Hồi giáo Shia là một trong hai truyền thống lớn nhất của thế giới Hồi giáo, bên cạnh Hồi giáo Sunni. Trong nhiều bản tin thời sự, Shia thường chỉ xuất hiện qua những căng thẳng tại Trung Đông, các cuộc hành hương đông người hoặc nghi thức tưởng niệm trong tháng Muharram. Cách tiếp cận ấy dễ khiến người đọc nghĩ rằng Shia chủ yếu là một phe phái chính trị hoặc một cộng đồng được xác định bởi xung đột.
Trên thực tế, Hồi giáo Shia là một truyền thống tôn giáo có lịch sử hơn một nghìn năm, với hệ thống tư tưởng, luật học, đạo đức, giáo dục và thực hành cộng đồng phong phú. Người Shia cùng chia sẻ với các tín đồ Hồi giáo khác niềm tin vào Allah, kinh Qur’an, sứ mạng của Nhà tiên tri Muhammad, ngày phán xét và nhiều bổn phận căn bản như cầu nguyện, nhịn chay Ramadan, bố thí và hành hương đến Mecca.
Điểm tạo nên bản sắc riêng của Shia nằm ở cách cộng đồng này nhìn nhận quyền lãnh đạo sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời, đặc biệt là vị trí của Imam Ali và gia đình Nhà tiên tri, thường được gọi là Ahl al-Bayt. Từ vấn đề kế vị ban đầu, một truyền thống thần học và văn hóa riêng dần hình thành, trong đó những khái niệm như Imamate, công lý, sự hy sinh và trách nhiệm chống lại áp bức giữ vai trò nổi bật.
Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh tập trung giải thích nguồn gốc, giáo lý, các nhánh chính, nghi lễ và đời sống văn hóa của Hồi giáo Shia. Những vấn đề lịch sử còn được các truyền thống diễn giải khác nhau sẽ được trình bày thận trọng, tránh coi quan điểm của một cộng đồng là cách hiểu duy nhất của toàn thể người Hồi giáo.
Hồi giáo Shia là gì?
Hồi giáo Shia, còn được viết là Shi’a, Shi‘a hoặc Shiite trong các tài liệu tiếng Anh, là tên gọi chung của những cộng đồng Hồi giáo cho rằng Imam Ali ibn Abi Talib và những người kế tục thuộc gia đình Nhà tiên tri có vị trí đặc biệt trong việc lãnh đạo đời sống tinh thần của cộng đồng Muslim.
Imam Ali vừa là anh em họ, vừa là con rể của Nhà tiên tri Muhammad. Ông kết hôn với Fatima, con gái của Nhà tiên tri, và là cha của Hasan cùng Husayn. Trong quan niệm Shia, Ali không chỉ là một nhân vật chính trị quan trọng của thời kỳ Hồi giáo sơ khai mà còn là vị Imam đầu tiên, người được trao quyền hướng dẫn cộng đồng về giáo lý và đời sống tinh thần.
Từ “Shia” bắt nguồn từ một cách diễn đạt trong tiếng Ả Rập có nghĩa gần với “những người đi theo”, “những người ủng hộ” hoặc “phe của Ali”. Trong bối cảnh lịch sử ban đầu, tên gọi này được dùng cho những người chủ trương rằng Ali có quyền kế tục Nhà tiên tri. Trải qua nhiều thế kỷ, Shia phát triển từ một khuynh hướng gắn với vấn đề lãnh đạo thành một truyền thống tôn giáo có thần học, luật học và thiết chế giáo dục riêng.
Shia không phải là một tôn giáo tách khỏi Islam
Việc gọi Shia là một “tôn giáo khác” với Hồi giáo là không chính xác. Tín đồ Shia tự nhận mình là người Muslim và xem truyền thống của họ là một cách hiểu, thực hành Islam dựa trên kinh Qur’an, giáo huấn của Nhà tiên tri Muhammad và sự hướng dẫn của Ahl al-Bayt.
Người Shia và người Sunni cùng thờ phượng một Thiên Chúa duy nhất, cùng công nhận kinh Qur’an và cùng hướng về Kaaba tại Mecca khi cầu nguyện. Hai truyền thống cũng chia sẻ nhiều nhân vật, câu chuyện, chuẩn mực đạo đức và ngày lễ chung. Sự khác biệt chủ yếu liên quan đến quan niệm về quyền lãnh đạo, thẩm quyền giải thích tôn giáo, nguồn truyền thuật và một số cách thực hành luật học.
Bản thân cộng đồng Shia cũng không hoàn toàn đồng nhất. Có nhiều nhánh với cách xác định dòng Imam, cơ cấu lãnh đạo và truyền thống nghi lễ khác nhau. Vì vậy, không nên lấy phong tục của một cộng đồng tại Iran, Iraq, Nam Á hoặc Yemen để đại diện cho toàn bộ thế giới Shia.
Bối cảnh hình thành Hồi giáo Shia
Vấn đề kế vị sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời
Nhà tiên tri Muhammad qua đời tại Medina vào năm 632. Sau sự kiện này, cộng đồng Muslim phải giải quyết một câu hỏi cấp thiết: ai sẽ lãnh đạo cộng đồng và việc lựa chọn người lãnh đạo phải dựa trên nguyên tắc nào?
Một bộ phận các bạn đồng hành của Nhà tiên tri tập hợp và công nhận Abu Bakr là vị khalifa đầu tiên. Theo cách hiểu Sunni, Abu Bakr được lựa chọn thông qua sự tham vấn của những người có vai trò trong cộng đồng và trở thành người kế tục Nhà tiên tri về phương diện quản trị, không phải một nhà tiên tri mới.
Theo truyền thống Shia, Imam Ali có quyền kế tục đặc biệt dựa trên quan hệ với Nhà tiên tri, phẩm hạnh, tri thức và những lời chỉ dẫn mà cộng đồng Shia tin rằng Nhà tiên tri đã dành cho ông. Sự khác biệt này không đơn thuần là tranh chấp giữa hai cá nhân, mà liên quan đến hai quan niệm khác nhau về bản chất của quyền lãnh đạo tôn giáo.
Đối với người Shia, cộng đồng cần được dẫn dắt bởi một Imam thuộc Ahl al-Bayt, có khả năng bảo vệ và giải thích đúng thông điệp mặc khải. Trong khi đó, truyền thống Sunni phát triển mô hình khalifa gắn với việc quản trị cộng đồng và hệ thống học giả đảm nhiệm công việc giải thích giáo luật.
Sự kiện Ghadir Khumm và những cách diễn giải khác nhau
Một sự kiện thường được nhắc đến trong tư tưởng Shia là cuộc dừng chân của Nhà tiên tri Muhammad tại Ghadir Khumm sau chuyến hành hương cuối đời. Các truyền thống Hồi giáo đều lưu giữ những thuật lại về việc Nhà tiên tri nói đến vị trí của Ali tại đây, nhưng ý nghĩa của lời nói được diễn giải khác nhau.
Người Shia xem sự kiện Ghadir Khumm là một dấu hiệu cho thấy Nhà tiên tri đã công bố Ali là người có thẩm quyền kế tục và hướng dẫn cộng đồng. Nhiều người Sunni nhìn nhận lời nói ấy như sự khẳng định tình cảm, phẩm giá và địa vị cao quý của Ali, nhưng không nhất thiết là quyết định trao quyền kế vị chính trị.
Sự khác biệt trong việc hiểu một từ ngữ, hoàn cảnh phát biểu và mục đích của sự kiện đã trở thành một trong những điểm then chốt của ký ức lịch sử Sunni – Shia. Khi nghiên cứu, cần nhận thức rằng mỗi truyền thống đã phát triển hệ thống nguồn tư liệu và phương pháp giải thích riêng.
Imam Ali trong lịch sử Hồi giáo
Sau Abu Bakr, Umar và Uthman, Ali trở thành vị khalifa thứ tư vào năm 656. Thời kỳ lãnh đạo của ông diễn ra trong bối cảnh cộng đồng Muslim có nhiều bất đồng chính trị và xung đột nội bộ. Ali bị ám sát vào năm 661.
Đối với người Sunni, Ali là một trong bốn vị khalifa được hướng dẫn đúng đắn và là một bạn đồng hành được kính trọng của Nhà tiên tri. Đối với người Shia, ông còn là Imam đầu tiên, biểu tượng của tri thức, lòng can đảm, công lý và sự trung thành với thông điệp của Islam.
Nhiều bài giảng, lời khuyên đạo đức và thư từ được truyền thống Shia gắn với Imam Ali đã có ảnh hưởng sâu rộng đối với văn học, triết học và đời sống tinh thần. Tuy nhiên, niên đại và quá trình biên tập của từng tập hợp văn bản vẫn là vấn đề được giới nghiên cứu khảo sát, nên không phải mọi lời truyền tụng đều có thể được xem như tư liệu lịch sử trực tiếp.
Hasan, Husayn và sự kiện Karbala
Sau khi Imam Ali qua đời, người Shia nhìn nhận con trai trưởng của ông là Hasan ibn Ali giữ vị trí Imam thứ hai. Hasan đạt được một thỏa thuận với Muawiya nhằm tránh tiếp tục nội chiến và rút khỏi cuộc tranh chấp quyền lực. Hành động này thường được diễn giải trong truyền thống Shia như một lựa chọn vì sự an toàn của cộng đồng.
Sau đó, Husayn ibn Ali, em trai Hasan, được tôn kính là Imam thứ ba. Năm 680, Husayn cùng một nhóm nhỏ thân nhân và người ủng hộ bị lực lượng trung thành với chính quyền Umayyad bao vây tại Karbala, thuộc Iraq ngày nay. Husayn và nhiều người đi cùng đã thiệt mạng vào ngày thứ mười của tháng Muharram.
Đối với người Shia, Karbala không chỉ là một thất bại quân sự. Sự kiện trở thành biểu tượng của việc bảo vệ lẽ phải trước quyền lực bị xem là bất công, ngay cả khi người bảo vệ phải trả giá bằng mạng sống. Imam Husayn được tưởng niệm như một người tử vì đạo, còn Karbala trở thành một trung tâm hành hương quan trọng.
Ký ức về Karbala góp phần định hình ngôn ngữ đạo đức của Shia. Các chủ đề như công lý, lòng trung thành, sự hy sinh, nỗi đau của gia đình Nhà tiên tri và trách nhiệm không thờ ơ trước áp bức xuất hiện thường xuyên trong bài giảng, thi ca, sân khấu nghi lễ và hoạt động cộng đồng.
Từ những người ủng hộ Ali đến một truyền thống tôn giáo
Hồi giáo Shia không hình thành hoàn chỉnh ngay sau khi Nhà tiên tri qua đời. Trong các thế kỷ đầu, nhiều nhóm khác nhau cùng bày tỏ lòng trung thành với Ali và gia đình Nhà tiên tri, nhưng chưa có một hệ thống giáo lý thống nhất.
Qua thời gian, những câu hỏi về danh sách các Imam, đặc tính của Imam, nguồn thẩm quyền tôn giáo và cách ứng xử với chính quyền đã tạo ra nhiều khuynh hướng. Một số cộng đồng nhấn mạnh quyền lãnh đạo chính trị; một số khác chú trọng tri thức bí truyền, sự hướng dẫn tinh thần hoặc luật học.
Imam Ja’far al-Sadiq, sống vào thế kỷ VIII, có vị trí đặc biệt trong tiến trình phát triển này. Ông được nhiều truyền thống Hồi giáo kính trọng như một học giả có ảnh hưởng. Trong Shia, ông được nhìn nhận là Imam thứ sáu và là nhân vật quan trọng đối với sự hình thành luật học Ja’fari.
Sau khi Ja’far al-Sadiq qua đời, những cách hiểu khác nhau về người kế tục ông góp phần dẫn đến sự hình thành các nhánh lớn, đặc biệt là dòng Imam Mười hai và dòng Ismaili. Các cuộc phân nhánh không chỉ xuất phát từ tranh chấp cá nhân mà còn liên quan đến quan niệm thần học về cách nhận biết một Imam hợp pháp.
Những niềm tin nền tảng của Hồi giáo Shia
Niềm tin vào Allah, kinh Qur’an và Nhà tiên tri Muhammad
Nền tảng của Hồi giáo Shia là niềm tin vào Allah, Đấng duy nhất, không có đối tác và không thể bị đồng nhất với bất kỳ tạo vật nào. Người Shia công nhận Muhammad là Nhà tiên tri cuối cùng và kinh Qur’an là mặc khải thiêng liêng.
Quan niệm cho rằng người Shia sử dụng một cuốn Qur’an khác là một hiểu lầm phổ biến. Các cộng đồng Shia hiện nay đọc cùng văn bản Qur’an tiếng Ả Rập được sử dụng trong thế giới Hồi giáo. Sự khác biệt xuất hiện chủ yếu trong một số phương pháp diễn giải, nguồn truyền thuật và cách liên hệ các câu kinh với Ahl al-Bayt.
Người Shia cũng thực hành cầu nguyện, nhịn chay trong tháng Ramadan, bố thí, hành hương đến Mecca khi có điều kiện và tuân thủ các quy định đạo đức căn bản của Islam.
Ahl al-Bayt – gia đình Nhà tiên tri
Ahl al-Bayt có thể được hiểu là “người trong gia đình” hoặc “gia đình của Nhà tiên tri”. Phạm vi xác định Ahl al-Bayt có thể được diễn giải khác nhau trong các truyền thống, nhưng đối với Shia, Ali, Fatima, Hasan và Husayn giữ vị trí trung tâm.
Lòng kính trọng dành cho Ahl al-Bayt không có nghĩa người Shia xem các nhân vật này là thần linh. Trong cách hiểu chính thống của Shia, họ là những con người được Allah ban cho phẩm hạnh và tri thức đặc biệt, nhưng vẫn là tôi tớ của Ngài.
Gia đình Nhà tiên tri được xem là mẫu mực về đạo đức, lòng trung thành và sự hy sinh. Những câu chuyện về đời sống của họ được kể lại không chỉ để tưởng niệm mà còn nhằm giáo dục cộng đồng về lòng kiên nhẫn, sự chăm sóc người nghèo và trách nhiệm bảo vệ công lý.
Imamate – vai trò của các Imam
Imamate là một trong những khái niệm quan trọng nhất của Shia. Từ “Imam” trong thế giới Hồi giáo có nhiều nghĩa. Trong đời sống thông thường, Imam có thể là người hướng dẫn buổi cầu nguyện tại thánh đường. Nhưng trong thần học Shia, Imam còn chỉ những người kế tục đặc biệt thuộc gia đình Nhà tiên tri.
Tùy từng nhánh Shia, số lượng và danh sách các Imam không giống nhau. Tuy nhiên, các truyền thống đều nhấn mạnh rằng Imam có nhiệm vụ hướng dẫn cộng đồng, bảo vệ thông điệp tôn giáo và giải thích ý nghĩa của mặc khải.
Đối với dòng Imam Mười hai, Imam được xem là người được Allah hướng dẫn và được bảo vệ khỏi những sai lầm nghiêm trọng trong việc truyền đạt tôn giáo. Khái niệm này không đồng nghĩa với việc Imam nhận một mặc khải mới. Muhammad vẫn là Nhà tiên tri cuối cùng, còn Imam có trách nhiệm bảo tồn và giải thích thông điệp đã được mặc khải.
Công lý của Allah
Trong thần học Shia Imam Mười hai, công lý của Allah thường được nêu như một nguyên lý căn bản. Allah không hành động bất công và con người phải chịu trách nhiệm đối với những lựa chọn có ý thức của mình.
Tư tưởng này tạo nên một mối liên hệ giữa thần học và đạo đức xã hội. Công lý không chỉ là thuộc tính của Allah mà còn là chuẩn mực để con người nhìn nhận bản thân, gia đình, cộng đồng và quyền lực chính trị.
Ký ức Karbala làm cho chủ đề công lý có sức sống đặc biệt trong văn hóa Shia. Dù vậy, cách áp dụng khái niệm này vào chính trị và xã hội rất đa dạng, không thể quy mọi cộng đồng Shia về một lập trường duy nhất.
Niềm tin về Mahdi
Nhiều truyền thống Hồi giáo có niềm tin về Mahdi, một nhân vật được kỳ vọng sẽ xuất hiện vào thời kỳ cuối để khôi phục công lý. Trong Shia Imam Mười hai, niềm tin này gắn trực tiếp với Imam thứ mười hai, Muhammad al-Mahdi.
Theo tín ngưỡng của dòng Imam Mười hai, vị Imam này bước vào trạng thái ẩn khuất, nghĩa là không còn xuất hiện công khai trước cộng đồng. Người Shia tin rằng ông vẫn sống theo ý muốn của Allah và sẽ xuất hiện trở lại khi thời điểm thích hợp đến.
Niềm tin về Imam ẩn khuất không nên bị giản lược thành một dự báo chính trị cụ thể. Trong đời sống tôn giáo, nó còn thể hiện niềm hy vọng rằng bất công không phải là trạng thái vĩnh viễn và con người phải chuẩn bị cho một thế giới tốt đẹp hơn bằng hành động đạo đức.
Các nhánh chính của Hồi giáo Shia
Shia Imam Mười hai
Shia Imam Mười hai, còn được gọi là Twelver Shia hoặc Ithna Ashari, là nhánh đông nhất của Hồi giáo Shia. Tên gọi xuất phát từ niềm tin vào một chuỗi gồm mười hai Imam, bắt đầu từ Imam Ali và kết thúc với Imam Muhammad al-Mahdi.
Nhánh này có ảnh hưởng lớn tại Iran, Iraq, Azerbaijan, Bahrain và một số khu vực của Lebanon, Pakistan, Ấn Độ, Afghanistan cùng các quốc gia khác. Tuy nhiên, cộng đồng Imam Mười hai tại mỗi nơi có truyền thống văn hóa và lập trường xã hội không hoàn toàn giống nhau.
Luật học chủ yếu của nhánh này thường được gọi là luật học Ja’fari, theo tên Imam Ja’far al-Sadiq. Trong quá trình phát triển, các học giả xây dựng hệ thống suy luận pháp lý dựa trên kinh Qur’an, truyền thống của Nhà tiên tri và các Imam, lý trí cùng những nguyên tắc chuyên môn khác.
Khi Imam thứ mười hai được tin là đang ẩn khuất, giới học giả tôn giáo dần đảm nhiệm vai trò giải thích luật và hướng dẫn cộng đồng. Từ đó hình thành các trung tâm giáo dục, mạng lưới học giả và cơ chế tham khảo ý kiến pháp lý có ảnh hưởng sâu rộng.
Shia Ismaili
Dòng Ismaili hình thành từ những khác biệt về người kế tục Imam Ja’far al-Sadiq. Các cộng đồng Ismaili gắn dòng Imamate với Isma’il ibn Ja’far hoặc hậu duệ của ông.
Ismaili có lịch sử tư tưởng phong phú, đặc biệt chú trọng mối quan hệ giữa ý nghĩa bên ngoài và chiều sâu tinh thần của mặc khải. Các học giả Ismaili từng đóng góp cho triết học, thần học, khoa học, văn chương và giáo dục trong thế giới Hồi giáo.
Vương triều Fatimid do người Ismaili thành lập từng cai trị một vùng rộng lớn tại Bắc Phi và Trung Đông. Cairo và cơ sở học thuật gắn với al-Azhar được hình thành trong bối cảnh lịch sử ấy, dù về sau al-Azhar trở thành một trung tâm quan trọng của Hồi giáo Sunni.
Ngày nay, Ismaili gồm nhiều cộng đồng. Dòng Nizari công nhận một Imam sống thuộc dòng kế tục di truyền, trong khi một số cộng đồng Musta’li – Tayyibi có cơ cấu thẩm quyền khác. Không nên xem mọi cộng đồng Ismaili có cùng một hình thức nghi lễ hoặc tổ chức.
Shia Zaydi
Zaydi được đặt theo tên Zayd ibn Ali, một hậu duệ của Imam Husayn. Cộng đồng Zaydi có lịch sử lâu dài, đặc biệt tại Yemen.
Khác với dòng Imam Mười hai, Zaydi không giới hạn Imamate trong một danh sách cố định gồm mười hai người. Theo cách hiểu truyền thống, một hậu duệ đủ phẩm hạnh của Hasan hoặc Husayn, có tri thức và đứng lên bảo vệ công lý, có thể được công nhận là Imam.
Trong một số vấn đề luật học và thần học, Zaydi có những điểm gần với một số trường phái Sunni hơn so với dòng Imam Mười hai. Tuy nhiên, Zaydi vẫn giữ bản sắc Shia thông qua lòng trung thành với Ali và gia đình Nhà tiên tri.
Việc đồng nhất toàn bộ người Zaydi với một phong trào chính trị hiện đại là không phù hợp. Cộng đồng tôn giáo có lịch sử và phạm vi rộng hơn bất kỳ tổ chức chính trị nào xuất hiện trong một giai đoạn cụ thể.
Những cộng đồng có quan hệ lịch sử phức tạp với Shia
Một số tài liệu đại chúng xếp Alawite, Alevi, Bektashi hoặc Druze vào một danh sách chung với Shia. Cách phân loại này cần được sử dụng thận trọng.
Các cộng đồng trên có thể chịu ảnh hưởng từ lòng kính trọng Ali, tư tưởng Shia hoặc những dòng huyền học Hồi giáo, nhưng mỗi cộng đồng có lịch sử, giáo lý và cách tự nhận diện riêng. Riêng Druze đã phát triển thành một truyền thống tôn giáo độc lập và thường không tự nhận là một nhánh Hồi giáo Shia.
Do đó, việc tìm hiểu một cộng đồng cần dựa trên cách họ tự định danh, lịch sử cụ thể và các công trình nghiên cứu chuyên sâu, thay vì chỉ dựa vào một sơ đồ phân nhánh đơn giản.
Thẩm quyền tôn giáo và giới học giả Shia
Các trung tâm học thuật Hawza
Trong dòng Imam Mười hai, cơ sở đào tạo học giả tôn giáo thường được gọi là hawza. Hai trung tâm có ảnh hưởng lớn trong thời hiện đại là Najaf tại Iraq và Qom tại Iran. Ngoài ra còn có nhiều cơ sở đào tạo tại Lebanon, Syria, Nam Á và các cộng đồng hải ngoại.
Học viên nghiên cứu tiếng Ả Rập, kinh Qur’an, Hadith, luật học, nguyên tắc suy luận pháp lý, thần học, logic và triết học. Quá trình đào tạo có thể kéo dài nhiều năm và không phải mọi người học đều trở thành giáo sĩ có thẩm quyền cao.
Hệ thống hawza không hoàn toàn giống một trường đại học hiện đại và cũng không có một cơ quan duy nhất điều hành toàn cầu. Mỗi trung tâm, học giả và mạng lưới có thể có phương pháp, truyền thống và mức độ ảnh hưởng khác nhau.
Mujtahid, Ayatollah và Marja
Mujtahid là học giả được công nhận có khả năng vận dụng các nguồn và nguyên tắc luật học để đưa ra phán đoán pháp lý. “Ayatollah” là một danh hiệu dành cho một số học giả có trình độ cao, nhưng cách sử dụng có thể khác nhau theo thời kỳ và khu vực.
Marja al-taqlid, thường gọi ngắn là marja, là học giả có thẩm quyền được một bộ phận tín đồ tham khảo trong các vấn đề thực hành tôn giáo. Người theo dòng Imam Mười hai có thể lựa chọn học giả mà họ tin tưởng để tham khảo, thay vì toàn thế giới Shia cùng tuân theo một lãnh đạo duy nhất.
Vì vậy, không có một nhân vật tương đương với giáo hoàng của Công giáo đứng đầu tất cả các nhánh Shia. Ngay trong dòng Imam Mười hai, nhiều marja có thể cùng tồn tại và đưa ra những ý kiến khác nhau về một số vấn đề.
Sự đa dạng trong quan niệm về chính trị
Giới học giả Shia có nhiều cách nhìn về mối quan hệ giữa tôn giáo và nhà nước. Một số chủ trương học giả nên tập trung vào giáo dục, đạo đức và bảo vệ cộng đồng, hạn chế trực tiếp nắm quyền. Một số khác cho rằng luật gia tôn giáo cần đảm nhiệm vai trò chính trị rộng hơn trong thời kỳ Imam ẩn khuất.
Mô hình quyền lực của luật gia được áp dụng tại Iran là một cách diễn giải có ảnh hưởng, nhưng không đại diện cho mọi học giả hoặc tín đồ Shia. Tại nhiều nơi, người Shia tham gia các hệ thống chính trị khác nhau và có quan điểm đa dạng như bất kỳ cộng đồng lớn nào.
Thực hành tôn giáo của người Shia
Cầu nguyện hằng ngày
Người Shia thực hiện năm bổn phận cầu nguyện hằng ngày. Trong luật học Imam Mười hai, tín đồ có thể thực hiện lễ trưa và chiều gần nhau, cũng như lễ hoàng hôn và ban đêm gần nhau, nên người quan sát đôi khi thấy năm lễ được tổ chức trong ba khoảng thời gian.
Điều này không có nghĩa người Shia chỉ có ba lễ cầu nguyện. Sự khác biệt nằm ở quy định về thời điểm và khả năng kết hợp, không phải số lượng bổn phận.
Khi phủ phục, nhiều người Shia đặt trán lên một miếng đất sét nhỏ gọi là turbah. Đất sét thường được làm từ đất sạch, đôi khi lấy từ khu vực Karbala. Theo cách giải thích của tín đồ, họ không thờ miếng đất mà dùng một vật liệu tự nhiên làm bề mặt phủ phục trước Allah.
Nhịn chay, hành hương và bố thí
Người Shia nhịn chay trong tháng Ramadan từ lúc rạng đông đến khi mặt trời lặn, trừ những trường hợp được miễn hoặc hoãn theo giáo luật. Họ cũng thực hiện hành hương Hajj đến Mecca khi có đủ điều kiện sức khỏe và tài chính.
Bố thí và trợ giúp người khó khăn giữ vai trò quan trọng. Ngoài zakat, luật học Imam Mười hai còn nhấn mạnh khums, thường được hiểu là việc dành một phần nhất định từ một số loại thu nhập hoặc tài sản sau khi đáp ứng các điều kiện pháp lý.
Cách tính toán và sử dụng khums là vấn đề chuyên môn của luật học, có thể khác nhau giữa các học giả. Một phần nguồn lực này được dùng cho giáo dục, hoạt động tôn giáo, hỗ trợ người nghèo và duy trì các tổ chức cộng đồng.
Tháng Muharram và ngày Ashura
Muharram là tháng đầu tiên trong lịch Hồi giáo. Trong mười ngày đầu tháng, nhiều cộng đồng Shia tổ chức các buổi tưởng niệm sự kiện Karbala, với cao điểm là ngày thứ mười, gọi là Ashura.
Các hoạt động thường bao gồm đọc lại câu chuyện về Imam Husayn, giảng về đạo đức, đọc thơ ai ca, cầu nguyện, tổ chức đoàn rước và phân phát thức ăn. Người tham dự thường mặc trang phục tối màu để thể hiện sự tưởng niệm.
Tại một số khu vực, câu chuyện Karbala được trình diễn dưới hình thức sân khấu nghi lễ. Âm nhạc, thi ca và nghệ thuật trang trí trong dịp Muharram tạo nên những truyền thống văn hóa đặc sắc, thay đổi theo ngôn ngữ và địa phương.
Một số hình ảnh truyền thông thường tập trung vào những nghi thức gây thương tích cho cơ thể. Tuy nhiên, đây không phải là cách thực hành của toàn bộ người Shia. Nhiều học giả và cộng đồng phản đối hoặc không khuyến khích hành động gây tổn hại, thay vào đó vận động hiến máu, làm từ thiện và trợ giúp người khó khăn để tưởng niệm Imam Husayn.
Arbaeen
Arbaeen được tổ chức sau Ashura bốn mươi ngày, tưởng niệm thời điểm kết thúc chu kỳ tang lễ truyền thống dành cho Imam Husayn. Nhiều tín đồ hành hương đến Karbala, trong đó có những người đi bộ từ Najaf hoặc các địa phương khác.
Dọc đường, cư dân và các tổ chức thiện nguyện dựng những điểm phục vụ miễn phí thức ăn, nước uống, nơi nghỉ và chăm sóc y tế. Đối với người tham gia, hành trình là một hình thức tưởng niệm, rèn luyện lòng kiên nhẫn và biểu hiện tình đoàn kết cộng đồng.
Mặc dù Arbaeen có quy mô đặc biệt lớn trong dòng Imam Mười hai, mức độ tham gia phụ thuộc vào điều kiện địa lý, tài chính, an ninh và phong tục của từng nơi.
Hành hương viếng các địa điểm linh thiêng
Bên cạnh Hajj đến Mecca, người Shia còn thực hiện ziyara, tức viếng thăm lăng mộ của các Imam, thân nhân Nhà tiên tri hoặc những nhân vật được kính trọng.
Najaf gắn với lăng Imam Ali; Karbala gắn với Imam Husayn và Abbas ibn Ali; Kazimayn cùng Samarra có các lăng Imam khác. Mashhad tại Iran nổi tiếng với thánh địa Imam Ali al-Rida, còn Qom là trung tâm học thuật và nơi đặt lăng Fatima al-Ma’suma.
Trong nhận thức của tín đồ, ziyara là hành động tưởng nhớ, cầu nguyện với Allah và học theo tấm gương của người đã khuất. Một số tín đồ thực hành tawassul, nghĩa là tìm sự gần gũi với Allah thông qua địa vị tinh thần của những người được kính trọng.
Các trường phái Hồi giáo có những cách đánh giá khác nhau về giới hạn của ziyara và tawassul. Để trình bày khách quan, không nên gọi việc viếng lăng của người Shia là “thờ Imam”, bởi chính tín đồ phân biệt rõ giữa tôn kính con người và thờ phượng Allah.
Những địa điểm có ý nghĩa đối với người Shia
Mecca và Medina vẫn là hai thành phố linh thiêng hàng đầu của người Shia cũng như mọi tín đồ Hồi giáo. Kaaba tại Mecca là hướng cầu nguyện và trung tâm của cuộc hành hương Hajj. Medina gắn với Nhà tiên tri Muhammad và lịch sử cộng đồng Muslim đầu tiên.
Najaf có ý nghĩa đặc biệt vì được truyền thống Shia xác định là nơi an táng Imam Ali. Thành phố còn là một trung tâm đào tạo học giả lâu đời, có ảnh hưởng vượt ra ngoài Iraq.
Karbala gắn với cuộc tử đạo của Imam Husayn. Không gian lăng Husayn và Abbas trở thành nơi gặp gỡ của người hành hương đến từ nhiều quốc gia, đặc biệt trong dịp Ashura và Arbaeen.
Mashhad là địa điểm hành hương quan trọng tại Iran vì gắn với Imam thứ tám của dòng Imam Mười hai. Qom nổi bật với hoạt động giáo dục, xuất bản và đào tạo học giả.
Ngoài các trung tâm lớn, hàng nghìn thánh đường, husayniyya và cơ sở cộng đồng Shia tồn tại tại Nam Á, Trung Á, châu Phi, châu Âu, châu Mỹ và Australia. Husayniyya thường là không gian dành cho hội họp, giảng dạy và tưởng niệm Imam Husayn, dù hình thức sử dụng khác nhau theo địa phương.
Phân bố của cộng đồng Shia trên thế giới
Các ước tính quốc tế thường được trích dẫn cho rằng người Shia chiếm khoảng 10–13% tổng số tín đồ Hồi giáo toàn cầu. Con số thực tế khó xác định chính xác vì nhiều quốc gia không thống kê tôn giáo theo nhánh, phương pháp điều tra không đồng nhất và một số cộng đồng sống trong điều kiện nhạy cảm về giáo phái.
Iran, Iraq, Azerbaijan và Bahrain thường được nhắc đến như những quốc gia có tỷ lệ người Shia cao. Các cộng đồng đáng kể cũng hiện diện tại Lebanon, Pakistan, Ấn Độ, Afghanistan, Yemen và vùng phía đông Saudi Arabia.
Nam Á là một không gian quan trọng của văn hóa Shia. Người Shia tại Pakistan và Ấn Độ đã phát triển nhiều truyền thống thi ca, kiến trúc, diễn xướng và tưởng niệm Karbala bằng các ngôn ngữ như Urdu, Gujarati và các ngôn ngữ địa phương.
Tại Afghanistan, nhiều người Hazara theo dòng Imam Mười hai, nhưng không phải mọi tín đồ Shia đều thuộc dân tộc Hazara và không phải mọi người Hazara đều có cùng một bản sắc tôn giáo.
Tại Lebanon, người Shia gồm nhiều cộng đồng địa phương với lịch sử lâu đời. Ở Yemen, truyền thống Zaydi có vị trí đặc biệt. Các cộng đồng Ismaili hiện diện tại Nam Á, Trung Á, Đông Phi, Trung Đông, châu Âu và Bắc Mỹ.
Sự phân bố này cho thấy Shia không phải là một truyền thống chỉ thuộc người Iran hoặc người Ba Tư. Tín đồ Shia có thể là người Arab, Ba Tư, Azeri, Kurd, Hazara, Ấn Độ, Pakistan, Tajik, châu Phi, châu Âu hoặc thuộc nhiều cộng đồng khác.
Điểm chung và khác biệt giữa Hồi giáo Shia và Sunni
| Nội dung | Hồi giáo Shia | Hồi giáo Sunni |
|---|---|---|
| Nền tảng đức tin | Tin vào Allah, Qur’an và Nhà tiên tri Muhammad | Tin vào Allah, Qur’an và Nhà tiên tri Muhammad |
| Vấn đề kế vị | Nhấn mạnh quyền lãnh đạo của Ali và Ahl al-Bayt | Công nhận tiến trình lựa chọn Abu Bakr và các khalifa đầu tiên |
| Khái niệm lãnh đạo | Imamate giữ vai trò thần học đặc biệt | Khalifa chủ yếu gắn với lãnh đạo cộng đồng; học giả giải thích giáo luật |
| Nguồn truyền thuật | Đặc biệt coi trọng truyền thuật qua Ahl al-Bayt và các Imam | Sử dụng những tuyển tập Hadith và hệ thống truyền thuật Sunni |
| Luật học | Ja’fari, Zaydi, Ismaili và các truyền thống khác | Hanafi, Maliki, Shafi’i, Hanbali và các trường phái khác |
| Cầu nguyện | Năm lễ, có thể kết hợp trong ba khoảng thời gian theo một số luật học | Năm lễ thường được thực hiện ở năm thời điểm riêng |
| Tưởng niệm Karbala | Có vị trí trung tâm, đặc biệt trong Muharram và Ashura | Husayn được kính trọng, nhưng hình thức tưởng niệm thường khác |
| Cơ cấu thẩm quyền | Nhiều học giả, marja hoặc Imam tùy từng nhánh | Nhiều học giả, trường phái và cơ quan tôn giáo khác nhau |
Bảng trên chỉ phản ánh những nét khái quát. Bên trong mỗi truyền thống đều tồn tại nhiều trường phái, tập quán địa phương và quan điểm học thuật. Không phải mọi người Sunni hoặc Shia đều thực hành giống nhau.
Sự khác biệt cũng không xóa bỏ nền tảng chung. Trong nhiều xã hội, người Sunni và Shia cùng cầu nguyện, học tập, làm việc, kết hôn và tham gia các hoạt động cộng đồng. Ranh giới giáo phái có lúc rõ rệt, nhưng ở những nơi khác lại không phải yếu tố quan trọng nhất trong đời sống thường ngày.
Những hiểu lầm thường gặp về Hồi giáo Shia
“Người Shia thờ Imam Ali hoặc Imam Husayn”
Đây là cách hiểu không phù hợp với niềm tin của tín đồ Shia. Người Shia thờ phượng Allah và xem Ali, Husayn cùng các Imam là những người hướng dẫn, mẫu mực đạo đức và tôi tớ được kính trọng của Ngài.
Những lời cầu nguyện tại lăng, việc nhắc tên Imam hoặc thực hành tawassul có thể bị người ngoài diễn giải khác nhau. Tuy nhiên, khi mô tả một tôn giáo, cần phân biệt giữa cách tín đồ tự hiểu nghi lễ với đánh giá thần học của một truyền thống khác.
“Shia là tôn giáo của người Iran”
Iran là quốc gia có ảnh hưởng lớn trong thế giới Shia, nhưng Shia không bắt nguồn như một tôn giáo dân tộc của người Iran. Imam Ali, Fatima, Hasan và Husayn đều sống trong môi trường Arab của thời kỳ Hồi giáo sơ khai.
Ngày nay, hàng triệu người Shia là người Arab, Azeri, Nam Á, Trung Á và thuộc nhiều dân tộc khác. Đồng nhất Shia với Iran dễ che khuất sự đa dạng của các cộng đồng tại Iraq, Lebanon, Bahrain, Yemen, Ấn Độ, Pakistan và những khu vực khác.
“Ashura chỉ là nghi thức tự hành xác”
Ashura trước hết là thời gian tưởng niệm Imam Husayn và suy ngẫm về công lý, lòng trung thành cùng sự hy sinh. Các buổi giảng, đọc thơ, phân phát thức ăn và hoạt động từ thiện phổ biến hơn nhiều so với những hình thức gây thương tích thường được truyền thông chú ý.
Cách thực hành Ashura rất khác nhau. Nhiều tín đồ không tham gia bất kỳ hành động làm tổn hại cơ thể nào, trong khi nhiều học giả công khai phản đối các nghi thức nguy hiểm.
“Sunni và Shia luôn đối đầu”
Lịch sử có những giai đoạn xung đột, đàn áp và tranh chấp giữa các thế lực sử dụng bản sắc Sunni hoặc Shia. Tuy nhiên, cũng có những thời kỳ hợp tác, trao đổi học thuật và chung sống lâu dài.
Nhiều cuộc xung đột được gọi là “giáo phái” còn liên quan đến quyền lực nhà nước, tài nguyên, biên giới, can thiệp bên ngoài, bất bình đẳng xã hội và lợi ích địa chính trị. Chỉ giải thích bằng bất đồng thần học sẽ bỏ qua các nguyên nhân lịch sử phức tạp.
“Taqiyya có nghĩa là được phép nói dối người khác”
Taqiyya thường được hiểu là việc che giấu niềm tin trong hoàn cảnh một người có nguy cơ bị sát hại, tra tấn hoặc đàn áp nghiêm trọng. Khái niệm này có vị trí nổi bật trong ký ức Shia vì nhiều cộng đồng từng sống dưới sự đe dọa.
Taqiyya không phải là sự cho phép chung để lừa dối người khác trong đời sống hằng ngày. Việc biến thuật ngữ này thành bằng chứng rằng mọi tín đồ Shia đều không đáng tin là một định kiến tôn giáo.
Hồi giáo Shia và đời sống chính trị
Lịch sử Shia gắn với câu hỏi về lãnh đạo, công lý và quyền lực, nên truyền thống này thường có ngôn ngữ chính trị mạnh. Tuy nhiên, không thể từ đó kết luận mọi tín đồ Shia cùng theo một hệ tư tưởng hoặc một quốc gia.
Một số học giả nhấn mạnh sự kiên nhẫn, giáo dục và bảo vệ đạo đức cộng đồng trong thời kỳ Imam ẩn khuất. Một số khác ủng hộ sự tham gia trực tiếp của giới luật gia vào nhà nước. Nhiều tín đồ Shia sống trong các chế độ quân chủ, cộng hòa, dân chủ nghị viện hoặc xã hội thế tục và có lựa chọn chính trị khác nhau.
Khái niệm “vành đai Shia” hoặc “trục Shia” thường được sử dụng trong phân tích địa chính trị. Những thuật ngữ này có thể giúp mô tả một số quan hệ giữa các nhà nước và tổ chức, nhưng dễ tạo ấn tượng sai rằng hàng trăm triệu người Shia là một khối thống nhất.
Trong thực tế, lợi ích quốc gia, dân tộc, ngôn ngữ, giai cấp, địa phương và quan điểm chính trị có thể quan trọng không kém bản sắc tôn giáo. Hai lực lượng cùng mang danh nghĩa Shia vẫn có thể bất đồng sâu sắc.
Vì vậy, cần phân biệt Hồi giáo Shia như một truyền thống đức tin với chính sách của một chính phủ, hoạt động của một đảng phái hoặc hành động của một tổ chức vũ trang.
Hồi giáo Shia tại Đông Nam Á và Việt Nam
Đông Nam Á là khu vực có dân số Hồi giáo lớn, nhưng truyền thống Sunni chiếm ưu thế tại Indonesia, Malaysia, Brunei và nhiều cộng đồng trong khu vực. Dù vậy, những mối liên hệ với văn hóa Shia đã xuất hiện trong lịch sử thông qua thương mại, di cư, văn học và các mạng lưới học thuật từ Ba Tư, Ấn Độ cùng Trung Đông.
Tại một số nơi, dấu vết văn hóa liên quan đến câu chuyện Hasan và Husayn hoặc tháng Muharram tồn tại ngay trong những cộng đồng không tự nhận là Shia. Điều này cho thấy sự giao lưu tôn giáo phức tạp hơn các đường biên giáo phái hiện đại.
Ở Việt Nam, đời sống Hồi giáo chủ yếu gắn với cộng đồng Chăm Islam và cộng đồng Chăm Bàni. Chăm Islam có quan hệ với dòng Hồi giáo Sunni phổ biến trong khu vực, trong khi Bàni là một truyền thống đã trải qua quá trình bản địa hóa lâu dài và có nhiều đặc điểm riêng.
Các tư liệu công khai về tôn giáo tại Việt Nam hiện không cho thấy Shia là một dòng Hồi giáo có cộng đồng bản địa đông hoặc hệ thống tổ chức lịch sử tương đương Chăm Islam và Chăm Bàni. Một số cá nhân Shia là người nước ngoài, người làm việc trong cơ quan ngoại giao, sinh viên hoặc cư dân quốc tế có thể sinh hoạt tôn giáo tại Việt Nam, nhưng số liệu cụ thể rất hạn chế.
Do đó, không nên đồng nhất Hồi giáo tại Việt Nam với Shia, đồng thời cũng không nên khẳng định tuyệt đối rằng không có bất kỳ tín đồ Shia nào. Cách diễn đạt phù hợp là Shia không phải dòng Hồi giáo chiếm vị trí nổi bật trong lịch sử và cơ cấu cộng đồng Muslim bản địa tại Việt Nam.
Giá trị văn hóa và đạo đức của truyền thống Shia
Karbala đã tạo nên một kho tàng thi ca, kể chuyện, sân khấu, thư pháp và nghệ thuật nghi lễ phong phú. Tại mỗi khu vực, câu chuyện về Imam Husayn được diễn đạt bằng ngôn ngữ, âm nhạc và hình thức thẩm mỹ khác nhau.
Trong văn học Ba Tư và Urdu, hình tượng Karbala có thể được dùng để nói về nỗi đau, sự trung thành, thân phận con người và khát vọng công lý. Trong kiến trúc, các lăng Imam và không gian tưởng niệm phản ánh sự phát triển của nghệ thuật mái vòm, trang trí hình học, thư pháp và gạch men.
Các buổi tưởng niệm còn tạo ra mạng lưới tương trợ cộng đồng. Việc nấu ăn, phục vụ nước uống, hỗ trợ người hành hương, chăm sóc người nghèo và quyên góp cho các hoạt động xã hội được xem là cách biến ký ức tôn giáo thành hành động cụ thể.
Tấm gương của Fatima và Zaynab cũng giữ vị trí quan trọng. Zaynab, con gái Imam Ali và em gái Imam Husayn, được truyền thống Shia tưởng nhớ vì đã bảo vệ những người sống sót và lên tiếng sau biến cố Karbala. Bà trở thành biểu tượng của lòng kiên cường và khả năng làm chứng cho sự thật.
Những giá trị này không nên bị lý tưởng hóa thành đặc điểm riêng mà chỉ người Shia mới có. Công lý, lòng nhân ái, sự kiên nhẫn và trách nhiệm cộng đồng cũng hiện diện trong nhiều truyền thống tôn giáo khác. Ý nghĩa của Shia nằm ở cách cộng đồng biểu đạt và nuôi dưỡng những giá trị ấy thông qua lịch sử riêng của mình.
Cách tìm hiểu Hồi giáo Shia một cách tôn trọng
Khi đọc hoặc viết về Shia, cần tránh sử dụng các từ ngữ mang tính phán xét như “tà phái”, “lệch đạo” hoặc “cuồng tín” nếu không đặt chúng trong một bối cảnh trích dẫn và phân tích cụ thể. Đây thường là ngôn ngữ tranh luận nội bộ, không phù hợp với cách trình bày văn hóa và học thuật trung lập.
Cũng cần phân biệt rõ ba lớp thông tin: sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng, cách truyền thống Shia diễn giải sự kiện và niềm tin thần học của tín đồ. Chẳng hạn, trận Karbala là một sự kiện lịch sử, còn ý nghĩa cứu độ hoặc vị trí tinh thần của Imam Husayn thuộc phạm vi niềm tin.
Không nên lấy hành động của một cá nhân, một tổ chức vũ trang hoặc một chính phủ để đánh giá toàn bộ cộng đồng. Tương tự, hình ảnh của một nghi lễ tại một địa phương không đại diện cho mọi tín đồ Shia trên thế giới.
Tên gọi cũng cần được sử dụng nhất quán. “Shia”, “Shi’a” và “Shiite” cùng chỉ một truyền thống, nhưng “Shia” hiện được dùng khá phổ biến trong văn bản tiếng Việt và có sắc thái trung tính. “Imam” nên được hiểu theo bối cảnh vì từ này có thể chỉ người hướng dẫn cầu nguyện hoặc một nhân vật trong dòng Imamate.
Quan trọng hơn, việc tìm hiểu cần bắt đầu từ nhận thức rằng tín đồ Shia là những cộng đồng sống động, không chỉ là nhân vật trong các cuộc xung đột lịch sử. Họ có đời sống gia đình, giáo dục, nghề nghiệp, nghệ thuật và những mối quan tâm xã hội đa dạng.
Kết luận
Hồi giáo Shia hình thành từ những khác biệt về quyền lãnh đạo cộng đồng sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời, nhưng qua hơn một nghìn năm đã phát triển thành một truyền thống tôn giáo phong phú. Trọng tâm của Shia là lòng gắn bó với Ahl al-Bayt, quan niệm về Imamate và ký ức đặc biệt dành cho Imam Husayn cùng sự kiện Karbala.
Các nhánh Imam Mười hai, Ismaili và Zaydi cho thấy Shia không phải một khối đồng nhất. Mỗi nhánh có cách hiểu riêng về dòng Imam, thẩm quyền tôn giáo và thực hành cộng đồng. Ngay trong cùng một nhánh, sự khác biệt về văn hóa, quốc gia và quan điểm chính trị vẫn rất rõ rệt.
Ashura, Arbaeen, việc viếng các địa điểm linh thiêng và lòng tôn kính các Imam là những nét nổi bật của đời sống Shia. Tuy nhiên, những thực hành ấy cần được hiểu trong khuôn khổ niềm tin độc thần của Islam, thay vì diễn giải thành việc thờ phụng con người hoặc thần thánh hóa các Imam.
Nhìn nhận Shia chỉ qua xung đột Sunni – Shia hoặc chính trị Trung Đông sẽ làm nghèo đi một truyền thống có đóng góp đáng kể cho thần học, triết học, văn học, kiến trúc và hoạt động cộng đồng. Cách tiếp cận thận trọng, tôn trọng sự khác biệt và phân biệt rõ dữ kiện với niềm tin sẽ giúp người đọc hiểu đầy đủ hơn về một bộ phận quan trọng của thế giới Hồi giáo.
