Lễ hội vật cầu nước làng Vân ở Bắc Giang

Giữa không gian làng cổ ven sông Cầu, lễ hội vật cầu nước làng Vân gây ấn tượng bởi một sới vật ngập bùn, quả cầu gỗ nặng gần 20 kg và những trai làng mình trần, đóng khố, cùng tranh cầu trong tiếng trống hội liên hồi. Bùn đất bắn tung, người tham gia liên tục trượt ngã rồi đứng dậy, còn khán giả xung quanh reo hò theo từng lần quả cầu tiến gần hố cầu. Khung cảnh ấy vừa khỏe khoắn, náo nhiệt, vừa mang chiều sâu của một nghi lễ cầu mùa đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Lễ hội không chỉ là cuộc thi sức mạnh. Trong ký ức của người làng Vân, hội vật cầu gắn với việc thờ Đức Thánh Tam Giang, với truyền thuyết về cuộc giao tranh giữa quân nhà Thánh và các thế lực quấy nhiễu vùng sông nước. Ở một lớp nghĩa cổ hơn, hình ảnh quả cầu tròn, sân đất ngập nước và động tác đưa cầu xuống hố còn được người dân liên hệ với Mặt Trời, đất mẹ, nguồn nước và ước vọng mùa màng sinh sôi.

Lễ hội vật cầu nước làng Vân được tổ chức ở đâu?

Làng Vân là tên gọi dân gian quen thuộc của làng Yên Viên, một làng cổ nằm bên bờ bắc sông Cầu. Trước khi có những thay đổi về đơn vị hành chính, địa chỉ thường được ghi là thôn Yên Viên, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, sau đó là thị xã Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Từ năm 2025, địa bàn này được tổ chức lại thành tổ dân phố Yên Viên thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh.

Không gian chính của lễ hội nằm tại khu vực Đền Hạ, còn được người địa phương gọi là đền chính hoặc Đền Vân. Đây là nơi thờ Đức Thánh Tam Giang và cũng là nơi diễn ra các nghi lễ cáo yết, dâng hương, trình Thánh, uống rượu trận cùng những cuộc tranh cầu trên sân bùn phía trước đền. Trong chương trình năm 2026, lễ khai hội và các trận vật cầu tiếp tục được tổ chức tại khu vực Đền Hạ, tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà.

Vị trí ven sông Cầu tạo nên cảnh quan của làng Vân và có liên hệ trực tiếp với cấu trúc lễ hội. Nước dùng để tạo sới vật theo lệ truyền thống được lấy từ dòng sông, do những người phụ nữ mặc trang phục địa phương gánh về đổ xuống sân đất. Đất, nước, đền thờ và cộng đồng cư dân vì thế không đứng riêng lẻ mà hợp thành một không gian nghi lễ thống nhất.

Tên gọi “vật cầu nước” phản ánh khá đầy đủ đặc điểm của cuộc chơi: các quân cầu tranh giành một quả cầu lớn trên sân có nước và bùn. Lễ hội còn thường được gọi là “vật cầu bùn”, bởi chỉ sau một thời gian ngắn, nước hòa với đất sân tạo thành lớp bùn đặc, trơn và ngập gần mắt cá chân. Tuy vậy, tên được ghi trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là Lễ hội Vật cầu nước làng Vân.

Nguồn gốc lễ hội qua truyền thuyết về Đức Thánh Tam Giang

Đức Thánh Tam Giang trong tín ngưỡng của làng Vân

Đối tượng được tưởng niệm và thờ phụng trong lễ hội là Đức Thánh Tam Giang. Trong hệ thống truyền thuyết dân gian vùng sông Cầu, danh xưng này thường gắn với hai anh em Trương Hống và Trương Hát, những nhân vật được kể là đã phò Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Hai vị được nhiều cộng đồng ven các dòng sông thuộc vùng Kinh Bắc tôn thờ như những vị thần có công hộ quốc, bảo vệ dân cư và trấn giữ miền sông nước.

Cần phân biệt đây là truyền thuyết tín ngưỡng được lưu truyền trong cộng đồng, không nên đồng nhất toàn bộ tình tiết với sử liệu đã được xác minh. Những lớp truyện về Đức Thánh Tam Giang có nhiều dị bản tùy địa phương. Thông cáo lễ hội năm 2026 nhắc đến hai vị Trương Hống và Trương Hát, trong khi một số bản kể tại làng Vân còn nhắc tới bốn anh em Trương Hống, Trương Hát, Trương Lừng và Trương Lẫy. Sự khác biệt này là điều thường gặp trong quá trình lưu truyền truyện kể dân gian qua nhiều thế hệ.

Huyền tích về cuộc giao tranh với quỷ nước

Theo truyền thuyết địa phương, sau khi giúp Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương, các vị tướng trở về vùng đầm Dạ Trạch và gặp một nhóm “quỷ đen” hoặc “quỷ nước” quấy phá. Hai bên thỏa thuận giao đấu: nếu lực lượng của nhà Thánh thua sẽ phải trao thưởng, còn nếu đối phương thua thì phải quy phục và theo hầu.

Cuộc giao tranh kết thúc với chiến thắng của quân nhà Thánh. Những kẻ quấy nhiễu chấp nhận quy phục, dân chúng mở hội mừng công. Cuộc vật cầu trên sân bùn về sau được cộng đồng diễn giải như sự mô phỏng trận chiến ấy: hai giáp tranh cầu tượng trưng cho hai lực lượng giao đấu, trong đó có cách lý giải một bên đại diện cho quân nhà Thánh, bên kia đại diện cho nhóm quỷ nước.

Lễ hội vật cầu nước làng Vân diễn ra vào ngày nào?

Ngày hội truyền thống được xác định vào khoảng giữa tháng Tư âm lịch. Trong cách tổ chức phổ biến hiện nay, các hoạt động chính diễn ra trong ba ngày, từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Tư. Mỗi ngày thường có một trận cầu, bên cạnh các nghi thức thờ Thánh và hoạt động văn hóa cộng đồng.

Nhiều tư liệu trước đây cho biết hội vật cầu nước làng Vân từng có thời gian bị gián đoạn do chiến tranh và những biến động xã hội. Lễ hội được cộng đồng phục dựng từ năm 2002; trong một giai đoạn, lệ tổ chức được nhắc đến là bốn năm một lần. Tuy nhiên, lịch thực tế có thể được địa phương điều chỉnh tùy điều kiện của từng thời kỳ, vì vậy không nên mặc định rằng cứ đúng bốn năm lễ hội mới được tổ chức.

Chẳng hạn, lễ hội đã được tổ chức vào các năm 2022, 2024 và 2026. Riêng năm 2026, chương trình chính thức diễn ra từ ngày 28 đến ngày 30/5, tương ứng ngày 12 đến ngày 14 tháng Tư năm Bính Ngọ. Lễ khai hội được tổ chức vào sáng 28/5; ba trận cầu lần lượt diễn ra trong các buổi chiều ngày 28, 29 và 30/5.

Ngày truyền thống theo âm lịch tương đối ổn định, nhưng lịch dương và quy mô tổ chức của từng năm phải căn cứ thông báo mới của chính quyền phường Vân Hà hoặc ban tổ chức. Người dự hội không nên sử dụng lịch của một kỳ trước để suy đoán lịch kỳ sau, nhất là trong bối cảnh địa giới hành chính và phương thức quản lý lễ hội đã có thay đổi.

Cuộc vật cầu nước diễn ra như thế nào?

Hai giáp cùng tranh một quả cầu

Khi chủ tế hoặc người điều hành phát lệnh, quả cầu được đưa hoặc gieo xuống sân. Mười sáu quân cầu lập tức lao vào tranh giành. Do cầu nặng, trơn vì nước và bùn nên rất khó giữ chắc. Người ôm được cầu phải vừa bảo vệ cầu, vừa tìm cách di chuyển giữa vòng vây của đối phương.

Các thành viên cùng giáp hỗ trợ bằng cách tạo khoảng trống, giữ thăng bằng cho người cầm cầu hoặc phối hợp nâng cầu lên cao. Giáp còn lại tìm cách chặn đường, kéo cầu trở lại và giành quyền kiểm soát. Mục tiêu của mỗi hiệp là đưa được quả cầu xuống hố cầu theo hướng và quy ước đã được xác định cho hai bên. Khi cầu vào hố, hiệp đấu kết thúc.

Sân bùn khiến những động tác tưởng như đơn giản trở nên khó khăn. Người tham gia dễ trượt chân, bị xoay người hoặc ngã xuống khi đang nâng cầu. Vì vậy, vật cầu nước đòi hỏi sức bền, khả năng giữ thăng bằng, phản xạ và sự phối hợp chặt chẽ.

Luật thi đấu mang dấu ấn nghi lễ

Ở một số kỳ hội được ghi chép, ngày đầu hai giáp đánh hai cầu để có kết quả hòa; ngày thứ hai đánh ba cầu, tạo tỷ số phân thắng bại; ngày cuối đánh bốn cầu và trở lại kết quả cân bằng. Cách sắp đặt này cho thấy cuộc tranh cầu không hoàn toàn vận hành theo mục tiêu tìm một nhà vô địch chung cuộc như thể thao hiện đại.

Sự cân bằng giữa hai giáp có ý nghĩa quan trọng. Hai bên là đối thủ trong từng hiệp nhưng không phải hai cộng đồng thù địch. Họ cùng thuộc về làng Vân và cùng đảm nhiệm một nghi thức chung. Việc để thế trận có lúc thắng, lúc thua, cuối cùng hướng tới cân bằng có thể được nhìn nhận như một cách nhấn mạnh sự hòa hợp trong cộng đồng.

Quy trình và số hiệp cụ thể có thể được điều chỉnh trong từng kỳ hội. Bởi vậy, những con số trên nên được hiểu là lệ đã được ghi nhận trong một số lần tổ chức, không phải quy tắc bất biến áp dụng máy móc cho mọi năm.

Giá trị văn hóa của lễ hội vật cầu nước làng Vân

Bảo lưu dấu ấn văn hóa nông nghiệp

Từ quả cầu Mặt Trời, hố đất, nước sông đến sân bùn, hầu hết thành tố của lễ hội đều có thể liên hệ với môi trường sản xuất nông nghiệp. Tuy không thể xác định chính xác mọi biểu tượng đã xuất hiện từ thời điểm nào, sự kết hợp giữa đất và nước cho thấy mối quan tâm sâu sắc của cư dân đối với điều kiện sinh trưởng của cây lúa.

Lễ hội giúp người hiện đại hiểu rằng đối với cộng đồng nông nghiệp xưa, mùa vụ không chỉ là hoạt động kinh tế. Nó liên quan đến sự sống còn của cả làng, đến an ninh lương thực, quan hệ gia đình và niềm tin về trật tự tự nhiên. Vì thế, cầu mùa là một hoạt động văn hóa chung chứ không phải mong muốn riêng của từng hộ.

Tưởng nhớ người có công và giáo dục lịch sử địa phương

Thông qua việc thờ Đức Thánh Tam Giang, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với các nhân vật được tin là có công chống giặc, bảo vệ vùng đất và che chở dân cư. Dù câu chuyện được lưu truyền dưới hình thức thần tích và huyền thoại, nó vẫn góp phần nuôi dưỡng ý thức về cội nguồn.

Trong ngày hội, những câu chuyện về Trương Hống, Trương Hát, Triệu Quang Phục và cuộc giao tranh với quỷ nước được kể lại cho thế hệ trẻ. Việc kể chuyện trong không gian đền, trước sới vật và giữa sự hiện diện của cả cộng đồng tạo ra sức truyền cảm khác với việc chỉ đọc một văn bản.

Khi giới thiệu nội dung này, cần nói rõ đâu là nhân vật lịch sử được sử sách đề cập và đâu là tình tiết thuộc truyền thuyết địa phương. Cách trình bày thận trọng không làm giảm giá trị của lễ hội mà giúp người đọc hiểu đúng bản chất của từng loại tư liệu.