Khám phá phong tục văn hóa của người Mạ qua nhà dài, cưới hỏi, lễ vòng đời, tín ngưỡng, cồng chiêng và nghề dệt truyền thống.
Người Mạ là một trong những cộng đồng cư dân bản địa sinh sống lâu đời ở khu vực Nam Tây Nguyên và thượng nguồn sông Đồng Nai. Trải qua nhiều thế hệ, họ đã tạo dựng một không gian văn hóa gắn bó mật thiết với núi rừng, nguồn nước, nương rẫy, nhà dài và đời sống cộng đồng. Những phong tục văn hóa của người Mạ không tồn tại riêng lẻ mà kết nối với nhau thành một hệ thống, từ cách tổ chức bon làng, quan hệ gia đình, sản xuất nông nghiệp đến cưới hỏi, sinh đẻ, tang ma, lễ hội và nghệ thuật dân gian.
Trong đời sống truyền thống, nhiều hoạt động của người Mạ được đặt trong mối quan hệ giữa con người với gia đình, cộng đồng và thế giới tự nhiên. Các nghi lễ nông nghiệp thể hiện sự trân trọng đối với đất, rừng và cây lúa; lễ cưới khẳng định trách nhiệm của đôi vợ chồng trước hai họ; tiếng chiêng và ché rượu cần góp phần kết nối mọi thành viên trong bon. Những thực hành ấy phản ánh một quan niệm sống coi trọng sự hòa thuận, tương trợ và cân bằng.
Người Mạ là ai?
Mạ là tên tự gọi của cộng đồng. Trong một số tài liệu, người Mạ còn được gọi là Châu Mạ, Chô Mạ hoặc Chê Mạ. Các nhóm địa phương thường được nhắc đến gồm Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô và Mạ Krung. Cách ghi tên có thể khác nhau giữa các công trình nghiên cứu do sự khác biệt về phiên âm tiếng Mạ.
Tiếng Mạ thuộc nhóm ngôn ngữ Môn–Khmer trong ngữ hệ Nam Á. Người Mạ chưa hình thành một hệ chữ viết truyền thống được sử dụng phổ biến trong toàn cộng đồng, vì thế nhiều tri thức về lịch sử, sản xuất, luật tục, nghi lễ, truyện kể và âm nhạc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng lời nói và thực hành trực tiếp.
Theo số liệu Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế – xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2019, dân số người Mạ là 50.322 người. Cộng đồng cư trú tập trung tại khu vực phía nam của tỉnh Lâm Đồng và một số địa bàn thuộc tỉnh Đồng Nai theo địa giới hành chính hiện nay. Những vùng thường được nhắc đến trong không gian cư trú truyền thống gồm Bảo Lộc, Di Linh, Đạ Huoai, Đạ Tẻh, Cát Tiên và lưu vực thượng nguồn sông Đồng Nai. Một bộ phận người Mạ cũng sinh sống tại khu vực Đắk Nông cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng và vùng Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai.
Không gian sinh sống lâu đời của người Mạ có sự chuyển tiếp giữa cao nguyên, đồi thấp, thung lũng, sông suối và rừng. Điều kiện tự nhiên này ảnh hưởng sâu sắc đến phương thức canh tác, kiểu nhà ở, phương tiện vận chuyển, món ăn, nghề thủ công cũng như quan niệm về các lực lượng tự nhiên.
Bon làng và tính cộng đồng trong đời sống người Mạ
Bon là đơn vị cư trú truyền thống
Làng của người Mạ thường được gọi là bon. Trong đời sống truyền thống, mỗi bon là một cụm nhà ở và là một cộng đồng có phạm vi đất canh tác, rừng, nguồn nước và không gian sinh hoạt riêng. Các gia đình trong bon có quan hệ dòng họ, hôn nhân, láng giềng và tương trợ sản xuất.
Quy mô của một bon có thể thay đổi tùy từng vùng và từng thời kỳ. Trước đây, nhiều bon gồm một số nhà sàn dài, kho lúa và những công trình phục vụ đời sống chung. Nhà ở thường bố trí gần nguồn nước nhưng vẫn bảo đảm khoảng cách phù hợp với khu vực canh tác và rừng.
Đứng đầu bon theo tổ chức truyền thống là quăng bon, thường được hiểu là chủ làng. Đây là người có kinh nghiệm, uy tín và khả năng điều hòa các mối quan hệ trong cộng đồng. Trong một số nghi lễ chung, chủ làng hoặc già làng có vai trò đại diện bon để trình bày lời khấn, tổ chức công việc và chứng kiến những cam kết quan trọng.
Bên cạnh chủ làng còn có già làng, người đứng đầu dòng họ, người am hiểu luật tục, người biết thực hành nghi lễ và các nghệ nhân. Quyền hạn của họ không hoàn toàn giống bộ máy quản lý hành chính hiện đại mà chủ yếu dựa trên uy tín, kinh nghiệm và sự thừa nhận của cộng đồng.
Tinh thần cùng làm, cùng hưởng
Trong môi trường sản xuất nông nghiệp truyền thống, một gia đình khó có thể tự thực hiện mọi công việc. Việc phát rẫy, dựng nhà, thu hoạch lúa, tổ chức lễ cưới hay chuẩn bị nghi lễ lớn thường cần sự giúp sức của họ hàng và dân làng.
Hình thức đổi công, giúp công tạo nên mối quan hệ tương trợ bền chặt. Một gia đình được cộng đồng giúp đỡ hôm nay sẽ có trách nhiệm hỗ trợ gia đình khác khi họ cần. Việc trao đổi không nhất thiết được tính toán hoàn toàn bằng tiền hoặc vật chất mà còn dựa trên tình cảm, uy tín và nghĩa vụ giữa các thành viên trong bon.
Trong những dịp cộng đồng, mỗi nhà có thể góp gạo, rượu cần, thực phẩm hoặc công sức. Người biết đánh chiêng tham gia diễn tấu; người khéo đan lát, dựng cây nêu hoặc chuẩn bị lễ vật đảm nhận công việc phù hợp. Qua đó, nghi lễ trở thành một quá trình cộng đồng cùng tham gia chứ không đơn thuần là việc riêng của gia đình chủ lễ.
Nhà dài – không gian của gia đình và dòng họ
Đặc điểm nhà ở truyền thống
Một hình ảnh tiêu biểu trong văn hóa Mạ là nhà sàn dài. Nhà thường được dựng bằng những vật liệu có sẵn trong môi trường sống như gỗ, tre, nứa, bương và các loại lá dùng để lợp mái. Kiến trúc cụ thể có thể khác nhau giữa các nhóm địa phương và phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên.
Nhà dài là nơi nhiều cặp vợ chồng và con cái cùng dòng họ chung sống. Khi gia đình có thêm thành viên, ngôi nhà có thể được nối dài hoặc điều chỉnh không gian bên trong. Mỗi gia đình nhỏ có khu vực sinh hoạt riêng nhưng vẫn cùng chia sẻ một số không gian chung.
Bếp là một bộ phận quan trọng trong nhà. Bếp phục vụ nấu ăn và sưởi ấm và là nơi các thành viên trò chuyện, người lớn kể chuyện cho trẻ nhỏ và gia đình tiếp đãi khách. Khói bếp, tiếng trò chuyện và sinh hoạt quanh ché rượu cần góp phần tạo nên ký ức cộng đồng.
Trong hoặc gần nhà thường có nơi cất giữ chiêng, ché, đồ dùng quý và những vật dụng liên quan đến nghi lễ. Việc trông coi các tài sản này thường thuộc trách nhiệm của người đứng đầu gia đình lớn.
Kho lúa và ý nghĩa của lương thực
Người Mạ truyền thống thường làm kho lúa tách khỏi khu vực ở. Kho được dựng trên sàn cao để hạn chế ẩm, côn trùng và động vật phá hoại. Lúa là lương thực chính và là thành quả lao động, nguồn dự trữ và cơ sở bảo đảm đời sống của gia đình.
Trong quan niệm truyền thống, kho lúa còn liên quan đến thế giới tinh thần của nghề trồng trọt. Việc đưa lúa mới về kho, lấy lúa giống hoặc sử dụng những hạt lúa đầu tiên có thể đi kèm với lời xin phép hay nghi thức tùy theo từng địa phương.
Ngày nay, phần lớn các gia đình người Mạ sống trong nhà riêng có quy mô nhỏ, sử dụng vật liệu hiện đại và tiện nghi mới. Nhà dài cổ truyền còn lại không nhiều. Tuy nhiên, hình ảnh nhà dài vẫn có giá trị như một biểu tượng của gia đình nhiều thế hệ và đời sống cộng đồng.
Văn hóa ẩm thực của người Mạ
Bữa ăn truyền thống của người Mạ hình thành từ những sản vật có sẵn trên rẫy, trong vườn, rừng và sông suối. Lúa gạo là nguồn lương thực chính, bên cạnh bắp và các loại củ trong những thời kỳ nhất định.
Thức ăn thường có rau rừng, măng, cá, thịt, ớt, sả và một số loại lá gia vị. Những cách chế biến phổ biến là nướng, luộc, nấu canh hoặc làm chín trong ống tre. Cách nấu tương đối giản dị, nhằm giữ hương vị tự nhiên và phù hợp với điều kiện sinh hoạt trên rẫy.
Muối trộn ớt, sả hoặc gia vị rừng là món ăn quen thuộc trong những bữa cơm đơn giản. Măng có thể được dùng khi còn tươi, phơi khô hoặc chế biến để dự trữ. Các món cá và rau thay đổi theo mùa, phản ánh khả năng tận dụng nguồn thực phẩm tại chỗ.
Rượu cần giữ vị trí quan trọng trong sinh hoạt cộng đồng. Rượu thường được ủ từ nguyên liệu lương thực với men truyền thống, đựng trong ché và uống bằng cần. Ché rượu xuất hiện trong việc đón khách, cưới hỏi, mừng nhà mới, mừng lúa mới và nhiều dịp sum họp.
Tuy nhiên, rượu cần trong văn hóa Mạ không chỉ nên được nhìn như một loại đồ uống. Việc cùng ngồi quanh ché rượu biểu thị sự chia sẻ và kết nối. Thứ tự mời rượu, cách tiếp khách và thái độ của người tham dự đều góp phần tạo nên ý nghĩa xã hội của cuộc vui.
Trong đời sống hôm nay, thành phần bữa ăn đã phong phú hơn, nhiều món của các cộng đồng khác được tiếp nhận. Một số món truyền thống vẫn được gìn giữ trong gia đình, lễ hội hoặc các hoạt động giới thiệu văn hóa.
Nghề đan gùi và văn hóa sử dụng gùi
Gùi là vật dụng gần gũi với đời sống người Mạ. Gùi được dùng để mang lúa, củi, rau, nông sản, đồ dùng và lương thực khi đi rẫy. Người sử dụng đeo gùi sau lưng, nhờ đó hai tay vẫn có thể cầm công cụ hoặc di chuyển trên đường dốc.
Tùy mục đích, gùi có nhiều kích thước và kiểu đan khác nhau. Gùi dùng trong lao động cần chắc, bền và có sức chứa lớn. Gùi mang đi xa hoặc dùng trong những dịp đặc biệt có thể được đan tinh xảo, tạo hoa văn và làm nắp.
Một số tư liệu ghi nhận gùi nhỏ có nắp từng xuất hiện như món quà trong lễ đặt tên cho trẻ hoặc được sử dụng để cất giữ vật riêng của người con gái. Những ý nghĩa này có thể khác nhau giữa các nhóm và không nhất thiết còn được thực hành đầy đủ hiện nay.
Kỹ thuật đan gùi thể hiện hiểu biết về tre, nứa, mây và quá trình xử lý vật liệu. Người thợ phải chọn cây phù hợp, chẻ nan đều, phơi hoặc hong đúng cách rồi mới tiến hành đan. Một chiếc gùi tốt vừa bền chắc vừa cân đối, đeo lâu không gây khó chịu.
