩa “dư”. Từ lối chơi chữ này hình thành quan niệm dùng món cá để gửi gắm lời chúc “niên niên hữu dư”, nghĩa là năm nào cũng có phần dư dả.
Cá ngày Tết thường được để nguyên con, chế biến bằng cách hấp, chiên hoặc nấu với xì dầu. Một số gia đình chú trọng cách đặt đầu cá hướng về người lớn tuổi nhằm thể hiện sự kính trọng. Có nơi không ăn hết cá trong một bữa, tượng trưng cho việc còn phần để dành.
Đây là cách diễn giải biểu tượng trong văn hóa ẩm thực, không phải niềm tin rằng ăn cá sẽ tự động đem lại của cải.
Mì trường thọ
Những sợi mì dài tượng trưng cho lời chúc sống lâu và khỏe mạnh. Mì có thể được xào với rau, nấm, thịt, hải sản hoặc nấu thành mì nước. Mỗi nhóm người Hoa có cách nêm nếm và lựa chọn nguyên liệu khác nhau.
Khi dọn mì cho ông bà hoặc cha mẹ, món ăn trở thành một lời chúc bằng hình thức ẩm thực. Giá trị của món mì không nằm ở sự cầu kỳ mà ở ý nghĩa kính lão và mong người thân có thêm nhiều năm sum họp cùng con cháu.
Heo quay, vịt quay và các món mặn
Heo quay, vịt quay và gà thường có mặt trong lễ vật hoặc bữa tiệc của một số gia đình. Màu vàng nâu của lớp da quay tạo cảm giác trang trọng, thích hợp cho bàn tiệc đông người. Tuy nhiên, quy mô lễ vật thay đổi rất nhiều: có nhà cúng nguyên con, có nhà chỉ dùng một phần nhỏ hoặc thay bằng món khác.
Các món kho, hấp và xào cũng thể hiện khẩu vị riêng của từng nhóm. Người Triều Châu có thể chuộng những món thanh nhẹ và hải sản; người Quảng Đông nổi tiếng với kỹ thuật quay, hấp và dimsum; người Phúc Kiến có nhiều món mì, nước xốt và thức ăn từ hải sản; người Hải Nam giữ các món gia cầm, cơm và nước chấm đặc trưng; người Hẹ có những món kho, hấp và thức ăn đậm vị.
Trong thực tế, ranh giới ẩm thực không còn tuyệt đối. Nhà hàng, chợ và các cuộc hôn nhân giữa cộng đồng khiến món ăn được trao đổi, biến đổi và trở thành tài sản chung của đô thị.
Chè ỉ và hình ảnh đoàn viên
Chè ỉ gồm những viên bột nếp tròn, thường được nấu trong nước đường. Hình tròn và cách các viên chè nằm cùng trong một bát được liên tưởng với sự đoàn tụ, trọn vẹn.
Một số gia đình dùng chè ỉ trong ngày Tết, ngày đoàn viên hoặc các nghi lễ gia đình. Món chè đơn giản nhưng thể hiện rõ cách người xưa gửi gắm tình cảm vào hình dáng, tên gọi và cách cùng nhau thưởng thức món ăn.
Trái cây, bánh mứt và trà
Khay bánh mứt dùng để cúng và tiếp khách có thể gồm hạt dưa, đậu phộng, mứt dừa, mứt bí, mè láo, bánh đậu phộng cùng nhiều loại bánh kẹo hiện đại. Trái cây thường có táo, cam, quýt, bưởi hoặc những loại quả sẵn có tại Nam Bộ.
Trong quan niệm dân gian, táo có thể gợi sự bình an, cam và quýt gợi điều tốt lành, đậu phộng gợi sự lâu bền. Các cách giải thích thường dựa trên âm đọc hoặc hình dáng, nhưng có thể khác nhau giữa phương ngữ.
Trà là thức uống gần như không thể thiếu khi tiếp khách. Chén trà đầu năm tạo khoảng thời gian để mọi người ngồi lại, hỏi thăm sức khỏe và kể chuyện gia đình. Với nhiều người cao tuổi ở Chợ Lớn, hương trà còn gợi một nếp sống chậm rãi giữa đô thị luôn vận động.
Sự giao thoa với Tết Nam Bộ
Tết của người Hoa tại Sài Gòn đã trải qua nhiều thế hệ tiếp xúc với văn hóa Việt Nam. Vì vậy, trong một gia đình có thể đồng thời xuất hiện bánh tổ và bánh tét, mì trường thọ và thịt kho trứng, quýt và mâm trái cây Nam Bộ, câu đối chữ Hoa và lời chúc bằng tiếng Việt.
Hoa mai vàng được người Hoa sử dụng rộng rãi trong không gian Tết tại miền Nam. Một số gia đình cúng ông Táo, làm lễ tất niên, đón giao thừa và đi chùa đầu năm theo cách gần gũi với người Việt. Ngược lại, tục lì xì, múa lân, món quay và nhiều loại bánh của người Hoa cũng đã trở thành một phần quen thuộc trong Tết của cư dân Sài Gòn nói chung.
Sự giao thoa ấy không đồng nghĩa với việc bản sắc bị mất đi. Văn hóa thường tồn tại bằng khả năng thích nghi. Một món ăn có thể thay đổi gia vị để phù hợp nguyên liệu địa phương nhưng vẫn giữ tên gọi và ý nghĩa trong gia đình. Một nghi lễ có thể được rút ngắn nhưng vẫn duy trì lòng tưởng nhớ tổ tiên. Một người trẻ không nói thành thạo tiếng của ông bà vẫn có thể nhận biết hội quán quê gốc, học cách gói bánh và tham gia lễ hội cộng đồng.
Đi hội quán và miếu đầu năm
Không gian thờ tự của cộng đồng
Trong những ngày đầu năm, nhiều gia đình đến hội quán, miếu hoặc cơ sở tôn giáo để dâng hương. Mỗi nơi có lịch sử và hệ thống thờ tự khác nhau.
Thiên Hậu Thánh Mẫu được nhiều cộng đồng người Hoa vùng biển tôn kính như vị thần bảo hộ người đi biển và những người xa quê. Quan Thánh Đế Quân được thờ như biểu tượng của nghĩa khí, lòng trung tín và sự chính trực. Phúc Đức Chính Thần gắn với quan niệm bảo hộ đất đai, dân cư và đời sống địa phương. Ông Bổn có nhiều cách giải thích tùy cộng đồng và cơ sở thờ tự.
Người đến lễ thường dâng hương, hoa, trái cây hoặc lễ vật phù hợp với quy định của từng nơi. Họ cầu bình an, sức khỏe, gia đình hòa thuận và công việc ổn định. Đây là thực hành tín ngưỡng thể hiện ước nguyện tinh thần, không nên diễn giải thành lời bảo đảm rằng nghi lễ sẽ đem lại kết quả vật chất cụ thể.
Múa lân, sư, rồng
Tiếng trống lân là âm thanh đặc trưng của Tết tại Chợ Lớn. Các đoàn lân, sư, rồng thường đến hội quán dâng lễ, biểu diễn trên phố hoặc phục vụ tại cửa hàng, doanh nghiệp và khu dân cư.
Múa lân kết hợp nghệ thuật tạo hình, âm nhạc, võ thuật, sức bền và khả năng phối hợp tập thể. Đầu lân có màu sắc rực rỡ, biểu cảm mạnh; trống, thanh la và chập chõa tạo nhịp điệu dồn dập. Một số tiết mục có động tác hái lộc, leo mai hoa thung hoặc vượt chướng ngại vật, đòi hỏi quá trình luyện tập nghiêm túc.
Theo quan niệm dân gian, lân tượng trưng cho điềm lành. Tuy nhiên, giá trị đáng chú ý hơn nằm ở nghệ thuật trình diễn, tinh thần cộng đồng và khả năng truyền nghề giữa các thế hệ.
Khai trương đầu năm
Đối với các gia đình kinh doanh, ngày mở cửa đầu năm có ý nghĩa đánh dấu việc trở lại công việc. Cửa hàng được dọn sạch, bàn thờ được thắp hương, chủ và nhân viên chúc nhau những điều tốt đẹp. Một số nơi mời đoàn lân biểu diễn để tạo không khí vui tươi và thu hút khách.
Ngày nay, lịch khai trương phụ thuộc nhiều vào nhu cầu thực tế, lịch nghỉ của người lao động và ngành nghề kinh doanh. Các cửa hàng ăn uống có thể mở từ sớm để phục vụ khách du xuân, trong khi doanh nghiệp khác nghỉ lâu hơn. Việc lựa chọn ngày giờ vì thế vừa mang yếu tố phong tục, vừa là quyết định tổ chức công việc.
Từ Tết Nguyên đán đến Tết Nguyên tiêu
Rằm tháng Giêng trong đời sống người Hoa
Đối với nhiều gia đình người Hoa tại Chợ Lớn, không khí năm mới không kết thúc sau ba ngày Tết. Chu kỳ lễ tiết đầu năm còn kéo dài đến rằm tháng Giêng, thường gọi là Tết Nguyên tiêu hoặc Tết Thượng nguyên.
Vào thời điểm này, các hội quán và miếu được trang hoàng bằng đèn lồng, cờ hội và hoa. Người dân đến dâng hương, tham gia hoạt động cộng đồng, xem biểu diễn lân – sư – rồng, ca kịch, võ thuật và những đoàn diễu hành mang dấu ấn của các nhóm người Hoa.
Tết Nguyên tiêu vừa mang tính gia đình, vừa có tính cộng đồng rõ rệt. Nếu giao thừa và mùng Một chủ yếu diễn ra trong phạm vi nhà cửa, thì rằm tháng Giêng đưa sinh hoạt năm mới ra hội quán và đường phố. Đây là lúc các hội đoàn, nhóm ngôn ngữ và cơ sở văn hóa cùng thể hiện bản sắc trong một không gian chung.
Một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Tết Nguyên tiêu của người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 262/QĐ-BVHTTDL ngày 22 tháng 1 năm 2020, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.
Việc ghi danh cho thấy giá trị của Tết Nguyên tiêu không chỉ nằm ở cảnh sắc rực rỡ hay khả năng thu hút khách tham quan. Di sản này lưu giữ ký ức di cư, mạng lưới hội quán, nghệ thuật trình diễn, tri thức nghi lễ, ẩm thực và mối quan hệ tương trợ của cộng đồng người Hoa trong lòng Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngày truyền thống của Tết Nguyên tiêu là rằm tháng Giêng âm lịch. Lịch chương trình, diễu hành và biểu diễn của từng năm có thể thay đổi theo kế hoạch tổ chức của thành phố, địa phương và các hội quán. Vì vậy, người muốn tham dự một năm cụ thể cần kiểm tra thông báo chính thức, không nên suy đoán lịch chỉ từ ngày tổ chức của những năm trước.
Những biến đổi trong đời sống hiện đại
Nghi lễ được giản lược
Không gian sống đô thị ngày càng thu hẹp, nhiều gia đình chuyển từ nhà phố sang căn hộ. Việc bày nhiều bàn thờ, đốt nhang hoặc chuẩn bị mâm cúng lớn vì thế không còn thuận tiện như trước. Một số nhà giản lược lễ vật, dùng hoa quả và thức ăn vừa đủ hoặc đặt món làm sẵn.
Sự giản lược không nhất thiết đồng nghĩa với thờ ơ. Đối với nhiều người, điều quan trọng là các thành viên có mặt, cùng thắp hương và nhớ đến ông bà. Nghi thức được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện sống nhưng vẫn giữ ý nghĩa cốt lõi.
Ngôn ngữ thay đổi giữa các thế hệ
Nhiều người Hoa trẻ tại Sài Gòn sử dụng tiếng Việt là ngôn ngữ chính. Khả năng nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ hoặc Hải Nam có thể giảm dần, nhất là trong các gia đình sống xa khu vực cộng đồng.
Tuy nhiên, ngôn ngữ không phải con đường duy nhất để truyền bản sắc. Món ăn, lễ nghi, ảnh gia đình, tên hội quán, những câu chuyện về ông bà và ký ức phố xưa vẫn giúp người trẻ nhận biết nguồn cội. Một số lớp học, đoàn nghệ thuật và hoạt động cộng đồng cũng góp phần duy trì chữ viết, tiếng nói và nghệ thuật truyền thống.
Tết trở thành một sản phẩm du lịch đô thị
Những năm gần đây, phố đèn lồng, hội quán, chợ ẩm thực và biểu diễn lân tại Chợ Lớn thu hút đông người dân cùng du khách. Điều này giúp văn hóa người Hoa được biết đến rộng rãi và tạo thêm nguồn lực cho việc bảo tồn.
Tuy vậy, sự phát triển du lịch cũng đặt ra yêu cầu ứng xử phù hợp. Hội quán và miếu trước hết là không gian tín ngưỡng, không chỉ là địa điểm chụp ảnh. Khách tham quan nên giữ trật tự, không đứng chắn trước bàn thờ, không tùy tiện chạm vào hiện vật và hạn chế sử dụng đèn chụp ảnh khi đang diễn ra nghi lễ.
Việc quảng bá cũng cần tránh biến phong tục thành những câu chuyện thần bí hoặc chỉ nhấn mạnh khả năng “cầu tài”. Giá trị của Tết người Hoa rộng lớn hơn nhiều: đó là gia đình, ký ức di cư, sự tương trợ, lao động, nghệ thuật và khả năng chung sống trong một đô thị đa văn hóa.
Tết người Hoa giống và khác Tết người Việt như thế nào?
Tết của người Hoa và người Việt có nhiều điểm tương đồng do cùng nằm trong không gian văn hóa Đông Á và đã giao lưu lâu dài. Hai cộng đồng đều coi trọng đoàn tụ gia đình, thờ cúng tổ tiên, bữa cơm tất niên, đêm giao thừa, lì xì, chúc Tết, đi lễ đầu năm và giữ thái độ hòa nhã trong những ngày đầu năm.
Sự khác biệt dễ nhận thấy nằm ở ngôn ngữ lời chúc, cách trang trí, món ăn, hệ thống hội quán và các đối tượng thờ phụng. Trong không gian người Hoa, sắc đỏ và chữ Hoa thường nổi bật; bánh tổ, mì trường thọ, sủi cảo, các món quay và chè ỉ xuất hiện ở nhiều gia đình. Các hội quán đồng hương giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt vào dịp Nguyên tiêu.
Tuy nhiên, không nên đối lập hai cái Tết thành hai thế giới tách biệt. Tết người Hoa ở Sài Gòn đã mang nhiều yếu tố Nam Bộ, còn Tết của người Việt tại thành phố cũng tiếp nhận nhiều món ăn, biểu tượng và sinh hoạt từ người Hoa. Những đường biên văn hóa luôn có sự giao thoa, nhất là trong các gia đình đa nguồn gốc.
Cách tìm hiểu Tết người Hoa với thái độ tôn trọng
Người đến Chợ Lớn dịp Tết có thể quan sát màu sắc phố phường, thưởng thức món ăn, tham quan hội quán và xem biểu diễn lân – sư – rồng. Tuy nhiên, trải nghiệm văn hóa sẽ có ý nghĩa hơn khi đi cùng sự hiểu biết.
Trước hết, không nên xem tất cả người Hoa là một nhóm có phong tục giống nhau. Một món ăn phổ biến trong gia đình Phúc Kiến chưa chắc có vai trò tương tự trong gia đình Triều Châu hoặc Hải Nam. Một vị thần được tôn kính tại hội quán này có thể không phải đối tượng thờ chính của hội quán khác.
Khi vào nơi thờ tự, khách nên mặc trang phục lịch sự, nói nhỏ và làm theo hướng dẫn của ban quản lý. Việc thắp hương cần vừa phải, tránh tâm lý càng nhiều nhang càng thể hiện lòng thành. Không nên chạm vào tượng, đồ tế khí, chuông trống hoặc tự ý bước vào khu vực dành cho người thực hiện nghi lễ.
Khi chụp ảnh, cần chú ý quyền riêng tư của người đang cầu nguyện. Những nghi thức có trẻ em, người cao tuổi hoặc đoàn tế lễ nên được quan sát với khoảng cách phù hợp. Nếu muốn ghi hình cận cảnh, việc xin phép thể hiện sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa.
Cuối cùng, nên tiếp cận các biểu tượng tài lộc trong đúng bối cảnh. Chữ Phúc, bao lì xì, quýt, cá, bánh tổ hay múa lân đều mang những lời chúc tốt lành, nhưng không phải công cụ bảo đảm đổi vận. Đằng sau chúng là lịch sử, nghệ thuật, tình cảm gia đình và kinh nghiệm sống của cộng đồng.
Giá trị văn hóa của Tết người Hoa ở Sài Gòn
Tết trước hết giúp gia đình duy trì mối liên hệ giữa các thế hệ. Qua bàn thờ, bữa cơm và lời chúc, người trẻ nhận biết những người đi trước, hiểu hành trình lập nghiệp của dòng họ và thấy mình thuộc về một câu chuyện dài hơn đời sống cá nhân.
Tết cũng duy trì mối quan hệ cộng đồng. Hội quán, đoàn lân, nhóm thiện nguyện, cơ sở giáo dục và các hội đồng hương cùng tham gia chăm lo người khó khăn, tổ chức hoạt động văn hóa và tạo không gian gặp gỡ. Tinh thần tương trợ từng giúp những thế hệ di dân ổn định cuộc sống nay tiếp tục được biểu hiện dưới những hình thức mới.
Về mặt đô thị, Tết người Hoa góp phần tạo nên bản sắc riêng của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố này không được hình thành từ một dòng văn hóa duy nhất mà từ sự gặp gỡ của nhiều cộng đồng. Chợ Lớn, với phố nghề, hội quán, ẩm thực và lễ tiết, là minh chứng sinh động cho quá trình ấy.
Tết còn cho thấy bản sắc không phải một vật bất biến. Phong tục có thể được điều chỉnh, món ăn có thể thay đổi, ngôn ngữ có thể chuyển dịch, nhưng những giá trị như kính nhớ tổ tiên, coi trọng gia đình, giữ chữ tín và giúp đỡ cộng đồng vẫn có thể tiếp tục được trao truyền.
Kết luận
Tết của người Hoa ở Sài Gòn là một bức tranh nhiều lớp, trong đó có sắc đỏ của câu đối và đèn lồng, hương bánh tổ trong gian bếp, tiếng trống lân giữa phố đông, khói nhang tại hội quán và những lời chúc được nói bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Đằng sau diện mạo rực rỡ ấy là lịch sử định cư, ký ức quê hương và nỗ lực gìn giữ mối liên hệ giữa các thế hệ.
Không có một khuôn mẫu duy nhất cho Tết người Hoa. Mỗi nhóm ngôn ngữ, dòng họ và gia đình đều có cách chuẩn bị, thờ cúng và ăn Tết riêng. Chính sự đa dạng đó làm nên chiều sâu văn hóa của Chợ Lớn, đồng thời phản ánh khả năng thích nghi và hòa nhập của cộng đồng người Hoa trong đời sống Nam Bộ.
Tìm hiểu Tết người Hoa không nên dừng lại ở những biểu tượng cầu may hay món ăn nổi tiếng. Điều đáng trân trọng hơn là tinh thần đoàn tụ, lòng biết ơn tổ tiên, sự kính trọng người cao tuổi, chữ tín trong quan hệ xã hội và ý thức tương trợ cộng đồng. Khi được nhìn nhận bằng thái độ khách quan và tôn trọng, những phong tục ấy không chỉ thuộc về riêng người Hoa mà còn trở thành một phần quý giá trong di sản văn hóa chung của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh.
Tôi thấy tết của người Hoa ở đây khá là nhiều màu sắc, đồ ăn thì khá là ngon