Ban thờ Mẫu trong chùa thường thờ Tam Tòa Thánh Mẫu cùng các vị thuộc hệ thống Tứ phủ, tùy truyền thống từng chùa và địa phương.
Trong nhiều ngôi chùa của người Việt, nhất là chùa làng ở miền Bắc, bên cạnh chính điện thờ Phật còn có ban hoặc điện thờ Mẫu. Không gian này thể hiện sự giao thoa lâu đời giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian bản địa, đặc biệt là tục thờ nữ thần, thờ Mẫu và Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Nhân vật trung tâm của ban thờ Mẫu thường là Tam Tòa Thánh Mẫu, gồm các vị Mẫu cai quản miền trời, miền rừng núi và miền sông nước. Tại những điện thờ có quy mô lớn, ngoài các Thánh Mẫu còn có thể thờ Ngũ vị Tôn Ông, các Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu, Ngũ Hổ và một số vị thần khác trong hệ thống Tứ phủ.
Tuy nhiên, cách bài trí không hoàn toàn giống nhau ở mọi ngôi chùa. Có nơi chỉ đặt một ban nhỏ thờ Mẫu Liễu Hạnh và hai vị Mẫu phối thờ; có nơi xây riêng một điện Mẫu với nhiều tầng tượng; cũng có chùa thờ một vị nữ thần gắn với lịch sử và tín ngưỡng của địa phương. Vì vậy, muốn xác định chính xác một ban Mẫu đang thờ những ai cần căn cứ vào tượng pháp, bài vị, hoành phi, biển ghi tên ban và truyền thống riêng của ngôi chùa.
Ban thờ Mẫu trong chùa là gì?
Ban thờ Mẫu là không gian thờ các vị Thánh Mẫu và thần linh thuộc tín ngưỡng dân gian Việt Nam được đặt trong khuôn viên chùa. Ban có thể nằm ở gian bên của tiền đường, phía sau chính điện, trong một nhà riêng hoặc tại một điện nhỏ bên cạnh khu Tam Bảo.
Nếu không gian thờ chỉ gồm một hương án hoặc một khám thờ nhỏ, người dân thường gọi là ban Mẫu. Khi công trình có quy mô tương đối độc lập, gồm hậu cung, tiền tế và nhiều lớp tượng, nơi đó thường được gọi là điện Mẫu, nhà Mẫu hoặc đôi khi là phủ Mẫu. Cách gọi còn phụ thuộc vào tập quán của từng vùng.
Ban Mẫu không phải là ban thờ chính của Phật giáo. Trung tâm của một ngôi chùa vẫn là Tam Bảo, nơi thờ chư Phật, Bồ Tát và các vị thuộc hệ thống Phật giáo. Việc xuất hiện ban thờ Mẫu cho thấy đặc điểm dung hợp của đời sống tín ngưỡng Việt Nam, trong đó chùa không chỉ là nơi tu học Phật pháp mà ở một số địa phương còn là không gian sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng.
Các nghiên cứu về chùa Việt ghi nhận bên cạnh hệ thống tượng Phật, nhiều chùa còn có những ban phối thờ như ban Đức Ông, ban Thánh Hiền, ban Mẫu hoặc ban thờ các nhân vật có liên hệ với lịch sử ngôi chùa. Tuy vậy, không phải ngôi chùa nào cũng có ban Mẫu và cách sắp xếp giữa các nơi có thể rất khác nhau.
Ban thờ Mẫu trong chùa thường thờ những ai?
Tam Tòa Thánh Mẫu
Tam Tòa Thánh Mẫu là lớp thần linh quan trọng nhất và thường được đặt ở vị trí trang trọng trong hậu cung của ban Mẫu. Trong cách hiểu phổ biến hiện nay, ba vị gồm:
- Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, cai quản miền trời.
- Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, cai quản miền rừng núi.
- Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, cai quản miền sông nước.
Ba miền trời, rừng núi và sông nước tạo thành Tam phủ trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu được thực hành rộng rãi ở nhiều tỉnh, thành của Việt Nam. UNESCO cũng mô tả di sản này gắn với việc tôn thờ các Thánh Mẫu của ba miền trời, nước, núi và rừng.
Trong tượng thờ, các vị Mẫu thường được nhận biết qua màu sắc trang phục mang tính biểu trưng:
| Vị Thánh Mẫu | Không gian cai quản theo quan niệm tín ngưỡng | Màu áo thường gặp |
|---|---|---|
| Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên | Miền trời, mây, mưa và các hiện tượng thiên nhiên | Đỏ |
| Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn | Miền núi rừng, cây cỏ và sinh kế vùng sơn cước | Xanh |
| Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ | Sông, hồ, biển và nguồn nước | Trắng |
| Mẫu Địa | Đất đai, cõi đất | Vàng |
Màu sắc và vị trí tượng chỉ là dấu hiệu tham khảo. Tượng cổ có thể đã được sơn sửa nhiều lần; một số điện thờ sử dụng ngai, bài vị hoặc tranh thờ thay cho tượng. Vị trí bên trái, bên phải của từng Mẫu cũng không nên được xem là quy tắc tuyệt đối vì còn phụ thuộc vào hướng nhìn và lối bài trí của mỗi nơi.
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên là vị Mẫu đại diện cho Thiên phủ, tức miền trời. Trong nhiều điện Mẫu hiện nay, vị trí trung tâm của Tam Tòa thường được dành cho Mẫu Thượng Thiên, với trang phục màu đỏ.
Mẫu Thượng Thiên thường được đồng nhất hoặc gắn bó chặt chẽ với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo truyền thuyết được lưu truyền trong dân gian, Liễu Hạnh là một tiên nữ giáng trần, trải qua nhiều lần sinh hóa rồi được nhân dân tôn làm Thánh Mẫu. Đây là nội dung thuộc thần tích và truyền thuyết tín ngưỡng, không nên hiểu như một tiểu sử lịch sử đã được chứng minh đầy đủ.
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, thường gọi là Mẫu Thoải hoặc Mẫu Thủy, là vị Mẫu cai quản miền sông nước theo quan niệm tín ngưỡng. Tượng Mẫu thường mặc áo trắng.
Việc tôn thờ Mẫu Thoải phản ánh vai trò đặc biệt của nước trong đời sống cư dân nông nghiệp. Nước duy trì mùa màng, cung cấp nguồn sống, đồng thời cũng có thể gây ra lũ lụt và những biến động khó lường. Hình tượng Mẫu Thoải vì thế vừa gắn với ước vọng về nguồn nước thuận hòa, vừa thể hiện sự kính trọng của con người đối với tự nhiên.
Mẫu Địa trong hệ thống Tứ phủ
Khi từ Tam phủ phát triển thành Tứ phủ, hệ thống thờ Mẫu có thêm Địa phủ, tức miền đất. Vị đại diện thường được gọi là Mẫu Địa, Địa Tiên Thánh Mẫu hoặc Mẫu Đệ Tứ Địa Phủ. Tượng, ngai hoặc trang phục của Mẫu thường sử dụng màu vàng.
Tuy nhiên, Mẫu Địa không phải lúc nào cũng có một pho tượng riêng. Có điện thờ đưa Mẫu Địa vào hàng Tứ vị Thánh Mẫu; có nơi vẫn giữ Tam Tòa nhưng hiểu rằng quyền năng của Mẫu Thượng Thiên hoặc Mẫu Liễu Hạnh bao quát cả cõi đất; cũng có nơi đặt Mẫu Địa vào một cấu trúc thần điện khác.
Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí nào trên ban thờ?
Trong nhiều điện Mẫu, Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí Mẫu thủ điện, nghĩa là vị Mẫu được thờ chính tại nơi đó. Tượng hoặc bài vị của bà thường được đặt ở trung tâm, phía trước hoặc phía dưới hàng Tam Tòa Thánh Mẫu.
Có nơi đồng nhất Mẫu Liễu Hạnh với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên nên chỉ đặt một tượng trung tâm mặc áo đỏ. Có nơi lại phân biệt Tam Tòa là lớp quyền năng đại diện cho các miền vũ trụ, còn Mẫu Liễu Hạnh là vị thần chủ được đặt ở một hàng riêng. Vì vậy, nhìn thấy bốn tượng nữ trên ban Mẫu chưa chắc có nghĩa là nơi đó thờ “Tứ vị Thánh Mẫu”; tượng thứ tư có thể là Mẫu Liễu Hạnh được thờ riêng dưới Tam Tòa.
Tại một số điện Mẫu thờ riêng Liễu Hạnh, hai bên còn có tượng hoặc bài vị của Quỳnh Hoa và Quế Hoa, được quan niệm là hai vị thị giả theo hầu Mẫu. Một số nơi thờ thêm cha mẹ trần thế của Mẫu nhằm thể hiện đạo lý nhớ nguồn. Đây là các dạng bài trí mang tính địa phương, không phải thành phần bắt buộc của mọi ban Mẫu.
Ngoài Tam Tòa Thánh Mẫu, điện Mẫu còn thờ những vị nào?
Một ban Mẫu nhỏ trong chùa có thể chỉ thờ ba vị Thánh Mẫu hoặc một tượng Mẫu chính. Đối với điện Mẫu đầy đủ, thần điện có thể bao gồm nhiều hàng và nhiều nhóm thần linh.
Tam vị Đức Vua Cha hoặc Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu
Ở tầng trên của một số điện Mẫu có tượng Tam vị Đức Vua Cha. Tên gọi và cách giải thích về các vị không hoàn toàn thống nhất giữa các nơi. Có điện thờ Vua Cha Ngọc Hoàng, Vua Cha Bát Hải và Vua Cha Diêm Vương; nơi khác đặt bộ tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào và Bắc Đẩu.
Nhóm tượng này phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa với những yếu tố của Đạo giáo và quan niệm dân gian về thiên đình. Không phải ban Mẫu nào trong chùa cũng có lớp tượng này. Khi gặp ba tượng nam đội mũ bình thiên ở tầng cao, không nên nhầm đó là Tam Tòa Thánh Mẫu.
Tứ phủ Chầu Bà
Các Chầu Bà là những nữ thần giữ vị trí quan trọng dưới hàng Thánh Mẫu. Trong quan niệm của người thực hành tín ngưỡng, các Chầu đại diện hoặc giúp việc cho các phủ, đồng thời có thể gắn với những nữ thần và nhân vật được tôn kính tại từng địa phương.
Danh sách Chầu Bà thường được truyền tụng theo thứ bậc từ Chầu Đệ Nhất đến các vị Chầu tiếp theo. Tuy nhiên, điện thờ hiếm khi đặt đủ tất cả tượng Chầu. Một số nơi chỉ thờ những vị có quan hệ với thần tích của di tích, chẳng hạn Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam, Chầu Đệ Tứ, Chầu Lục, Chầu Bé hoặc Chầu Mười.
Tứ phủ Ông Hoàng
Các Ông Hoàng là nhóm thần linh nam trong hệ thống Tứ phủ. Dân gian thường nhắc đến mười vị theo thứ tự từ Ông Hoàng Cả đến Ông Hoàng Mười, nhưng không phải tất cả đều có thần tích rõ ràng hoặc được thờ phổ biến như nhau.
Ba vị thường gặp tại nhiều điện Mẫu là:
- Ông Hoàng Ba.
- Ông Hoàng Bảy.
- Ông Hoàng Mười.
Một số Ông Hoàng được cộng đồng gắn với nhân vật lịch sử hoặc nhân thần của một vùng đất. Tuy nhiên, các cách đồng nhất này có thể khác nhau giữa thần tích, truyền thuyết và quan niệm của người thực hành. Khi viết hoặc giới thiệu về từng vị, cần phân biệt rõ đâu là dữ kiện lịch sử, đâu là sự tích tín ngưỡng.
Tại điện Mẫu lớn, tượng các Ông Hoàng có thể được đặt thành hàng ở một gian bên. Trong ban nhỏ, chỉ một vài vị tiêu biểu được thờ phối.
Chúa Sơn Trang và ban Sơn Trang
Ban Sơn Trang hoặc động Sơn Trang là không gian gắn với miền rừng núi. Nhân vật trung tâm có thể được gọi là Chúa Sơn Trang, Mẫu Thượng Ngàn hoặc một vị Chúa Bà của địa phương.
Xung quanh tượng chính thường có các Chầu, Cô hoặc thị nữ. Không gian đôi khi được đắp thành hang động, trang trí cây cối, chim thú và cảnh quan núi rừng. Đây là một hình thức tạo tác dân gian nhằm biểu hiện thế giới sơn lâm theo quan niệm tín ngưỡng.
Tam Tòa và Tứ phủ khác nhau như thế nào?
Tam Tòa Thánh Mẫu nói đến ba ngôi Mẫu được đặt thành một bộ tượng hoặc ba ngai thờ. Tứ phủ lại là khái niệm chỉ hệ thống bốn miền:
- Thiên phủ: miền trời.
- Nhạc phủ: miền rừng núi.
- Thoải phủ: miền sông nước.
- Địa phủ: miền đất.
Vì vậy, một điện thờ thuộc tín ngưỡng Tứ phủ vẫn có thể chỉ đặt Tam Tòa Thánh Mẫu ở vị trí trung tâm. Mẫu Địa có thể được thể hiện bằng một tượng riêng, một bài vị, màu sắc tượng trưng hoặc được hiểu là đã hội nhập vào quyền năng của một vị Mẫu khác.
Sự khác biệt này hình thành trong quá trình tín ngưỡng biến đổi theo thời gian và không gian. Không nên dựa vào số tượng để kết luận rằng một nơi “thờ thiếu” hoặc bài trí không đúng. Đối với di tích cổ, việc nhận diện còn phải dựa trên niên đại tượng, văn bia, sắc phong, thần tích và kết quả nghiên cứu của cơ quan chuyên môn.
Ban Mẫu trong chùa có phải nơi thờ tất cả các nữ thần không?
Không phải mọi nữ thần được thờ trong chùa đều thuộc Tam phủ, Tứ phủ.
Tại miền Trung và Nam Bộ, một số chùa hoặc cơ sở thờ tự dân gian có thể thờ Thiên Y A Na, Bà Chúa Xứ, Linh Sơn Thánh Mẫu, Ngũ Hành Nương Nương, Thiên Hậu Thánh Mẫu hoặc một nữ thần bản địa. Những vị này có lịch sử, cộng đồng thực hành và hệ thống truyền thuyết riêng.
Trong quá trình giao lưu văn hóa, một số nữ thần địa phương có thể được người Việt gọi chung là “Mẫu” hoặc được phối thờ cùng hệ thống Tứ phủ. Tuy nhiên, không nên tự động đồng nhất mọi vị với Mẫu Liễu Hạnh hay Tam Tòa Thánh Mẫu.
Chẳng hạn, Thiên Y A Na là một hình tượng hình thành qua quá trình tiếp biến từ nữ thần Po Nagar của người Chăm vào đời sống tín ngưỡng của người Việt. Thiên Hậu Thánh Mẫu lại có nguồn gốc trong tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa. Bà Chúa Xứ Núi Sam gắn với không gian văn hóa Nam Bộ. Các vị có thể cùng được tôn xưng là Thánh Mẫu nhưng không vì thế mà có chung một sự tích.
