Tìm hiểu người dân tộc Hoa ở Việt Nam: nguồn gốc, địa bàn cư trú, ngôn ngữ, tín ngưỡng, phong tục và đời sống văn hóa đặc sắc.
Người Hoa là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, có lịch sử cư trú lâu đời, đời sống văn hóa phong phú và những đóng góp đáng kể trong nhiều lĩnh vực kinh tế, xã hội, nghệ thuật và tín ngưỡng. Từ các khu phố buôn bán lâu đời ở Nam Bộ đến những làng nông nghiệp, làng nghề và cộng đồng ven biển, người Hoa đã hình thành nhiều không gian sinh hoạt vừa lưu giữ dấu ấn của quê gốc, vừa gắn bó sâu sắc với lịch sử và văn hóa Việt Nam.
Khi nhắc đến người Hoa, nhiều người thường nghĩ ngay đến khu vực Chợ Lớn, những hội quán cổ, lễ Nguyên tiêu, múa lân sư rồng hay các món ăn như hủ tiếu, mì, bánh bao và xíu mại. Tuy nhiên, văn hóa người Hoa ở Việt Nam rộng lớn và đa dạng hơn nhiều. Bên trong cộng đồng có các nhóm phương ngữ, truyền thống nghề nghiệp và hình thức thờ phụng khác nhau; mỗi vùng cư trú lại có quá trình giao lưu riêng với người Kinh, Khmer, Chăm và các dân tộc khác.
Bài viết giới thiệu khái quát nguồn gốc, dân số, địa bàn cư trú, ngôn ngữ, đời sống kinh tế, tổ chức cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội, phong tục gia đình, ẩm thực và nghệ thuật của người dân tộc Hoa ở Việt Nam. Những đặc điểm được trình bày cần được hiểu theo hướng tổng quan, bởi thực hành văn hóa có thể khác nhau giữa từng nhóm phương ngữ, từng địa phương, dòng họ và gia đình.
Người Hoa là ai?
Trong hệ thống thành phần dân tộc của Việt Nam, tên gọi chính thức của cộng đồng này là dân tộc Hoa. Trong đời sống thường ngày, các cách gọi “người Hoa” hoặc “người Việt gốc Hoa” cũng được sử dụng phổ biến.
Khái niệm người Hoa ở Việt Nam trước hết chỉ một cộng đồng dân tộc đã định cư lâu dài, có quốc tịch, quyền lợi và nghĩa vụ gắn với xã hội Việt Nam. Vì vậy, không nên đồng nhất người Hoa với công dân Trung Quốc đang tạm trú, lao động hoặc kinh doanh tại Việt Nam. “Người Hoa” là tên gọi dân tộc, trong khi quốc tịch là một khái niệm pháp lý khác.
Trong tư liệu cũ, cộng đồng này còn được gọi bằng những tên như Khách, Hán, Đường nhân, Minh Hương, Hoa kiều hoặc một số tên gắn với nhóm phương ngữ. Mỗi tên gọi ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử riêng, không phải lúc nào cũng có nội hàm giống nhau. Chẳng hạn, “Minh Hương” ban đầu liên quan đến một bộ phận di dân đến Đại Việt trong bối cảnh cuối nhà Minh, đầu nhà Thanh, sau đó dần trở thành một cộng đồng có quan hệ chặt chẽ với xã hội sở tại. Không phải tất cả người Hoa hiện nay đều là người Minh Hương.
Trong giao tiếp đương đại, “người Hoa” và “dân tộc Hoa” là những cách gọi rõ ràng, trung tính và thể hiện sự tôn trọng. Một số tên gọi dân gian từng phổ biến trong quá khứ có thể gây cảm giác thiếu thiện chí nếu được sử dụng tùy tiện.
Dân số và địa bàn cư trú của người Hoa
Theo kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số ngày 1/4/2019, dân tộc Hoa có 749.466 người, gồm 389.651 nam và 359.815 nữ, với 241.822 hộ dân cư. Khoảng 30,3% dân số người Hoa sinh sống tại khu vực nông thôn theo cách phân loại địa bàn của cuộc điều tra.
Số liệu năm 2019 ghi nhận người Hoa có mặt tại toàn bộ 63 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính của thời điểm đó. Cộng đồng tập trung đông nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh theo địa giới năm 2019, với 382.826 người, chiếm hơn một nửa dân số người Hoa cả nước vào thời điểm điều tra. Ngoài ra, người Hoa cư trú tương đối đông tại Đồng Nai, Sóc Trăng và nhiều địa phương thuộc Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long.
Người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh
Khu vực Chợ Lớn là không gian cư trú tiêu biểu nhất của người Hoa ở Việt Nam. Tại đây, cộng đồng đã hình thành mạng lưới phố nghề, chợ, cơ sở sản xuất, trường học, cơ sở y tế, hội quán, miếu và các tổ chức tương trợ.
Chợ Lớn không chỉ là một địa danh thương mại. Trong ký ức đô thị, đây còn là không gian văn hóa được tạo thành bởi tiếng nói của nhiều nhóm phương ngữ, những dãy nhà phố vừa ở vừa kinh doanh, các hội quán theo bang, các nghi lễ thờ Thiên Hậu, Quan Công, Ông Bổn, Phúc Đức Chính Thần cùng nghệ thuật múa lân sư rồng.
Qua quá trình đô thị hóa, địa bàn cư trú của người Hoa không còn khép kín trong những khu phố truyền thống. Nhiều gia đình đã chuyển đến các khu vực khác, làm việc trong những ngành nghề hiện đại và sử dụng tiếng Việt là ngôn ngữ chính. Tuy vậy, Chợ Lớn vẫn giữ vai trò quan trọng trong ký ức cộng đồng và thực hành di sản.
Quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở Việt Nam
Sự hiện diện của cư dân có nguồn gốc từ các vùng phía nam Trung Quốc trên lãnh thổ Việt Nam diễn ra trong nhiều thời kỳ. Tuy nhiên, các đợt di cư tạo nên những cộng đồng người Hoa tương đối rõ nét thường được nhắc đến từ khoảng thế kỷ XVI, đặc biệt vào cuối thời Minh, đầu thời Thanh và tiếp tục cho đến nửa đầu thế kỷ XX.
Người di cư đến Việt Nam không thuộc một tầng lớp duy nhất. Trong số họ có quan lại, binh lính, thương nhân, thợ thủ công, ngư dân, nông dân, người chạy loạn và những gia đình tìm kiếm nơi sinh sống mới. Họ đi bằng đường biển, đường sông hoặc đường bộ, định cư tại nhiều vùng khác nhau.
Các đợt di cư cuối thời Minh, đầu thời Thanh
Sau khi nhà Minh suy vong vào thế kỷ XVII, một số nhóm trung thành với nhà Minh hoặc không muốn sống dưới triều Thanh rời quê hương xuống phương Nam. Một bộ phận được các chính quyền ở Đàng Trong cho phép cư trú, khai phá đất đai, buôn bán và tham gia hình thành những trung tâm dân cư mới.
Trong quá trình định cư, nhiều cộng đồng đã tham gia khai khẩn đất hoang, mở phố chợ, kết nối đường buôn bán ven biển và nội địa. Những hoạt động này góp phần vào sự phát triển của nhiều vùng đất ở Nam Bộ.
Tuy nhiên, không nên quy toàn bộ lịch sử người Hoa tại Việt Nam vào một đợt di cư duy nhất. Các nhóm đến trong những thời điểm khác nhau có hoàn cảnh, địa vị xã hội, tiếng nói và quan hệ với chính quyền sở tại không giống nhau.
Từ cộng đồng di dân đến một thành phần của xã hội Việt Nam
Qua nhiều thế hệ, người Hoa dần ổn định cuộc sống, hình thành quan hệ hôn nhân, nghề nghiệp và láng giềng với các cộng đồng sở tại. Nhiều gia đình sử dụng tiếng Việt trong đời sống hằng ngày, tham gia hệ thống giáo dục, hành chính, kinh tế và văn hóa của Việt Nam.
Quá trình hội nhập không có nghĩa là mọi dấu vết văn hóa cũ đều biến mất. Nhiều cộng đồng vẫn duy trì bàn thờ tổ tiên, ngày giỗ họ, hội quán, miếu thờ, lễ Nguyên tiêu, lễ vía Thiên Hậu, nghệ thuật lân sư rồng, chữ Hán và một số tiếng địa phương.
Bản sắc người Hoa ở Việt Nam vì thế không phải một khuôn mẫu cố định. Đó là kết quả của quá trình vừa gìn giữ, vừa thích nghi và sáng tạo trong môi trường lịch sử, xã hội Việt Nam.
Các nhóm phương ngữ trong cộng đồng người Hoa
Người Hoa ở Việt Nam không phải một cộng đồng hoàn toàn đồng nhất về ngôn ngữ và phong tục. Trong nhiều tài liệu dân tộc học, các nhóm thường được nhắc đến gồm Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ, còn gọi là Khách Gia. Một số tư liệu cũ còn liệt kê thêm những tên nhóm địa phương khác.
Nhóm Quảng Đông
Người Hoa Quảng Đông có mặt đông tại các khu vực đô thị và trung tâm thương mại. Tiếng Quảng Đông từng là một trong những ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt cộng đồng tại Chợ Lớn.
Các hội quán của nhóm Quảng Đông thường vừa là nơi thờ phụng, vừa là địa điểm liên lạc đồng hương, giải quyết công việc chung, làm từ thiện và tổ chức lễ hội.
Nhóm Triều Châu
Người Triều Châu cư trú đông tại nhiều tỉnh Nam Bộ, đặc biệt ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Bên cạnh kinh doanh, một bộ phận tham gia nông nghiệp, chế biến lương thực, thực phẩm và các ngành nghề thủ công.
Văn hóa Triều Châu có dấu ấn trong ẩm thực, âm nhạc, diễn xướng, cách bài trí bàn thờ và hệ thống lễ tiết. Tại nhiều địa phương, những yếu tố này đã hòa quyện với văn hóa Kinh và Khmer.
Nhóm Phúc Kiến
Các cộng đồng Phúc Kiến có truyền thống gắn với thương mại đường biển, thủ công nghiệp và các tổ chức đồng hương. Thiên Hậu Thánh Mẫu là một trong những đối tượng thờ phụng nổi bật tại nhiều cơ sở tín ngưỡng của nhóm.
Tuy nhiên, việc thờ Thiên Hậu không chỉ giới hạn trong người Phúc Kiến. Qua giao lưu văn hóa, tín ngưỡng này được nhiều nhóm người Hoa khác và cả một bộ phận người Việt tiếp nhận.
Ngôn ngữ và chữ viết
Tiếng nói truyền thống của người Hoa thuộc nhóm ngôn ngữ Hán trong ngữ hệ Hán – Tạng. Tuy nhiên, cách gọi “tiếng Hoa” trong thực tế bao gồm nhiều phương ngữ có sự khác biệt đáng kể về phát âm và từ vựng.
Trong lịch sử, người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ thường sử dụng tiếng của nhóm mình trong gia đình, hội quán và hoạt động nghề nghiệp. Khi các nhóm cần giao tiếp với nhau, họ có thể sử dụng tiếng Việt, một phương ngữ thông dụng tại địa phương hoặc tiếng Hoa phổ thông tùy hoàn cảnh.
Vai trò của tiếng Việt
Đối với phần lớn người Hoa sinh ra và lớn lên tại Việt Nam hiện nay, tiếng Việt là ngôn ngữ quan trọng trong học tập, công việc và giao tiếp xã hội. Không ít gia đình đã sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ chính ngay trong nhà.
Chữ Hán trong đời sống cộng đồng
Chữ Hán xuất hiện trên hoành phi, câu đối, bia ký, biển hiệu, bài vị, sổ bộ dòng họ và văn bản nghi lễ. Tại các hội quán, miếu và từ đường, chữ viết không chỉ truyền đạt nội dung mà còn góp phần tạo nên không gian thẩm mỹ trang nghiêm.
Tín ngưỡng và tôn giáo của người Hoa
Đời sống tín ngưỡng của người Hoa ở Việt Nam có tính đa dạng và dung hợp. Trong cùng một không gian thờ tự có thể xuất hiện yếu tố thờ tổ tiên, tín ngưỡng dân gian, Phật giáo, Đạo giáo và những chuẩn mực đạo đức chịu ảnh hưởng Nho giáo.
Các cơ sở tín ngưỡng của người Hoa thường được gọi bằng nhiều tên như miếu, cung, điện, chùa hoặc hội quán. Cách gọi “chùa” trong dân gian không phải lúc nào cũng có nghĩa đây là cơ sở Phật giáo thuần túy. Muốn xác định tính chất một nơi thờ tự cần xem xét đối tượng thờ chính, lịch sử hình thành và cơ cấu quản lý.
Tư liệu về cộng đồng người Hoa ghi nhận các đối tượng thờ phụng phổ biến gồm tổ tiên, Thần Bếp, Thổ Địa, Thần Tài, Quan Công, Thiên Hậu, Ông Bổn và Nam Hải Quan Âm. Chùa miếu thường gắn với hội quán và là nơi tổ chức sinh hoạt văn hóa, lễ hội.
Thờ cúng tổ tiên
Thờ tổ tiên là nền tảng quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều gia đình người Hoa. Bàn thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng, có bài vị, bát hương, đèn, bình hoa và các câu đối hoặc giấy đỏ viết chữ mang ý nghĩa tốt lành.
Thiên Hậu Thánh Mẫu
Thiên Hậu là vị nữ thần biển được nhiều cộng đồng người Hoa tôn kính, đặc biệt trong các nhóm có truyền thống đi biển và di cư bằng đường thủy.
Quan Công
Quan Công, tức Quan Vũ trong lịch sử và văn học Trung Hoa, được tôn kính như biểu tượng của trung nghĩa, dũng khí, sự ngay thẳng và giữ chữ tín.
Ông Bổn
Ông Bổn là cách gọi quen thuộc của một vị hoặc một hệ thống thần bảo hộ cộng đồng. Tùy nhóm người Hoa và địa phương, lai lịch của Ông Bổn có thể được giải thích khác nhau.
