Tháng 8 Âm lịch là thời điểm có nhiều lễ hội truyền thống quan trọng tại Việt Nam. Nếu nửa đầu tháng nổi bật với lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn, Tết Trung Thu và lễ Nghinh Ông Cần Giờ, thì nửa cuối tháng tập trung hàng loạt ngày hội tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng các nhân vật có công trong lịch sử dựng nước, giữ nước.
Trong dân gian có câu “tháng Tám giỗ Cha”, nhắc đến ngày giỗ Đức Thánh Trần vào 20 tháng 8 Âm lịch. Từ Kiếp Bạc, Bảo Lộc, đền Trần Thương đến nhiều đền thờ Trần Hưng Đạo trên cả nước, người dân tổ chức dâng hương, tế lễ và những hoạt động tưởng niệm khác nhau. Tuy cùng hướng về một nhân vật lịch sử, mỗi di tích có ngày khai hội, nghi thức và cộng đồng chủ trì riêng.
Tháng Tám cũng là mùa của những lễ hội cư dân biển. Chọi trâu Đồ Sơn gắn với tín ngưỡng của cộng đồng ven biển Hải Phòng; Nghinh Ông Cần Giờ thể hiện tục thờ Cá Ông của ngư dân Nam Bộ. Các nghi thức rước nước, nghinh thần, tế lễ và đua thuyền cho thấy môi trường biển, sông nước giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của nhiều địa phương.
Ở quy mô gia đình, ngày rằm tháng Tám là Tết Trung Thu, còn gọi là Tết trông trăng hoặc Tết đoàn viên. Đây không phải một lễ hội duy nhất có địa điểm trung tâm mà là lễ tiết được thực hành rộng khắp, với những hoạt động như bày cỗ, làm bánh, rước đèn, múa lân và vui chơi dành cho trẻ em.
Cuối tháng, người Khmer Nam Bộ bước vào lễ Sene Dolta, tưởng nhớ ông bà và những người đã khuất. Tại vùng Bảy Núi, mùa lễ còn gắn với hội đua bò truyền thống. Như vậy, các lễ hội tháng 8 Âm lịch không chỉ phong phú về địa điểm mà còn phản ánh nhiều lớp văn hóa: lịch sử, tín ngưỡng, tôn giáo, nghề biển, nông nghiệp, gia đình và cộng đồng dân tộc.
Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa điểm và nội dung chính. Lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị riêng của từng lễ hội nên được triển khai trong các bài viết chuyên sâu.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 8 Âm lịch
Việt Nam có nhiều đình, đền, chùa, miếu, lăng Ông và cộng đồng làng xã duy trì ngày lễ trong tháng Tám. Đặc biệt, ngày 20 tháng 8 là ngày giỗ Đức Thánh Trần nên có rất nhiều cơ sở thờ Trần Hưng Đạo tổ chức dâng hương, nhưng không phải nơi nào cũng mở hội lớn.
Một số lễ hội có ngày chính tương đối ổn định, chẳng hạn:
- Vòng chung kết Chọi trâu Đồ Sơn vào mùng 9 tháng Tám.
- Tết Trung Thu vào rằm tháng Tám.
- Lễ Nghinh Ông Cần Giờ từ ngày 14 đến ngày 16.
- Ngày giỗ Đức Thánh Trần vào ngày 20.
- Lễ hội Lam Kinh vào ngày 21–22.
- Lễ hội đền Đồng Bằng từ ngày 20 đến ngày 26.
- Lễ Sene Dolta từ ngày 29 tháng Tám đến mùng 1 tháng Chín.
Tuy nhiên, chương trình một năm cụ thể có thể được kéo dài, rút gọn hoặc điều chỉnh do thời tiết, thiên tai, điều kiện an toàn và kế hoạch của địa phương. Chẳng hạn, phần lễ vẫn có thể được duy trì đúng ngày lệ nhưng phần hội, văn nghệ hoặc thi đấu được tạm hoãn.
Danh sách dưới đây ưu tiên:
- Những lễ hội có ngày lệ tương đối rõ.
- Những lễ hội đã được ghi nhận trong hồ sơ di sản hoặc thông tin chính thức.
- Các lễ tiết được thực hành rộng rãi trong cộng đồng.
- Những lễ hội đại diện cho nhiều vùng miền và loại hình văn hóa.
- Các sự kiện phù hợp để phát triển thành bài viết riêng trên website.
Danh sách không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày kỵ thần, ngày tiệc làng hoặc nghi thức nội bộ diễn ra trong tháng 8 Âm lịch trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 8 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng Tám | Lễ dâng hương khai hội Chọi trâu Đồ Sơn | Phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng | Mở đầu chuỗi nghi lễ của lễ hội |
| Mùng 7 tháng Tám | Lễ rước nước Chọi trâu Đồ Sơn | Phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng | Rước nước, tế thần và chuẩn bị chính hội |
| Mùng 8 tháng Tám | Lễ tế thần Chọi trâu Đồ Sơn | Phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng | Tế thủy thần và các vị thần được cộng đồng thờ phụng |
| Mùng 9 tháng Tám | Vòng chung kết Chọi trâu Đồ Sơn | Phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng | Thi đấu chọi trâu và sinh hoạt văn hóa cộng đồng |
| Khoảng mùng 10–21 tháng Tám | Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc | Phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi và các bậc tiền nhân |
| Ngày 14–16 tháng Tám | Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ | Xã Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh | Thờ Cá Ông, cầu an và văn hóa ngư dân |
| Rằm tháng Tám | Tết Trung Thu | Gia đình và cộng đồng trên cả nước | Tết đoàn viên, trông trăng và vui hội thiếu nhi |
| Ngày 15–20 tháng Tám | Lễ hội truyền thống đền Trần – đền Bảo Lộc | Phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Đức Thánh Trần và vương triều Trần |
| Ngày 16–20 tháng Tám | Lễ hội đền Trần Thương | Xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Trần Hưng Đạo và các tướng nhà Trần |
| Ngày 20 tháng Tám | Ngày giỗ Đức Thánh Trần | Nhiều đền thờ Trần Hưng Đạo trên cả nước | Dâng hương tưởng niệm anh hùng dân tộc |
| Ngày 20–26 tháng Tám | Lễ hội đền Đồng Bằng | Xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên | Thờ Vua Cha Bát Hải, tế lễ và bơi trải |
| Ngày 21–23 tháng Tám | Lễ hội Lam Kinh | Xã Lam Sơn và vùng phụ cận, tỉnh Thanh Hóa | Tưởng niệm Lê Lai, Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn |
| Ngày 22 tháng Tám | Lễ hội đình Phương Chính và nhà thờ Đàm Lê | Phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa | Tưởng niệm các vị Quận công dòng họ Đàm Lê |
| Ngày 29 tháng Tám đến mùng 1 tháng Chín | Lễ Sene Dolta | Các cộng đồng Khmer Nam Bộ | Tưởng nhớ ông bà, tổ tiên và người đã khuất |
| Cuối tháng Tám hoặc theo lịch từng năm | Hội đua bò Bảy Núi | Vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang | Đua bò truyền thống trong mùa lễ Sene Dolta |
Ngày tháng trong bảng là ngày lệ hoặc khoảng thời gian thường được duy trì. Lịch thi đấu, khai mạc, rước, tế và chương trình văn hóa của từng năm cần được kiểm tra qua thông báo chính thức.
Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn
Chuỗi nghi lễ trong tháng Tám
Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn được tổ chức tại phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng. Đây là một lễ hội truyền thống của cộng đồng ven biển, có sự kết hợp giữa nghi lễ thờ thần, tín ngưỡng cầu an và hoạt động thi đấu chọi trâu.
Vòng chung kết truyền thống diễn ra vào ngày mùng 9 tháng 8 Âm lịch. Tuy nhiên, lễ hội không chỉ gồm những trận chọi trâu trên sân vận động. Chuỗi nghi lễ bắt đầu từ mùng 1 với lễ dâng hương khai hội, tiếp đến là lễ rước nước vào mùng 7, tế thần vào mùng 8, thi đấu vào mùng 9, hiến sinh và tế thần vào mùng 10, rồi lễ tống thần vào ngày 16.
Từ năm 2026, vòng đấu loại được khôi phục vào ngày mùng 8 tháng 6 Âm lịch, còn vòng chung kết vẫn tổ chức vào mùng 9 tháng 8. Việc tách hai vòng giúp lựa chọn trâu thi đấu phù hợp và đưa lễ hội gần hơn với mô hình được cộng đồng đề xuất.
Tính chất văn hóa của lễ hội
Tục chọi trâu tại Đồ Sơn được giải thích bằng nhiều truyền thuyết và tư liệu địa phương. Một số câu chuyện liên hệ lễ hội với thủy thần, thần Điểm Tước hoặc việc người dân nhìn thấy trâu chọi nhau trong đêm.
Những cách kể này thuộc thần tích, truyền thuyết và ký ức cộng đồng. Dưới góc nhìn văn hóa, lễ hội phản ánh môi trường sống của cư dân ven biển, tinh thần thượng võ, khả năng tổ chức cộng đồng và niềm tin về sự bảo trợ của thần linh.
Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Việc ghi danh hướng đến tổng thể nghi lễ, tri thức lựa chọn và chăm sóc trâu, vai trò của các phường cùng sự tham gia của cộng đồng, không chỉ riêng hoạt động thi đấu.
Những vấn đề cần lưu ý
Chọi trâu là loại hình lễ hội có hoạt động liên quan đến động vật, vì vậy công tác tổ chức cần đặc biệt chú ý an toàn cho người chăm sóc, người điều khiển, khán giả và những người làm nhiệm vụ.
Người xem không nên trèo qua hàng rào, xuống sân hoặc tiếp cận khu vực nuôi giữ trâu. Các hoạt động giết mổ, phân phối sản phẩm sau hội phải tuân thủ quy định về thú y, an toàn thực phẩm và quản lý lễ hội.
Bài viết riêng về Chọi trâu Đồ Sơn cần trình bày cả phần lễ, phần hội và những thay đổi trong công tác tổ chức, tránh chỉ tập trung mô tả sự quyết liệt của các trận đấu.
Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc
Thời gian và không gian tổ chức
Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc được tổ chức tại Khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, hiện thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng.
Lịch truyền thống thường tập trung từ khoảng ngày 15 đến ngày 20 tháng 8. Những năm tổ chức quy mô lớn, chuỗi hoạt động có thể bắt đầu từ ngày mùng 10 và kéo dài đến ngày 21. Năm 2025, chương trình được tổ chức từ mùng 10 đến ngày 21 tháng Tám.
Lễ hội gắn với đền Kiếp Bạc, chùa Côn Sơn, đền thờ Nguyễn Trãi, đền thờ Trần Nguyên Đán cùng nhiều địa điểm trong quần thể di tích.
Đối tượng tưởng niệm
Kỳ hội mùa thu tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn vào 20 tháng 8 và Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi.
Trần Hưng Đạo là Quốc công Tiết chế chỉ huy quân dân nhà Trần trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông ở thế kỷ XIII. Kiếp Bạc là vùng đất có mối liên hệ đặc biệt với cuộc đời, sự nghiệp và nơi mất của ông.
Côn Sơn gắn với Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Đán và truyền thống Phật giáo Trúc Lâm. Do đó, tên gọi Côn Sơn – Kiếp Bạc thể hiện hai không gian lịch sử, tôn giáo và văn hóa có quan hệ chặt chẽ nhưng vẫn mang những nét riêng.
Các nghi thức, hoạt động chính
Lễ hội thường có tế cáo yết, lễ rước cỗ tiến Thánh, lễ tưởng niệm, lễ cầu an, hội hoa đăng, lễ duyệt quân trên sông Lục Đầu, hầu Thánh và các hoạt động văn hóa, thể thao.
Một số chương trình được tổ chức theo quy mô của từng năm. Không nên mặc định mọi kỳ hội đều có đầy đủ duyệt quân, hoa đăng, đua thuyền hoặc lễ ban ấn.
Ngày 20 tháng 8 là mốc tưởng niệm quan trọng nhất. Trong dân gian, dòng người từ nhiều địa phương về Kiếp Bạc đã góp phần hình thành câu nói “tháng Tám giỗ Cha”.
Giá trị của lễ hội
Lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc kết nối ký ức về cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, đạo lý tri ân anh hùng dân tộc và truyền thống văn hóa, tôn giáo của vùng Đông Bắc.
Cùng với các nghi lễ, lễ hội còn duy trì hát chầu văn, đua thuyền, võ thuật, trò chơi dân gian và nhiều tri thức liên quan đến tổ chức cộng đồng.
Côn Sơn – Kiếp Bạc hiện nằm trong quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới. Điều này làm tăng trách nhiệm bảo vệ cảnh quan, kiến trúc, di vật và tính xác thực của không gian lễ hội.
Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ
Ngày hội của ngư dân Cần Giờ
Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ được tổ chức trong ba ngày 14, 15 và 16 tháng 8 Âm lịch tại xã Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh. Ngày 16 là ngày lễ chính với nghi thức Nghinh Ông trên biển.
Lễ hội hình thành trong đời sống của cộng đồng ngư dân, gắn với tục thờ Cá Ông, tức cá voi. Theo quan niệm dân gian tại nhiều vùng biển, Cá Ông là vị thần giúp đỡ tàu thuyền khi gặp sóng gió.
Những câu chuyện Cá Ông cứu người thuộc ký ức truyền khẩu và niềm tin của ngư dân. Dưới góc nhìn văn hóa, tục thờ thể hiện lòng biết ơn, thái độ kính trọng biển cả và tinh thần tương trợ trong cộng đồng.
Phần lễ
Các hoạt động thường gồm thượng đại kỳ, viếng nghĩa trang liệt sĩ, viếng đền thờ anh hùng liệt sĩ Rừng Sác, lễ cầu an, cúng tiền hiền, hậu hiền, tế chính và Nghinh Ông trên biển.
Đoàn thuyền được trang trí cờ, hoa và xuất phát theo sự điều hành của ban tổ chức. Nghi thức trên biển đòi hỏi phương tiện đủ điều kiện an toàn, không chở quá số người và có trang thiết bị cứu sinh.
Hát bội có thể được tổ chức để dâng thần và phục vụ người dân. Đây là loại hình nghệ thuật gắn với nhiều lễ hội đình, lăng Ông tại Nam Bộ.
Phần hội
Phần hội thường có văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày sản vật, hoạt động du lịch và giới thiệu văn hóa Cần Giờ.
Lễ hội đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc phát triển du lịch cần giữ vai trò trung tâm của cộng đồng ngư dân, tránh để chương trình thương mại làm lu mờ nghi lễ truyền thống.
Ý nghĩa của lễ hội
Nghinh Ông thể hiện mong ước biển yên, những chuyến ra khơi bình an và cuộc sống ổn định. Tuy nhiên, nghi lễ không thể thay thế việc theo dõi dự báo thời tiết, trang bị cứu sinh, đăng kiểm tàu thuyền và tuân thủ quy định hàng hải.
Lễ hội Cần Giờ cũng cần được phân biệt với lễ Nghinh Ông tại Lại Sơn, Bình Thắng, Thắng Tam, Sông Đốc và nhiều làng biển khác. Mỗi nơi có ngày lệ, lăng Ông, cộng đồng chủ trì và nghi thức riêng.
Tết Trung Thu vào rằm tháng Tám
Tết đoàn viên và ngày hội của trẻ em
Tết Trung Thu được tổ chức vào ngày 15 tháng 8 Âm lịch. Trong đời sống người Việt, ngày này còn được gọi là Tết trông trăng, Tết đoàn viên hoặc Tết thiếu nhi.
Không có một địa điểm trung tâm hay ban tổ chức chung cho Tết Trung Thu trên toàn quốc. Gia đình, trường học, khu dân cư, đình làng, cơ quan và địa phương có thể tổ chức theo những hình thức khác nhau.
Các hoạt động quen thuộc gồm làm bánh Trung Thu, bày cỗ, trông trăng, rước đèn, múa lân, múa sư tử, hát trống quân và tặng quà cho trẻ em.
Mâm cỗ Trung Thu
Mâm cỗ thường có bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, na, chuối và những loại quả theo mùa. Một số gia đình tạo hình con vật từ hoa quả để trẻ em vui chơi trước khi phá cỗ.
Thành phần mâm cỗ khác nhau giữa từng vùng và điều kiện gia đình. Không có yêu cầu phải chuẩn bị một mâm lễ cầu kỳ hoặc mua những loại bánh đắt tiền mới đúng phong tục.
Ở nhiều nơi, mâm cỗ được đặt tại sân đình, nhà văn hóa hoặc khoảng sân chung để trẻ em cùng rước đèn và phá cỗ. Tính cộng đồng là một giá trị quan trọng của Tết Trung Thu truyền thống.
Múa lân, sư tử và rước đèn
Múa lân – sư – rồng xuất hiện trong nhiều chương trình Trung Thu, đặc biệt tại đô thị và những địa phương có cộng đồng người Hoa.
Trẻ em thường mang đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép hoặc các loại đèn làm từ giấy, tre. Việc phục hồi đồ chơi thủ công góp phần bảo tồn nghề truyền thống và giúp trẻ hiểu thêm về văn hóa dân gian.
Trong tổ chức hiện đại, cần chú ý an toàn cháy nổ, không sử dụng đèn có nguồn điện kém chất lượng và hạn chế đồ chơi bạo lực.
Tết Trung Thu và những lớp ý nghĩa văn hóa
Tết Trung Thu có sự giao lưu với văn hóa Á Đông nhưng đã được người Việt tiếp nhận, biến đổi qua nhiều thế hệ. Hình ảnh chú Cuội, chị Hằng, cây đa, thỏ ngọc và chuyện cung trăng hiện diện trong truyện kể, thơ ca và trò chơi trẻ em.
Những câu chuyện này mang tính huyền thoại, tưởng tượng và biểu tượng, không nên giải thích như dữ kiện lịch sử hoặc khoa học.
Trong đời sống hiện nay, Trung Thu còn là dịp quan tâm đến trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Hoạt động tặng quà nên hướng đến sự thiết thực, tránh phô trương hoặc biến ngày hội thành chương trình quảng cáo quá mức.
Lễ hội tháng Tám và ngày giỗ Đức Thánh Trần
Ý nghĩa câu “tháng Tám giỗ Cha”
Ngày 20 tháng 8 Âm lịch là ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, ông được tôn kính với danh xưng Đức Thánh Trần.
Câu “tháng Tám giỗ Cha” thể hiện vị trí đặc biệt của Đức Thánh Trần trong tâm thức nhiều cộng đồng. “Cha” ở đây là cách tôn kính một vị anh hùng bảo vệ đất nước, không mang nghĩa cha ruột trong quan hệ gia đình.
Các đền thờ Trần Hưng Đạo tại nhiều địa phương đều có thể tổ chức dâng hương vào ngày 20. Tuy nhiên, chỉ một số nơi mở thành lễ hội nhiều ngày với rước, tế và chương trình cộng đồng.
Lễ hội đền Trần và đền Bảo Lộc
Khu di tích đền Trần – chùa Phổ Minh và đền Bảo Lộc hiện thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình.
Kỳ lễ tháng Tám thường được tổ chức từ ngày 15 đến ngày 20, tập trung tưởng niệm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương. Đây là kỳ lễ khác với lễ Khai ấn đền Trần vào tháng Giêng.
Đền Bảo Lộc gắn với quê hương và thời niên thiếu của Trần Quốc Tuấn theo truyền thống địa phương. Ngày 20 tháng 8, chính quyền, cộng đồng và du khách tổ chức dâng hương tưởng niệm.
Tại đền Trần, lễ hội đồng thời hướng đến các vua Trần, vương triều Trần và hào khí Đông A. Những hoạt động văn nghệ, múa rồng, võ thuật hoặc trò hội thay đổi theo từng năm.
Lễ hội đền Trần Thương
Đền Trần Thương hiện thuộc xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình. Lễ hội mùa thu thường diễn ra từ khoảng ngày 16 đến ngày 20 tháng 8, trong đó ngày 20 là ngày tưởng niệm Đức Thánh Trần.
Đền gắn với dấu tích kho lương của quân đội nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông theo tư liệu và truyền thống địa phương. Di tích đã được xếp hạng quốc gia đặc biệt.
Cần phân biệt lễ hội đền Trần Thương tháng Tám với lễ phát lương vào tháng Giêng. Hai kỳ lễ cùng diễn ra tại một di tích nhưng có thời gian, trọng tâm và diễn trình khác nhau.
Các đền thờ Đức Thánh Trần khác
Ngoài Kiếp Bạc, Bảo Lộc, đền Trần và Trần Thương, nhiều địa phương tại Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh khác cũng có đền thờ Trần Hưng Đạo.
Một số nơi tổ chức đại lễ, nơi khác chỉ dâng hương, tế lễ trong phạm vi di tích. Bởi vậy, bài thống kê không nên liệt kê mọi đền thành những lễ hội riêng nếu chưa có thông tin rõ về quy mô và ngày tổ chức.
Giá trị chung của những ngày tưởng niệm là lòng biết ơn đối với người có công bảo vệ đất nước. Không nên biến ngày giỗ Đức Thánh Trần thành dịp quảng bá các nghi thức “trừ tà”, “đổi vận” hoặc bảo đảm tài lộc.
Lễ hội đền Đồng Bằng
Thời gian và địa điểm
Lễ hội đền Đồng Bằng được tổ chức từ ngày 20 đến ngày 26 tháng 8 tại xã Đồng Bằng, tỉnh Hưng Yên. Đây là một trong những lễ hội lớn của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo tục lệ, tháng Tám là tháng hội tại đền. Trước ngày khai mạc còn có lễ mở cửa đền, cáo yết và những nghi thức tại hệ thống đền trong khu vực.
Ngày 25 tháng 8 được cộng đồng ghi nhớ là ngày hóa của Đức Vua Cha Bát Hải. Ngày 26 thường có nghi thức kết thúc hoặc giã hội.
Đối tượng thờ phụng
Đền thờ Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, còn được gọi là Vĩnh Công Đại Vương trong thần tích địa phương.
Những câu chuyện về việc vị thần giúp Vua Hùng đánh giặc, chiêu dân lập ấp và hóa tại vùng Đào Động thuộc thần tích, truyền thuyết tín ngưỡng. Không nên trình bày toàn bộ nội dung này như sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo tiêu chuẩn hiện đại.
Đền Đồng Bằng cũng là một địa điểm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng dân gian của nhiều cộng đồng.
Phần lễ và phần hội
Lễ hội có dâng hương, tế lễ, rước, hầu Thánh và những nghi thức theo lệ của đền. Phần hội thường có bơi trải, vật, kéo co, cờ tướng, bóng chuyền và các hoạt động cộng đồng.
Bơi trải là một nét đáng chú ý, phản ánh ký ức về đời sống sông nước, chiến trận và khả năng phối hợp của các đội tham gia.
Lễ hội đền Đồng Bằng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.
Lễ hội Lam Kinh
Thời gian và địa điểm
Lễ hội Lam Kinh được tổ chức tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh và vùng đất liên quan thuộc xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
Ngày hội truyền thống tập trung vào 21 và 22 tháng 8. Một số năm, chương trình được mở rộng đến ngày 23 để tổ chức thêm hoạt động văn hóa, trưng bày và biểu diễn.
Ngày 21 gắn với lễ tưởng niệm Trung Túc vương Lê Lai, ngày 22 là ngày giỗ vua Lê Thái Tổ. Câu “hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi” được lưu truyền để nhắc lại hai ngày lễ kế tiếp nhau.
Đối tượng tưởng niệm
Lê Lợi là người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đánh đuổi quân Minh và thành lập triều Lê sơ vào thế kỷ XV.
Lê Lai là một tướng lĩnh có đóng góp quan trọng trong buổi đầu khởi nghĩa. Câu chuyện Lê Lai đổi áo cứu chúa trở thành biểu tượng của lòng trung nghĩa và sự hy sinh.
Khi viết bài chuyên sâu, cần phân biệt những nội dung được ghi trong sử liệu với các chi tiết được bồi đắp trong truyền thuyết và diễn xướng lễ hội.
Các hoạt động chính
Phần lễ thường có rước kiệu Lê Lợi, Lê Lai, dâng hương, đọc chúc văn và tưởng niệm các nghĩa sĩ Lam Sơn.
Phần hội có thể tổ chức trò Xuân Phả, dân ca, dân vũ, võ thuật, cờ người, trưng bày sản vật và giới thiệu văn hóa xứ Thanh.
Lễ hội góp phần duy trì ký ức về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, triều Lê và truyền thống yêu nước của người dân Thanh Hóa.
Một số ngày lễ địa phương vào ngày 22 tháng Tám
Tại phố Thắng, phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa, cộng đồng tổ chức dâng hương tưởng niệm các vị Quận công dòng họ Đàm Lê vào ngày 22 tháng 8.
Hoạt động gắn với cụm di tích đình Phương Chính và nhà thờ Đàm Lê. Đây là ngày hội có phạm vi địa phương, hướng đến những nhân vật được cộng đồng tôn kính và giáo dục truyền thống quê hương.
Ngày 22 tháng Tám còn có thể là ngày lệ tại nhiều đình, đền khác. Tuy nhiên, chỉ nên đưa vào danh sách chính khi xác định rõ địa điểm, đối tượng thờ và tình trạng tổ chức hiện nay.
Lễ Sene Dolta của người Khmer
Thời gian tổ chức
Sene Dolta, còn được gọi là lễ cúng ông bà, được người Khmer Nam Bộ tổ chức vào cuối tháng 8 Âm lịch.
Hiện nay, thời gian phổ biến là ba ngày, từ ngày 29 tháng Tám đến mùng 1 tháng Chín. Trước đây, tại một số cộng đồng, mùa lễ có thể kéo dài hơn trong nửa cuối tháng.
Lễ được tổ chức tại gia đình, chùa Phật giáo Nam tông Khmer và không gian sinh hoạt của phum sóc.
Ý nghĩa của Sene Dolta
Sene Dolta là dịp tưởng nhớ ông bà, cha mẹ, người thân đã mất và những thế hệ tiền nhân có công khai phá, xây dựng phum sóc.
Các gia đình dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị bàn thờ, nấu cơm, làm bánh và dâng lễ tổ tiên. Sau đó, người dân mang thức ăn đến chùa, cúng dường chư tăng và nhờ tụng kinh cầu nguyện cho người đã khuất.
Lễ hội thể hiện đạo lý nhớ nguồn và mối quan hệ giữa gia đình với ngôi chùa Khmer. Chùa không chỉ là cơ sở tôn giáo mà còn là trung tâm ngôn ngữ, giáo dục, nghệ thuật và đời sống cộng đồng.
Sene Dolta thường được so sánh với mùa báo hiếu của người Việt để giúp người ngoài cộng đồng dễ hình dung. Tuy nhiên, không nên đồng nhất lễ này với Vu Lan hoặc Rằm tháng Bảy, bởi thời gian, nghi thức và nền tảng văn hóa khác nhau.
Hội đua bò Bảy Núi
Mối liên hệ với mùa Sene Dolta
Hội đua bò Bảy Núi được tổ chức tại tỉnh An Giang trong mùa lễ Sene Dolta của người Khmer.
Ngày thi cụ thể không cố định tuyệt đối. Tùy từng năm và địa điểm, hội có thể được tổ chức vào trung tuần hoặc cuối tháng Tám, hoặc chuyển sang những ngày đầu tháng Chín.
Đua bò Bảy Núi đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.
Hình thức đua
Các đôi bò được người dân chăm sóc, huấn luyện rồi điều khiển trên đường đua ruộng bùn. Người điều khiển đứng trên một dàn bừa, giữ thăng bằng và điều khiển đôi bò chạy theo đường quy định.
Cuộc đua đòi hỏi sức khỏe của bò, kỹ năng của người điều khiển và sự phối hợp giữa hai con vật. Đây là hoạt động phát triển từ đời sống lao động nông nghiệp của cư dân Khmer vùng Bảy Núi.
Không nên coi hội đua bò chỉ là một môn thể thao tốc độ. Nó gắn với mùa lễ tổ tiên, đời sống phum sóc và tinh thần cộng đồng của người Khmer.
Lưu ý về lịch tổ chức
Ngoài hội đua bò cấp tỉnh hoặc khu vực Bảy Núi, một số chùa tổ chức giải đua riêng. Ngày thi có thể không trùng hoàn toàn với ba ngày chính lễ Sene Dolta.
Khi viết bài hoặc thông báo lịch, cần ghi rõ tên giải, địa điểm, chùa hoặc địa phương chủ trì và ngày của năm cụ thể. Không nên mặc định mọi cuộc đua bò đều diễn ra ngày 29 tháng Tám.
Thống kê lễ hội tháng Tám theo loại hình
Lễ hội tưởng niệm lịch sử và anh hùng dân tộc
Nhóm này gồm:
- Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc.
- Lễ hội đền Trần – đền Bảo Lộc.
- Lễ hội đền Trần Thương.
- Ngày giỗ Đức Thánh Trần tại nhiều địa phương.
- Lễ hội Lam Kinh.
- Lễ tưởng niệm các vị Quận công dòng họ Đàm Lê.
Đây là nhóm nổi bật nhất trong nửa cuối tháng. Các lễ hội hướng đến những nhân vật, vương triều và sự kiện có vai trò trong lịch sử bảo vệ, xây dựng đất nước.
Khi giới thiệu cần dựa vào sử liệu, đồng thời phân biệt những chi tiết thuộc thần tích, truyền thuyết và ký ức địa phương.
Lễ hội cư dân biển
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Lễ hội Chọi trâu Đồ Sơn.
- Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ.
- Một số nghi thức rước nước, đua thuyền tại Côn Sơn – Kiếp Bạc.
- Những lễ Nghinh Ông khác diễn ra tại một số làng biển.
Chọi trâu Đồ Sơn và Nghinh Ông Cần Giờ đều thuộc không gian văn hóa biển nhưng khác nhau về đối tượng thờ, lịch sử và diễn trình.
Không nên coi mọi lễ hội của ngư dân là lễ cầu ngư giống nhau.
Lễ tiết gia đình và thiếu nhi
Tết Trung Thu là lễ tiết phổ biến nhất trong tháng. Hoạt động chủ yếu diễn ra tại gia đình, trường học và khu dân cư.
Giá trị nổi bật là đoàn tụ gia đình, chăm sóc trẻ em, duy trì đồ chơi dân gian và chia sẻ với những trẻ có hoàn cảnh khó khăn.
Lễ hội tín ngưỡng dân gian
Lễ hội đền Đồng Bằng và các ngày hội tại đền thờ Đức Thánh Trần có yếu tố tín ngưỡng dân gian, thờ nhân thần và thực hành chầu văn, hầu đồng.
Niềm tin cần được trình bày với thái độ tôn trọng nhưng không biến thành lời khẳng định về khả năng chữa bệnh, đổi vận hoặc bảo đảm tài lộc.
Lễ hội của cộng đồng Khmer
Sene Dolta và hội đua bò Bảy Núi là những sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của người Khmer Nam Bộ vào cuối tháng Tám.
Một bên hướng đến tổ tiên và người đã khuất; một bên là hoạt động thể thao, văn hóa phát triển từ đời sống nông nghiệp. Hai hoạt động có quan hệ nhưng không phải một nghi lễ duy nhất.
Phân bố lễ hội tháng 8 Âm lịch theo vùng miền
Miền Bắc và đồng bằng sông Hồng
Hải Phòng có Chọi trâu Đồ Sơn và lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc.
Ninh Bình có lễ hội đền Trần, đền Bảo Lộc và đền Trần Thương. Hưng Yên có lễ hội đền Đồng Bằng.
Đặc điểm nổi bật của vùng là mật độ cao các lễ hội tưởng niệm Đức Thánh Trần, triều Trần và chiến công chống Nguyên – Mông.
Bắc Trung Bộ
Thanh Hóa có lễ hội Lam Kinh và ngày lễ tại đình Phương Chính, nhà thờ Đàm Lê.
Lễ hội Lam Kinh là sự kiện tiêu biểu nhất, hướng đến khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lợi, Lê Lai và các nghĩa sĩ.
Tại Nghệ An và Hà Tĩnh còn có những đền thờ Trần Hưng Đạo tổ chức ngày giỗ 20 tháng Tám, nhưng quy mô khác nhau giữa từng nơi.
Nam Bộ
Thành phố Hồ Chí Minh có lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ.
An Giang và nhiều tỉnh Tây Nam Bộ có lễ Sene Dolta của người Khmer; vùng Bảy Núi tổ chức các hội đua bò theo lịch từng năm.
Các cộng đồng người Việt, Hoa và Khmer tại Nam Bộ cũng tổ chức Trung Thu với nhiều hình thức múa lân, rước đèn và sinh hoạt cộng đồng.
Những nhầm lẫn thường gặp
Nhầm mọi hoạt động tháng Tám là lễ hội Đức Thánh Trần
Ngày 20 tháng Tám là ngày giỗ Đức Thánh Trần, nhưng tháng này còn có Trung Thu, Nghinh Ông, Chọi trâu, Lam Kinh, Sene Dolta và nhiều ngày hội khác.
Mỗi lễ hội thuộc một hệ thống lịch sử, tín ngưỡng và cộng đồng riêng.
Nhầm lễ hội đền Trần tháng Tám với Khai ấn
Lễ Khai ấn đền Trần diễn ra vào tháng Giêng.
Lễ hội tháng Tám tập trung tưởng niệm ngày mất của Trần Hưng Đạo và các giá trị lịch sử của vương triều Trần. Hai kỳ lễ không giống nhau về thời gian và nghi thức.
Nhầm Trung Thu là một lễ hội duy nhất trên toàn quốc
Trung Thu là lễ tiết rộng khắp. Mỗi gia đình, trường học và địa phương có thể tổ chức theo cách khác nhau.
Các chương trình tại phố cổ, bảo tàng, khu du lịch hay làng nghề chỉ là những địa điểm tổ chức cụ thể, không đại diện cho toàn bộ Tết Trung Thu Việt Nam.
Nhầm lịch khai mạc với ngày chính hội
Chọi trâu Đồ Sơn có chuỗi nghi lễ từ mùng 1 nhưng vòng chung kết vào mùng 9.
Côn Sơn – Kiếp Bạc có thể kéo dài từ mùng 10 đến ngày 21 nhưng ngày tưởng niệm Đức Thánh Trần là ngày 20.
Đền Đồng Bằng khai hội ngày 20, trong khi ngày hóa của vị thần được thờ là ngày 25 và lễ hội kết thúc sau đó.
Nhầm Sene Dolta với Vu Lan
Sene Dolta là lễ tưởng nhớ ông bà của người Khmer, thường diễn ra cuối tháng Tám đến đầu tháng Chín.
Vu Lan là ngày lễ Phật giáo Bắc tông vào rằm tháng Bảy. Hai ngày lễ cùng đề cao lòng hiếu kính nhưng khác nhau về lịch, nghi thức và cộng đồng thực hành.
Thần bí hóa việc đi lễ
Người dân có thể đến đền cầu bình an, bày tỏ mong ước hoặc tưởng nhớ tiền nhân. Tuy nhiên, không có cơ sở để khẳng định dâng lễ lớn, xin ấn, xin lộc hoặc thực hiện một nghi thức sẽ chắc chắn giúp phát tài, thăng tiến hay thay đổi số phận.
Lưu ý khi tham dự lễ hội tháng 8 Âm lịch
Người tham dự nên kiểm tra lịch mới nhất từ chính quyền địa phương, ban quản lý di tích hoặc ban tổ chức. Tháng Tám có thể xuất hiện mưa bão, lũ và thời tiết biển thay đổi, khiến phần hội hoặc các hoạt động ngoài trời phải điều chỉnh.
Tại Chọi trâu Đồ Sơn, cần ngồi đúng vị trí, không vượt rào và không đến gần khu vực đưa trâu vào sân.
Tại Nghinh Ông Cần Giờ, không tự ý lên thuyền của đoàn lễ. Phương tiện phải có áo phao và tuân thủ quy định an toàn đường thủy.
Tại Côn Sơn – Kiếp Bạc, đền Trần, Bảo Lộc, Trần Thương và đền Đồng Bằng, người tham dự nên giữ trật tự, không đặt tiền lên tượng, ngai thờ, đồ tế khí hoặc hiện vật.
Lễ vật nên giản dị, phù hợp với điều kiện cá nhân. Hạn chế đốt vàng mã, không thuê người làm lễ không rõ nguồn gốc và không mua vật phẩm được quảng cáo có khả năng “đổi vận”.
Khi tổ chức Trung Thu cho trẻ em, cần kiểm tra chất lượng bánh, nguồn điện của đèn, vật liệu đồ chơi và phương án bảo đảm an toàn giao thông, cháy nổ.
Khi tham dự Sene Dolta hoặc hội đua bò của người Khmer, cần tôn trọng không gian chùa, phong tục phum sóc và xin phép trước khi chụp ảnh gần bàn thờ, nhà sư hoặc người đang hành lễ.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 8 Âm lịch
Lễ hội tháng Tám thể hiện sâu sắc đạo lý nhớ nguồn. Những ngày tưởng niệm Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Lê Lai, Nguyễn Trãi và các bậc tiền nhân giúp thế hệ sau hiểu thêm về lịch sử đấu tranh, xây dựng và bảo vệ đất nước.
Các lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc, đền Trần, Trần Thương và Lam Kinh duy trì nhiều nghi thức rước, tế, diễn xướng và trò hội có giá trị.
Chọi trâu Đồ Sơn và Nghinh Ông Cần Giờ phản ánh đời sống văn hóa của cư dân biển. Qua nghi lễ, cộng đồng thể hiện sự biết ơn thiên nhiên, tưởng nhớ tiền nhân và củng cố tinh thần hỗ trợ nhau trong lao động.
Tết Trung Thu tạo không gian kết nối gia đình, chăm sóc trẻ em và bảo tồn nghề làm bánh, đèn lồng, đầu lân, mặt nạ cùng nhiều loại đồ chơi truyền thống.
Sene Dolta giúp người Khmer duy trì đạo lý hiếu kính, quan hệ giữa gia đình với chùa và sự đoàn kết trong phum sóc. Hội đua bò lưu giữ kỹ năng lao động nông nghiệp, tinh thần thể thao và bản sắc của vùng Bảy Núi.
Ở phương diện xã hội, lễ hội là dịp người xa quê trở về, các dòng họ gặp gỡ và người dân cùng tham gia công việc chung. Quá trình chuẩn bị lễ vật, đoàn rước, đội tế, cuộc đua hay đêm hội Trung Thu tạo nên sự phối hợp giữa nhiều thế hệ.
Phát triển du lịch có thể tạo thêm nguồn lực bảo tồn di tích và sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, hoạt động thương mại không nên lấn át không gian thiêng, làm sai lệch nghi thức hoặc sử dụng niềm tin để trục lợi.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 8 Âm lịch tại Việt Nam có sự đa dạng rõ rệt về loại hình, địa phương và cộng đồng thực hành.
Đầu tháng là chuỗi nghi lễ và vòng chung kết Chọi trâu Đồ Sơn. Từ khoảng mùng 10, mùa lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc bắt đầu, hướng đến Nguyễn Trãi, Trần Hưng Đạo và các bậc tiền nhân.
Ngày 14–16 tháng Tám diễn ra Nghinh Ông Cần Giờ. Rằm tháng Tám là Tết Trung Thu, lễ tiết đoàn viên và ngày hội dành cho trẻ em trên cả nước.
Khoảng ngày 15–20 là mùa lễ hội tại đền Trần, đền Bảo Lộc và đền Trần Thương. Ngày 20 tháng Tám là ngày giỗ Đức Thánh Trần, được tưởng niệm tại nhiều đền thờ trên cả nước.
Từ ngày 20 đến ngày 26 diễn ra lễ hội đền Đồng Bằng. Ngày 21–22 là lễ hội Lam Kinh, gắn với câu nhắc “hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi”.
Cuối tháng, người Khmer Nam Bộ tổ chức lễ Sene Dolta để tưởng nhớ ông bà, tổ tiên. Hội đua bò Bảy Núi thường được tổ chức trong mùa lễ nhưng ngày thi cụ thể phụ thuộc kế hoạch của từng năm.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định những mốc lễ hội chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng di sản. Khi triển khai bài riêng, cần tiếp tục xác minh địa danh hành chính hiện tại, ngày lệ, đối tượng thờ phụng, tình trạng xếp hạng và lịch tổ chức của năm cụ thể.
Giá trị bền vững của lễ hội tháng Tám nằm ở lòng biết ơn tiền nhân, tinh thần yêu nước, sự gắn kết gia đình và khả năng bảo tồn bản sắc của mỗi cộng đồng. Tham dự lễ hội với thái độ văn minh, tiết kiệm và tôn trọng sự khác biệt là cách thiết thực để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền.
