Người Hoa là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, có lịch sử cư trú lâu đời, đời sống văn hóa phong phú và những đóng góp đáng kể trong nhiều lĩnh vực kinh tế, xã hội, nghệ thuật và tín ngưỡng. Từ các khu phố buôn bán lâu đời ở Nam Bộ đến những làng nông nghiệp, làng nghề và cộng đồng ven biển, người Hoa đã hình thành nhiều không gian sinh hoạt vừa lưu giữ dấu ấn của quê gốc, vừa gắn bó sâu sắc với lịch sử và văn hóa Việt Nam.
Khi nhắc đến người Hoa, nhiều người thường nghĩ ngay đến khu vực Chợ Lớn, những hội quán cổ, lễ Nguyên tiêu, múa lân sư rồng hay các món ăn như hủ tiếu, mì, bánh bao và xíu mại. Tuy nhiên, văn hóa người Hoa ở Việt Nam rộng lớn và đa dạng hơn nhiều. Bên trong cộng đồng có các nhóm phương ngữ, truyền thống nghề nghiệp và hình thức thờ phụng khác nhau; mỗi vùng cư trú lại có quá trình giao lưu riêng với người Kinh, Khmer, Chăm và các dân tộc khác.
Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh giới thiệu khái quát nguồn gốc, dân số, địa bàn cư trú, ngôn ngữ, đời sống kinh tế, tổ chức cộng đồng, tín ngưỡng, lễ hội, phong tục gia đình, ẩm thực và nghệ thuật của người dân tộc Hoa ở Việt Nam. Những đặc điểm được trình bày cần được hiểu theo hướng tổng quan, bởi thực hành văn hóa có thể khác nhau giữa từng nhóm phương ngữ, từng địa phương, dòng họ và gia đình.
Người Hoa là ai?
Trong hệ thống thành phần dân tộc của Việt Nam, tên gọi chính thức của cộng đồng này là dân tộc Hoa. Trong đời sống thường ngày, các cách gọi “người Hoa” hoặc “người Việt gốc Hoa” cũng được sử dụng phổ biến.
Khái niệm người Hoa ở Việt Nam trước hết chỉ một cộng đồng dân tộc đã định cư lâu dài, có quốc tịch, quyền lợi và nghĩa vụ gắn với xã hội Việt Nam. Vì vậy, không nên đồng nhất người Hoa với công dân Trung Quốc đang tạm trú, lao động hoặc kinh doanh tại Việt Nam. “Người Hoa” là tên gọi dân tộc, trong khi quốc tịch là một khái niệm pháp lý khác.
Trong tư liệu cũ, cộng đồng này còn được gọi bằng những tên như Khách, Hán, Đường nhân, Minh Hương, Hoa kiều hoặc một số tên gắn với nhóm phương ngữ. Mỗi tên gọi ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử riêng, không phải lúc nào cũng có nội hàm giống nhau. Chẳng hạn, “Minh Hương” ban đầu liên quan đến một bộ phận di dân đến Đại Việt trong bối cảnh cuối nhà Minh, đầu nhà Thanh, sau đó dần trở thành một cộng đồng có quan hệ chặt chẽ với xã hội sở tại. Không phải tất cả người Hoa hiện nay đều là người Minh Hương.
Trong giao tiếp đương đại, “người Hoa” và “dân tộc Hoa” là những cách gọi rõ ràng, trung tính và thể hiện sự tôn trọng. Một số tên gọi dân gian từng phổ biến trong quá khứ có thể gây cảm giác thiếu thiện chí nếu được sử dụng tùy tiện.
Dân số và địa bàn cư trú của người Hoa
Theo kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số ngày 1/4/2019, dân tộc Hoa có 749.466 người, gồm 389.651 nam và 359.815 nữ, với 241.822 hộ dân cư. Khoảng 30,3% dân số người Hoa sinh sống tại khu vực nông thôn theo cách phân loại địa bàn của cuộc điều tra.
Số liệu năm 2019 ghi nhận người Hoa có mặt tại toàn bộ 63 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính của thời điểm đó. Cộng đồng tập trung đông nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh theo địa giới năm 2019, với 382.826 người, chiếm hơn một nửa dân số người Hoa cả nước vào thời điểm điều tra. Ngoài ra, người Hoa cư trú tương đối đông tại Đồng Nai, Sóc Trăng và nhiều địa phương thuộc Đông Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long.
Người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh
Khu vực Chợ Lớn là không gian cư trú tiêu biểu nhất của người Hoa ở Việt Nam. Tại đây, cộng đồng đã hình thành mạng lưới phố nghề, chợ, cơ sở sản xuất, trường học, cơ sở y tế, hội quán, miếu và các tổ chức tương trợ.
Chợ Lớn không chỉ là một địa danh thương mại. Trong ký ức đô thị, đây còn là không gian văn hóa được tạo thành bởi tiếng nói của nhiều nhóm phương ngữ, những dãy nhà phố vừa ở vừa kinh doanh, các hội quán theo bang, các nghi lễ thờ Thiên Hậu, Quan Công, Ông Bổn, Phúc Đức Chính Thần cùng nghệ thuật múa lân sư rồng.
Qua quá trình đô thị hóa, địa bàn cư trú của người Hoa không còn khép kín trong những khu phố truyền thống. Nhiều gia đình đã chuyển đến các khu vực khác, làm việc trong những ngành nghề hiện đại và sử dụng tiếng Việt là ngôn ngữ chính. Tuy vậy, Chợ Lớn vẫn giữ vai trò quan trọng trong ký ức cộng đồng và thực hành di sản.
Người Hoa ở Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long
Tại Đồng Nai và nhiều địa phương Đông Nam Bộ, người Hoa tham gia sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, chế biến, buôn bán và dịch vụ. Những cộng đồng hình thành quanh thị trấn, chợ, bến sông và trục giao thông thường có sự liên kết nghề nghiệp khá chặt chẽ.
Ở Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang, Cần Thơ và một số địa phương Nam Bộ khác, văn hóa người Hoa phát triển trong môi trường giao lưu với người Kinh và người Khmer. Sự giao thoa thể hiện trong cách nói, món ăn, âm nhạc, kiến trúc, lễ hội và quan hệ cộng đồng.
Nhiều món ăn được xem là đặc trưng của Nam Bộ hiện nay là kết quả của quá trình tiếp biến lâu dài giữa các truyền thống ẩm thực. Cùng một món hủ tiếu, bánh pía, mì, cháo hay món quay có thể có nhiều cách chế biến, tên gọi và khẩu vị khác nhau tùy địa phương.
Người Hoa ở miền Bắc và miền Trung
Người Hoa cũng từng cư trú tại các đô thị, vùng biên giới, khu mỏ, làng nghề và cảng biển ở miền Bắc. Một bộ phận làm nông nghiệp, đánh cá, làm muối, thủ công nghiệp hoặc buôn bán nhỏ. Những biến động lịch sử trong thế kỷ XX đã làm thay đổi đáng kể quy mô và địa bàn của các cộng đồng này.
Tại miền Trung, dấu ấn của thương nhân và cư dân người Hoa có thể được nhận thấy trong một số đô thị, thương cảng và cơ sở tín ngưỡng. Quá trình giao lưu lâu dài đã tạo nên những không gian văn hóa khó có thể tách biệt tuyệt đối thành yếu tố “thuần Hoa” hay “thuần Việt”.
Quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở Việt Nam
Sự hiện diện của cư dân có nguồn gốc từ các vùng phía nam Trung Quốc trên lãnh thổ Việt Nam diễn ra trong nhiều thời kỳ. Tuy nhiên, các đợt di cư tạo nên những cộng đồng người Hoa tương đối rõ nét thường được nhắc đến từ khoảng thế kỷ XVI, đặc biệt vào cuối thời Minh, đầu thời Thanh và tiếp tục cho đến nửa đầu thế kỷ XX.
Người di cư đến Việt Nam không thuộc một tầng lớp duy nhất. Trong số họ có quan lại, binh lính, thương nhân, thợ thủ công, ngư dân, nông dân, người chạy loạn và những gia đình tìm kiếm nơi sinh sống mới. Họ đi bằng đường biển, đường sông hoặc đường bộ, định cư tại nhiều vùng khác nhau.
Các đợt di cư cuối thời Minh, đầu thời Thanh
Sau khi nhà Minh suy vong vào thế kỷ XVII, một số nhóm trung thành với nhà Minh hoặc không muốn sống dưới triều Thanh rời quê hương xuống phương Nam. Một bộ phận được các chính quyền ở Đàng Trong cho phép cư trú, khai phá đất đai, buôn bán và tham gia hình thành những trung tâm dân cư mới.
Trong quá trình định cư, nhiều cộng đồng đã tham gia khai khẩn đất hoang, mở phố chợ, kết nối đường buôn bán ven biển và nội địa. Những hoạt động này góp phần vào sự phát triển của nhiều vùng đất ở Nam Bộ.
Tuy nhiên, không nên quy toàn bộ lịch sử người Hoa tại Việt Nam vào một đợt di cư duy nhất. Các nhóm đến trong những thời điểm khác nhau có hoàn cảnh, địa vị xã hội, tiếng nói và quan hệ với chính quyền sở tại không giống nhau.
Từ cộng đồng di dân đến một thành phần của xã hội Việt Nam
Qua nhiều thế hệ, người Hoa dần ổn định cuộc sống, hình thành quan hệ hôn nhân, nghề nghiệp và láng giềng với các cộng đồng sở tại. Nhiều gia đình sử dụng tiếng Việt trong đời sống hằng ngày, tham gia hệ thống giáo dục, hành chính, kinh tế và văn hóa của Việt Nam.
Quá trình hội nhập không có nghĩa là mọi dấu vết văn hóa cũ đều biến mất. Nhiều cộng đồng vẫn duy trì bàn thờ tổ tiên, ngày giỗ họ, hội quán, miếu thờ, lễ Nguyên tiêu, lễ vía Thiên Hậu, nghệ thuật lân sư rồng, chữ Hán và một số tiếng địa phương.
Bản sắc người Hoa ở Việt Nam vì thế không phải một khuôn mẫu cố định. Đó là kết quả của quá trình vừa gìn giữ, vừa thích nghi và sáng tạo trong môi trường lịch sử, xã hội Việt Nam.
Các nhóm phương ngữ trong cộng đồng người Hoa
Người Hoa ở Việt Nam không phải một cộng đồng hoàn toàn đồng nhất về ngôn ngữ và phong tục. Trong nhiều tài liệu dân tộc học, các nhóm thường được nhắc đến gồm Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ, còn gọi là Khách Gia. Một số tư liệu cũ còn liệt kê thêm những tên nhóm địa phương khác.
Nhóm Quảng Đông
Người Hoa Quảng Đông có mặt đông tại các khu vực đô thị và trung tâm thương mại. Tiếng Quảng Đông từng là một trong những ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trong sinh hoạt cộng đồng tại Chợ Lớn.
Các hội quán của nhóm Quảng Đông thường vừa là nơi thờ phụng, vừa là địa điểm liên lạc đồng hương, giải quyết công việc chung, làm từ thiện và tổ chức lễ hội.
Nhóm Triều Châu
Người Triều Châu cư trú đông tại nhiều tỉnh Nam Bộ, đặc biệt ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Bên cạnh kinh doanh, một bộ phận tham gia nông nghiệp, chế biến lương thực, thực phẩm và các ngành nghề thủ công.
Văn hóa Triều Châu có dấu ấn trong ẩm thực, âm nhạc, diễn xướng, cách bài trí bàn thờ và hệ thống lễ tiết. Tại nhiều địa phương, những yếu tố này đã hòa quyện với văn hóa Kinh và Khmer.
Nhóm Phúc Kiến
Các cộng đồng Phúc Kiến có truyền thống gắn với thương mại đường biển, thủ công nghiệp và các tổ chức đồng hương. Thiên Hậu Thánh Mẫu là một trong những đối tượng thờ phụng nổi bật tại nhiều cơ sở tín ngưỡng của nhóm.
Tuy nhiên, việc thờ Thiên Hậu không chỉ giới hạn trong người Phúc Kiến. Qua giao lưu văn hóa, tín ngưỡng này được nhiều nhóm người Hoa khác và cả một bộ phận người Việt tiếp nhận.
Nhóm Hải Nam
Người Hải Nam có truyền thống gắn với nghề biển, dịch vụ ăn uống, thương mại và một số ngành thủ công. Trong đời sống tín ngưỡng, ngoài các vị thần phổ biến của người Hoa, một số cộng đồng có những nhân vật được phụng thờ gắn với lịch sử di cư và nghề nghiệp riêng.
Nhóm Hẹ hoặc Khách Gia
Người Hẹ, còn được gọi là Khách Gia, hiện diện tại nhiều vùng khác nhau. Bên cạnh buôn bán và dịch vụ, một số cộng đồng từng làm nông nghiệp hoặc thủ công nghiệp.
Tùy nơi cư trú, tiếng Hẹ và các phong tục truyền thống có mức độ bảo lưu khác nhau. Nhiều gia đình trẻ hiện sử dụng chủ yếu tiếng Việt, trong khi tiếng của nhóm được duy trì trong giao tiếp với ông bà hoặc trong sinh hoạt hội đoàn.
Ngôn ngữ và chữ viết
Tiếng nói truyền thống của người Hoa thuộc nhóm ngôn ngữ Hán trong ngữ hệ Hán – Tạng. Tuy nhiên, cách gọi “tiếng Hoa” trong thực tế bao gồm nhiều phương ngữ có sự khác biệt đáng kể về phát âm và từ vựng.
Trong lịch sử, người Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ thường sử dụng tiếng của nhóm mình trong gia đình, hội quán và hoạt động nghề nghiệp. Khi các nhóm cần giao tiếp với nhau, họ có thể sử dụng tiếng Việt, một phương ngữ thông dụng tại địa phương hoặc tiếng Hoa phổ thông tùy hoàn cảnh.
Vai trò của tiếng Việt
Đối với phần lớn người Hoa sinh ra và lớn lên tại Việt Nam hiện nay, tiếng Việt là ngôn ngữ quan trọng trong học tập, công việc và giao tiếp xã hội. Không ít gia đình đã sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ chính ngay trong nhà.
Việc sử dụng thành thạo tiếng Việt giúp cộng đồng hội nhập sâu vào đời sống chung. Đồng thời, sự suy giảm khả năng sử dụng phương ngữ truyền thống ở thế hệ trẻ cũng đặt ra câu hỏi về việc bảo tồn di sản ngôn ngữ.
Chữ Hán trong đời sống cộng đồng
Chữ Hán xuất hiện trên hoành phi, câu đối, bia ký, biển hiệu, bài vị, sổ bộ dòng họ và văn bản nghi lễ. Tại các hội quán, miếu và từ đường, chữ viết không chỉ truyền đạt nội dung mà còn góp phần tạo nên không gian thẩm mỹ trang nghiêm.
Ngày nay, không phải người Hoa nào cũng đọc viết được chữ Hán. Nhiều văn bản cổ tại các cơ sở tín ngưỡng cần được phiên dịch, chú giải và bảo quản để thế hệ sau có thể hiểu giá trị lịch sử của chúng.
Việc dạy tiếng Hoa và chữ Hán trong cộng đồng hiện nay có nhiều hình thức khác nhau. Mục đích có thể là giữ gìn văn hóa gia đình, phục vụ giao tiếp hoặc đáp ứng nhu cầu học tập, nghề nghiệp. Cần phân biệt việc bảo tồn tiếng nói dân tộc với chương trình giáo dục ngoại ngữ nói chung.
Đời sống kinh tế và nghề nghiệp
Hình ảnh người Hoa thường gắn với hoạt động buôn bán, nhưng đây chỉ là một phần trong đời sống kinh tế đa dạng của cộng đồng. Tùy vùng cư trú, người Hoa làm nông nghiệp, đánh bắt thủy sản, làm muối, thủ công nghiệp, chế biến thực phẩm, vận tải, dịch vụ, giáo dục, y tế và nhiều ngành nghề hiện đại.
Tư liệu dân tộc học ghi nhận người Hoa ở nông thôn có truyền thống trồng lúa nước; những cộng đồng ven biển có thể làm muối, đánh cá; tại đô thị, thương mại, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp phát triển tương đối mạnh. Các nghề gốm, làm nhang, làm giấy, chế biến thực phẩm và sản xuất hàng tiêu dùng từng hiện diện tại nhiều khu vực người Hoa cư trú.
Mạng lưới gia đình và nghề nghiệp
Trong xã hội truyền thống, quan hệ gia đình, dòng họ, đồng hương và hội nghề có vai trò quan trọng. Người mới đến có thể nhận được sự giúp đỡ về chỗ ở, việc làm, vốn, thông tin thị trường và quan hệ khách hàng.
Cơ chế tương trợ tạo điều kiện để các hộ nhỏ tham gia buôn bán, sản xuất. Chữ tín, sự đúng hẹn và uy tín của gia đình thường được coi trọng bởi việc kinh doanh có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tuy nhiên, không nên biến những đặc điểm này thành định kiến rằng mọi người Hoa đều giỏi kinh doanh hoặc đều có điều kiện kinh tế khá giả. Trong cộng đồng vẫn có sự khác biệt lớn về nghề nghiệp, mức sống và cơ hội phát triển.
Sự chuyển đổi trong xã hội hiện đại
Ngày nay, thế hệ trẻ người Hoa làm việc trong hầu hết các lĩnh vực của xã hội. Nhiều người theo học đại học, làm công nghệ, tài chính, luật, y tế, nghệ thuật, giáo dục, truyền thông hoặc quản lý.
Mô hình cửa hàng gia đình vẫn tồn tại nhưng không còn là lựa chọn duy nhất. Một số nghề thủ công truyền thống gặp khó khăn do thay đổi thị trường, đô thị hóa, thiếu mặt bằng sản xuất và thiếu người kế nghiệp.
Gia đình, dòng họ và tổ chức cộng đồng
Gia đình và dòng họ có vị trí quan trọng trong văn hóa người Hoa. Trong mô hình truyền thống, gia đình thường mang tính phụ hệ, con cái theo họ cha và người con trai trưởng có trách nhiệm đáng kể đối với việc thờ cúng tổ tiên.
Mỗi dòng họ có thể lập từ đường hoặc bàn thờ chung. Ngày giỗ họ là dịp tưởng nhớ tổ tiên, gặp gỡ thân tộc, nhắc lại gia phả và củng cố quan hệ giữa các chi nhánh. Tư liệu dân tộc học cũng ghi nhận vai trò của hội nghề, hội đồng hương và các vị tổ nghề trong đời sống cộng đồng.
Hội quán
Hội quán là một thiết chế tiêu biểu của cộng đồng người Hoa tại các đô thị. Ban đầu, hội quán thường được thành lập trên cơ sở đồng hương, phương ngữ hoặc nghề nghiệp.
Một hội quán có thể đảm nhiệm nhiều chức năng:
- Thờ các vị thần, thánh hoặc nhân vật được cộng đồng tôn kính.
- Tổ chức ngày lễ, ngày vía và hoạt động văn hóa.
- Giúp đỡ người mới đến định cư.
- Hỗ trợ người nghèo, người già hoặc gia đình gặp khó khăn.
- Gìn giữ tiếng nói, chữ viết và phong tục.
- Là nơi gặp gỡ, trao đổi công việc và giải quyết vấn đề chung.
Chức năng của hội quán đã thay đổi theo thời gian. Ngày nay, nhiều nơi trở thành cơ sở tín ngưỡng, di sản kiến trúc và điểm tham quan văn hóa, đồng thời vẫn duy trì hoạt động từ thiện và sinh hoạt cộng đồng.
Sự thay đổi của mô hình gia đình
Quan hệ gia đình người Hoa hiện nay chịu tác động của đô thị hóa, giáo dục, pháp luật và sự thay đổi quan niệm về giới. Quyền quyết định hôn nhân, nghề nghiệp và tài sản của phụ nữ ngày càng được đề cao.
Nhiều gia đình không còn sống chung nhiều thế hệ. Việc thờ cúng tổ tiên được điều chỉnh phù hợp với căn hộ đô thị, điều kiện làm việc và khả năng tập hợp con cháu.
Vì vậy, những mô tả về gia đình phụ quyền nên được hiểu như đặc điểm của mô hình truyền thống, không phải khuôn mẫu bất biến đối với mọi gia đình người Hoa hiện nay.
Tín ngưỡng và tôn giáo của người Hoa
Đời sống tín ngưỡng của người Hoa ở Việt Nam có tính đa dạng và dung hợp. Trong cùng một không gian thờ tự có thể xuất hiện yếu tố thờ tổ tiên, tín ngưỡng dân gian, Phật giáo, Đạo giáo và những chuẩn mực đạo đức chịu ảnh hưởng Nho giáo.
Các cơ sở tín ngưỡng của người Hoa thường được gọi bằng nhiều tên như miếu, cung, điện, chùa hoặc hội quán. Cách gọi “chùa” trong dân gian không phải lúc nào cũng có nghĩa đây là cơ sở Phật giáo thuần túy. Muốn xác định tính chất một nơi thờ tự cần xem xét đối tượng thờ chính, lịch sử hình thành và cơ cấu quản lý.
Tư liệu về cộng đồng người Hoa ghi nhận các đối tượng thờ phụng phổ biến gồm tổ tiên, Thần Bếp, Thổ Địa, Thần Tài, Quan Công, Thiên Hậu, Ông Bổn và Nam Hải Quan Âm. Chùa miếu thường gắn với hội quán và là nơi tổ chức sinh hoạt văn hóa, lễ hội.
Thờ cúng tổ tiên
Thờ tổ tiên là nền tảng quan trọng trong đời sống tinh thần của nhiều gia đình người Hoa. Bàn thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng, có bài vị, bát hương, đèn, bình hoa và các câu đối hoặc giấy đỏ viết chữ mang ý nghĩa tốt lành.
Việc thờ cúng thể hiện lòng hiếu kính, ý thức về nguồn cội và trách nhiệm giữa các thế hệ. Vào ngày giỗ, Tết, Thanh minh hoặc những dịp quan trọng, gia đình chuẩn bị hương hoa, thức ăn và tưởng nhớ người đã khuất.
Theo quan niệm truyền thống, tổ tiên tiếp tục hiện diện trong ký ức và đời sống đạo đức của con cháu. Điều này thuộc phạm vi tín ngưỡng và tình cảm gia đình, không nên diễn giải thành những khẳng định có tính kiểm chứng khoa học về thế giới sau khi chết.
Thiên Hậu Thánh Mẫu
Thiên Hậu là vị nữ thần biển được nhiều cộng đồng người Hoa tôn kính, đặc biệt trong các nhóm có truyền thống đi biển và di cư bằng đường thủy.
Theo truyền thuyết, bà có khả năng cứu giúp người gặp nạn trên biển. Việc thờ Thiên Hậu vì thế gắn với ước nguyện bình an, sự biết ơn đối với biển cả và ký ức về hành trình vượt biển của tổ tiên.
Tại Việt Nam, tín ngưỡng Thiên Hậu đã vượt ra ngoài phạm vi một nhóm phương ngữ. Nhiều người không thuộc dân tộc Hoa cũng đến dâng hương với thái độ kính trọng. Đây là biểu hiện của sự giao lưu tín ngưỡng giữa các cộng đồng.
Quan Công
Quan Công, tức Quan Vũ trong lịch sử và văn học Trung Hoa, được tôn kính như biểu tượng của trung nghĩa, dũng khí, sự ngay thẳng và giữ chữ tín.
Trong giới thương nhân, hình tượng Quan Công thường gắn với đạo đức kinh doanh và sự trung thành. Ở một số cơ sở thờ tự, ông còn được quan niệm là vị thần bảo hộ, trấn giữ không gian và ngăn điều xấu.
Cần phân biệt nhân vật lịch sử Quan Vũ với hình tượng đã được tín ngưỡng hóa qua nhiều thế kỷ. Những quyền năng được gán cho ông thuộc truyền thuyết và niềm tin dân gian.
Ông Bổn
Ông Bổn là cách gọi quen thuộc của một vị hoặc một hệ thống thần bảo hộ cộng đồng. Tùy nhóm người Hoa và địa phương, lai lịch của Ông Bổn có thể được giải thích khác nhau.
Có nơi đồng nhất Ông Bổn với Phúc Đức Chính Thần; nơi khác liên hệ với một nhân vật có công dẫn dắt di dân, khai phá đất đai hoặc bảo vệ cộng đồng. Vì vậy, không nên áp dụng một thần tích duy nhất cho tất cả các miếu thờ Ông Bổn.
Lễ vía Ông Bổn thường là dịp cầu an, tưởng nhớ tiền nhân và củng cố sự đoàn kết. Một số lễ hội có nghi thức mang màu sắc Đạo giáo, nhưng cách tổ chức đã thay đổi tùy điều kiện xã hội.
Thần Tài và Thổ Địa
Bàn thờ Thần Tài và Thổ Địa thường xuất hiện tại cửa hàng và gia đình kinh doanh. Theo quan niệm dân gian, Thần Tài liên quan đến tài lộc, còn Thổ Địa trông coi đất đai và bảo hộ nơi cư trú.
Việc thờ phụng chủ yếu thể hiện ước vọng làm ăn thuận lợi, cuộc sống ổn định và sự kính trọng đối với không gian sinh sống. Không có căn cứ để khẳng định chỉ cần thực hiện lễ cúng là chắc chắn có lợi nhuận hoặc tránh được rủi ro kinh doanh.
Quan Âm và Phật giáo
Quan Âm được thờ tại nhiều gia đình, hội quán và cơ sở tín ngưỡng người Hoa. Hình tượng Quan Âm biểu trưng cho lòng từ bi, cứu khổ và sự che chở.
Bên cạnh Phật giáo, trong cộng đồng người Hoa còn có người theo Công giáo, Tin Lành, Cao Đài và các tôn giáo khác. Không thể xem toàn bộ người Hoa là tín đồ của một tôn giáo duy nhất.
Những ngày lễ, Tết quan trọng
Hệ thống lễ tiết của người Hoa gắn với lịch âm, chu kỳ mùa vụ, đời sống gia đình và tín ngưỡng cộng đồng. Những ngày phổ biến gồm Tết Nguyên đán, Nguyên tiêu, Thanh minh, Đoan ngọ, Trung nguyên và Trung thu.
Tết Nguyên đán
Tết Nguyên đán là dịp đoàn tụ gia đình, tưởng nhớ tổ tiên và chào đón năm mới. Trước Tết, các gia đình thường dọn dẹp nhà cửa, thanh toán công việc cũ, chuẩn bị thức ăn, trang trí giấy đỏ và mua hoa.
Màu đỏ được ưa chuộng vì trong quan niệm truyền thống, màu này tượng trưng cho niềm vui, sức sống và điều tốt lành. Trẻ em được nhận tiền mừng tuổi trong phong bao đỏ, người lớn thăm hỏi nhau và trao những lời chúc tốt đẹp.
Món ăn ngày Tết khác nhau giữa các nhóm và từng gia đình. Bánh tổ, bánh củ cải, gà, vịt, thịt quay, cá, mì trường thọ và các loại mứt có thể xuất hiện trên mâm cúng hoặc bàn tiệc.
Tết Nguyên tiêu
Nguyên tiêu diễn ra vào rằm tháng Giêng và là một trong những dịp lễ đặc sắc nhất của người Hoa. Các hoạt động có thể gồm dâng hương tại hội quán, lễ cầu an, diễu hành, biểu diễn lân sư rồng, thư pháp, đố đèn và văn nghệ.
“Tết Nguyên tiêu của người Hoa” tại Thành phố Hồ Chí Minh được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 262/QĐ-BVHTTDL ngày 22/1/2020, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng.
Tên gọi trong hồ sơ và các hoạt động thực hành gắn chặt với không gian cộng đồng người Hoa tại khu vực Quận 5 trước đây. Việc được ghi danh không có nghĩa di sản chỉ thuộc về cơ quan quản lý hay một chương trình sân khấu. Chủ thể quan trọng nhất vẫn là cộng đồng đang thực hành và truyền dạy di sản.
Tết Thanh minh
Thanh minh là dịp con cháu sửa sang phần mộ, dâng hương và tưởng nhớ tổ tiên. Tùy gia đình, lễ có thể được tổ chức đúng tiết Thanh minh hoặc vào một ngày thuận tiện trong khoảng thời gian nhất định.
Ý nghĩa cốt lõi của Thanh minh là hướng về nguồn cội, chăm sóc nơi an nghỉ của người đã khuất và giáo dục con cháu về quan hệ gia đình.
Trong xã hội hiện đại, việc tảo mộ có thể được tổ chức đơn giản hơn. Các gia đình nên tuân thủ quy định về phòng cháy, vệ sinh môi trường và quản lý nghĩa trang, tránh đốt quá nhiều vàng mã.
Tết Đoan ngọ
Đoan ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Trong đời sống truyền thống, ngày này gắn với nhiều quan niệm về thời tiết, sức khỏe và việc phòng tránh bệnh tật khi mùa hè đến.
Một số gia đình chuẩn bị bánh ú tro, trái cây, rượu hoặc những món ăn riêng. Các cách lý giải về việc “trừ sâu bọ”, dùng cây thuốc hoặc thực phẩm mang tính kinh nghiệm dân gian, không nên thay thế cho hướng dẫn y tế.
Tết Trung nguyên
Trung nguyên vào rằm tháng Bảy thường gắn với việc tưởng nhớ người đã khuất, làm việc thiện và cầu nguyện cho các vong linh theo quan niệm tôn giáo, tín ngưỡng.
Cách thực hành có thể chịu ảnh hưởng của Phật giáo, Đạo giáo và phong tục gia đình. Nhiều nơi tổ chức cúng tại hội quán, miếu hoặc gia đình.
Khi tìm hiểu nghi lễ Trung nguyên, cần phân biệt giáo lý tôn giáo với những biến thể dân gian. Không nên dùng nỗi sợ về ma quỷ để ép buộc người khác cúng lễ hoặc mua vật phẩm.
Tết Trung thu
Trung thu là dịp sum họp, ngắm trăng, thưởng trà, ăn bánh và tổ chức hoạt động cho trẻ em. Lồng đèn, múa lân và các trò chơi cộng đồng tạo nên không khí vui tươi.
Bánh Trung thu của người Hoa có nhiều loại nhân và kỹ thuật chế biến. Qua thời gian, món bánh này trở thành một phần quen thuộc trong văn hóa ẩm thực chung của Việt Nam.
Phong tục cưới hỏi
Hôn nhân truyền thống của người Hoa coi trọng sự đồng thuận giữa hai gia đình, vai trò của người mai mối, ngày giờ tổ chức và các nghi thức báo với tổ tiên.
Trình tự cưới có thể bao gồm lễ dạm hỏi, trao sính lễ, báo hỷ, lễ cưới và tiệc mừng. Tùy nhóm phương ngữ, thành phần lễ vật, màu sắc trang phục và cách tiến hành có thể khác nhau.
Màu đỏ thường được dùng trong thiệp cưới, trang trí và trang phục vì tượng trưng cho niềm vui. Một số cô dâu mặc sườn xám hoặc trang phục mang yếu tố truyền thống trong một phần nghi lễ, sau đó thay váy cưới hiện đại.
Ngày nay, quyền tự do lựa chọn bạn đời được tôn trọng. Nhiều nghi thức được rút gọn để phù hợp với pháp luật, điều kiện kinh tế và đời sống đô thị. Những tập quán cũ gây áp lực về sính lễ, giới tính hoặc môn đăng hộ đối cũng đang dần thay đổi.
Tang lễ và tưởng niệm người đã khuất
Tang lễ người Hoa truyền thống có nhiều nghi thức liên quan đến báo tang, nhập quan, phát tang, viếng, an táng và các kỳ tưởng niệm sau tang. Mức độ thực hành tùy thuộc vào tôn giáo, nhóm phương ngữ và hoàn cảnh gia đình.
Màu trắng thường gắn với tang phục. Trong một số gia đình, quan hệ giữa người chịu tang và người mất được thể hiện qua loại khăn, áo hoặc dấu hiệu riêng.
Các nghi lễ truyền thống thể hiện lòng hiếu kính và sự gắn kết của dòng họ. Tuy nhiên, không phải mọi nghi thức đều còn được thực hiện đầy đủ. Tang lễ hiện nay thường được tổ chức gọn hơn, tuân thủ quy định về mai táng, hỏa táng, vệ sinh và trật tự đô thị.
Những lời giải thích về linh hồn, đường đi của người chết hoặc thế giới bên kia thuộc phạm vi tín ngưỡng. Không nên lợi dụng tâm lý đau buồn của gia đình để đòi hỏi những lễ vật tốn kém hoặc gieo nỗi sợ hãi.
Nhà ở và không gian thờ tự
Ở vùng nông thôn, người Hoa từng cư trú thành thôn xóm, nhà của những người cùng họ có thể nằm gần nhau. Tư liệu dân tộc học mô tả một số kiểu nhà như nhà ba gian hai chái, nhà có mặt bằng gợi hình chữ Môn hoặc chữ Khẩu. Ở đô thị, hình thức nhà phố kết hợp nơi ở với cửa hàng, kho hàng hoặc xưởng sản xuất khá phổ biến.
Không gian thờ thường được đặt ở vị trí trang trọng. Bàn thờ có thể gồm nơi thờ tổ tiên, thần bảo hộ gia đình hoặc các vị được gia chủ tôn kính.
Hoành phi, câu đối, bài vị và giấy đỏ viết chữ Hán tạo nên dấu ấn thẩm mỹ riêng. Tuy nhiên, cách bài trí không hoàn toàn giống nhau. Một gia đình theo Phật giáo, Công giáo hoặc Tin Lành có thể tổ chức không gian tín ngưỡng khác với gia đình duy trì thờ thần dân gian.
Trong căn hộ hiện đại, bàn thờ thường nhỏ gọn hơn. Điều quan trọng đối với nhiều gia đình không nằm ở quy mô đồ thờ mà ở sự thành kính, sạch sẽ và việc con cháu hiểu ý nghĩa của truyền thống.
Trang phục
Trang phục truyền thống của người Hoa có sự khác biệt giữa các nhóm, tầng lớp xã hội, giới tính và thời kỳ lịch sử. Hình ảnh quen thuộc gồm áo cổ đứng, khuy cài lệch, quần dài và sườn xám.
Phụ nữ trong một số cộng đồng từng mặc áo cổ cao, cài khuy một bên, xẻ tà; màu đỏ, hồng hoặc những màu đậm được sử dụng trong dịp vui. Nam giới thường mặc áo màu đen hoặc xanh sẫm, cổ đứng, khuy vải. Đồ trang sức như vòng tay, khuyên tai, dây chuyền bằng kim loại hoặc ngọc cũng được ưa chuộng.
Trong đời sống hằng ngày hiện nay, người Hoa mặc trang phục hiện đại tương tự các cộng đồng khác. Trang phục mang dấu ấn truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ cưới, lễ hội, biểu diễn nghệ thuật hoặc hoạt động giới thiệu văn hóa.
Không nên xem sườn xám là trang phục duy nhất đại diện cho toàn bộ người Hoa. Đây chỉ là một trong nhiều dạng trang phục được hình thành và biến đổi qua lịch sử.
Ẩm thực người Hoa ở Việt Nam
Ẩm thực là lĩnh vực thể hiện rõ khả năng thích nghi và sáng tạo của người Hoa. Những kỹ thuật như quay, hấp, xào, tiềm, hầm, làm mì, làm bánh và chế biến thịt đã góp phần làm phong phú đời sống ẩm thực tại Việt Nam.
Gạo vẫn là lương thực quan trọng, nhưng mì, hủ tiếu, cháo, bánh bao, xíu mại và nhiều loại bánh cũng được sử dụng phổ biến. Trà hoa cúc, trà sâm và các loại nước thảo mộc xuất hiện trong nhiều gia đình, quán ăn và tiệm thuốc truyền thống.
Hủ tiếu và các món mì
Hủ tiếu tại Nam Bộ có nhiều dòng khác nhau. Trong quá trình giao lưu, món ăn được điều chỉnh theo nguyên liệu địa phương và khẩu vị của người Việt, Khmer và Hoa.
Các món mì có thể dùng sợi trứng, sợi gạo hoặc sợi được kéo thủ công. Nước dùng, thịt, hải sản, rau và gia vị thay đổi tùy nhóm phương ngữ và từng cửa hàng.
Các món quay và hấp
Vịt quay, heo quay, gà hấp, cá hấp và các món dim sum thường xuất hiện trong tiệc, lễ và hoạt động kinh doanh ăn uống. Kỹ thuật tẩm ướp, kiểm soát nhiệt và xử lý nguyên liệu được truyền qua nhiều thế hệ.
Khi du nhập vào Việt Nam, các món ăn được điều chỉnh độ ngọt, mặn, béo và cách dùng rau thơm. Vì vậy, ẩm thực Hoa ở Việt Nam có bản sắc riêng, không hoàn toàn giống món ăn tại Trung Quốc hay các khu phố người Hoa ở quốc gia khác.
Bánh và món ăn lễ tiết
Bánh tổ, bánh củ cải, bánh bao, bánh pía, bánh ú tro và bánh Trung thu gắn với những dịp lễ khác nhau. Ý nghĩa của món ăn thường được giải thích qua hình dáng, tên gọi, màu sắc hoặc đặc tính kết dính.
Những cách giải thích này thuộc hệ biểu tượng văn hóa. Không nên cho rằng ăn một món nhất định sẽ tự động mang lại tài lộc, trường thọ hoặc thay đổi vận mệnh.
Nghệ thuật và sinh hoạt văn hóa
Sinh hoạt văn nghệ truyền thống của người Hoa bao gồm hát, múa, sân khấu, nhạc lễ và nhiều loại nhạc cụ như tiêu, sáo, đàn tỳ bà, đàn nhị, đàn nguyệt, trống, thanh la và chập chõa.
Một số tư liệu nhắc đến hát sơn ca, còn gọi là sán cố, cùng các tổ chức biểu diễn nghiệp dư mang tên nhạc xã. Múa lân, sư tử và rồng là những loại hình có tính cộng đồng cao, thường được trình diễn vào lễ, Tết và ngày khai trương.
Múa lân sư rồng
Múa lân sư rồng kết hợp võ thuật, âm nhạc, kỹ năng tập thể và nghệ thuật tạo hình. Người biểu diễn phải rèn luyện sức khỏe, khả năng phối hợp và cảm nhận nhịp trống.
Trong quan niệm dân gian, lân và rồng tượng trưng cho sức mạnh, niềm vui và điều tốt lành. Ngày nay, các đoàn lân sư rồng tham gia cả hoạt động tín ngưỡng, thi đấu thể thao, biểu diễn đường phố và giao lưu quốc tế.
Không nên giản lược múa lân thành một dịch vụ “cầu tài”. Đằng sau tiết mục là quá trình luyện tập, kỷ luật tập thể và tri thức nghề nghiệp của nhiều thế hệ.
Âm nhạc và sân khấu
Mỗi nhóm phương ngữ có thể bảo lưu những làn điệu, nhạc cụ và hình thức sân khấu riêng. Các loại hình ca kịch Quảng Đông, Triều Châu hoặc Phúc Kiến từng được biểu diễn trong cộng đồng, đặc biệt vào dịp lễ hội.
Sự thay đổi thị hiếu khiến một số loại hình mất dần khán giả. Việc ghi âm, quay phim, dịch lời và đào tạo người trẻ là cần thiết để những di sản này không chỉ tồn tại dưới dạng hiện vật trưng bày.
Giao lưu văn hóa giữa người Hoa và các dân tộc khác
Người Hoa sống xen cư với nhiều cộng đồng nên văn hóa luôn diễn ra trong quá trình tiếp xúc và trao đổi. Ở Nam Bộ, sự giao lưu giữa người Hoa, Kinh và Khmer đặc biệt rõ nét.
Trong ẩm thực, nguyên liệu và khẩu vị địa phương làm thay đổi nhiều món ăn gốc. Trong ngôn ngữ, từ mượn và cách phát âm được điều chỉnh qua giao tiếp hằng ngày. Trong tín ngưỡng, cùng một vị thần có thể được các nhóm cộng đồng khác nhau đến chiêm bái.
Kiến trúc hội quán và miếu người Hoa cũng tiếp nhận vật liệu, kỹ thuật xây dựng và phong cách trang trí tại Việt Nam. Thợ xây, thợ chạm, thợ gốm thuộc nhiều cộng đồng cùng tham gia kiến tạo công trình.
Sự giao thoa không làm mất đi bản sắc. Trái lại, nó cho thấy văn hóa luôn vận động. Bản sắc người Hoa tại Việt Nam được hình thành chính trong mối quan hệ với vùng đất và các cộng đồng nơi họ sinh sống.
Những biến đổi trong đời sống người Hoa hiện nay
Đô thị hóa, di chuyển dân cư và thay đổi nghề nghiệp đang tác động mạnh đến không gian văn hóa truyền thống. Nhiều gia đình rời khỏi khu phố cũ, các xưởng thủ công thu hẹp, nhà ở thay đổi và việc tập hợp dòng họ trở nên khó khăn hơn.
Nguy cơ mai một tiếng nói
Tại nhiều gia đình, ông bà nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu hoặc Hẹ nhưng con cháu chỉ hiểu một phần. Khi tiếng nói không còn được dùng trong sinh hoạt hằng ngày, nhiều bài hát, câu chuyện và thuật ngữ nghi lễ cũng khó truyền lại.
Bảo tồn ngôn ngữ không nhất thiết yêu cầu thế hệ trẻ từ bỏ tiếng Việt hoặc học tập theo một mô hình cứng nhắc. Các lớp học cộng đồng, câu lạc bộ, tư liệu nghe nhìn và hoạt động giao tiếp trong gia đình có thể giúp duy trì ngôn ngữ một cách tự nhiên.
Thương mại hóa lễ hội
Một số lễ hội thu hút đông khách tham quan và trở thành sản phẩm du lịch. Điều này tạo cơ hội quảng bá văn hóa nhưng cũng có thể dẫn đến tình trạng sân khấu hóa quá mức, chen lấn, đốt vàng mã nhiều hoặc đặt nặng việc cầu tài.
Việc bảo tồn cần tôn trọng cộng đồng chủ thể, giữ gìn sự trang nghiêm của nơi thờ tự và giải thích rõ ý nghĩa văn hóa. Lễ hội không nên bị biến thành công cụ gieo niềm tin rằng cúng lễ càng lớn thì lợi ích vật chất càng nhiều.
Bảo tồn hội quán và tư liệu
Nhiều hội quán lưu giữ bia đá, chuông, tượng thờ, tranh tường, hoành phi, câu đối và văn bản Hán cổ. Các hiện vật dễ bị hư hại bởi độ ẩm, khói nhang, côn trùng hoặc việc tu sửa thiếu chuyên môn.
Công tác bảo tồn cần kết hợp kiến thức kiến trúc, lịch sử, Hán Nôm, tôn giáo học và dân tộc học. Việc sơn mới, thay đồ thờ hoặc sửa chữa tùy tiện có thể làm mất dấu tích nguyên gốc.
Bên cạnh bảo quản vật thể, cần ghi chép ký ức của người cao tuổi, quy trình lễ hội, kỹ thuật nấu ăn, nghề thủ công, âm nhạc và các câu chuyện di cư.
Một số lưu ý khi tìm hiểu văn hóa người Hoa
Văn hóa người Hoa có tính đa dạng nội bộ rất cao. Một phong tục đúng với người Triều Châu ở Sóc Trăng có thể không hoàn toàn giống người Quảng Đông tại Chợ Lớn hoặc người Hẹ tại một địa phương khác.
Không nên cho rằng tất cả người Hoa đều buôn bán, có đời sống khá giả, nói cùng một thứ tiếng hoặc thờ cùng một vị thần. Đây là những khái quát dễ dẫn đến định kiến.
Cũng không nên đồng nhất tín ngưỡng dân gian với mê tín. Thờ tổ tiên, lễ Nguyên tiêu, thờ Thiên Hậu hay Quan Công trước hết là những thực hành văn hóa, đạo đức và cộng đồng. Mê tín xuất hiện khi niềm tin bị tuyệt đối hóa, bị lợi dụng để đe dọa hoặc hứa hẹn những kết quả không có căn cứ.
Khi tham quan hội quán, miếu hoặc lễ hội, du khách nên ăn mặc phù hợp, giữ trật tự, hạn chế chụp ảnh nghi lễ khi chưa được đồng ý, không chạm vào hiện vật và không tùy tiện diễn giải biểu tượng thờ tự.
Giá trị của văn hóa người Hoa trong xã hội Việt Nam
Văn hóa người Hoa góp phần làm phong phú bức tranh đa dân tộc của Việt Nam. Những giá trị nổi bật có thể nhận thấy trong tinh thần gia đình, ý thức về nguồn cội, mạng lưới tương trợ, đạo đức nghề nghiệp, nghệ thuật ẩm thực, kiến trúc hội quán và các lễ hội cộng đồng.
Người Hoa cũng góp phần tạo nên diện mạo của nhiều đô thị, đặc biệt ở Nam Bộ. Những khu chợ, phố nghề, cơ sở sản xuất và tuyến buôn bán do nhiều thế hệ xây dựng đã trở thành một phần lịch sử kinh tế địa phương.
Trong lĩnh vực nghệ thuật, múa lân sư rồng, âm nhạc lễ hội, sân khấu và nghệ thuật trang trí tiếp tục tạo sức hấp dẫn đối với công chúng. Trong ẩm thực, nhiều món ăn đã trở thành tài sản chung của đời sống Việt Nam.
Giá trị quan trọng nhất không chỉ nằm ở những công trình cổ hay lễ hội lớn. Văn hóa còn hiện diện trong tiếng nói của ông bà, bữa cơm gia đình, cách gìn giữ bàn thờ, câu chuyện về nghề cũ và ký ức của những khu phố.
Kết luận
Người dân tộc Hoa ở Việt Nam là một cộng đồng có lịch sử hình thành qua nhiều đợt di cư, định cư và hội nhập. Trải qua nhiều thế hệ, người Hoa vừa bảo lưu những yếu tố văn hóa gắn với các nhóm phương ngữ, vừa tiếp nhận và đóng góp vào đời sống chung của đất nước.
Từ tín ngưỡng thờ tổ tiên, Thiên Hậu, Quan Công và Ông Bổn đến Tết Nguyên tiêu, hội quán, múa lân sư rồng, ẩm thực và các nghề truyền thống, mỗi biểu hiện văn hóa đều phản ánh ký ức cộng đồng và quá trình thích nghi với vùng đất Việt Nam.
Tìm hiểu văn hóa người Hoa cần tránh những cách nhìn đơn giản hóa hoặc định kiến. Không có một khuôn mẫu duy nhất đại diện cho tất cả các gia đình, nhóm phương ngữ và địa phương. Sự đa dạng nội bộ chính là một phần quan trọng làm nên bản sắc của cộng đồng.
Việc bảo tồn văn hóa người Hoa không chỉ là trách nhiệm của riêng người Hoa. Đó còn là một phần trong công cuộc gìn giữ sự đa dạng văn hóa của Việt Nam, để những tiếng nói, nghi lễ, công trình, nghề nghiệp và ký ức đã được tạo dựng qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
