Người Khmer là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, có lịch sử cư trú lâu đời và tập trung đông nhất tại vùng Tây Nam Bộ. Trong không gian đồng bằng, sông nước, ruộng lúa và những dải đất giồng ven biển, cộng đồng Khmer đã kiến tạo một đời sống văn hóa phong phú, được nhận diện qua hệ thống chùa Phật giáo Nam tông, chữ viết riêng, các lễ hội truyền thống, nghệ thuật sân khấu, âm nhạc, múa, nghề thủ công và nhiều phong tục gắn với vòng đời con người.
Văn hóa Khmer ở Việt Nam không tồn tại biệt lập mà phát triển trong quá trình tiếp xúc lâu dài với người Kinh, người Hoa, người Chăm và các cộng đồng khác ở Nam Bộ. Sự giao lưu ấy tạo nên nhiều điểm tương đồng trong sinh hoạt, ẩm thực và nghệ thuật, đồng thời không làm mất đi những yếu tố cốt lõi của bản sắc Khmer.
Tìm hiểu người Khmer vì thế không chỉ là nhận biết trang phục, lễ hội hay một vài ngôi chùa nổi tiếng. Điều quan trọng hơn là hiểu cách cộng đồng tổ chức đời sống, gìn giữ tiếng nói, chữ viết, thực hành tôn giáo, tưởng nhớ tổ tiên và thích ứng với những biến đổi của xã hội hiện đại.
Người Khmer là ai?
Khmer là tên gọi chính thức của một dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong một số tài liệu tiếng Việt trước đây, tên dân tộc còn được viết là Khơ-me. Cách gọi “Khmer Nam Bộ” thường được sử dụng để chỉ cộng đồng Khmer sinh sống tại vùng Nam Bộ Việt Nam, qua đó phân biệt về không gian cư trú và một số đặc điểm văn hóa địa phương với các cộng đồng Khmer ở những quốc gia khác.
Người Khmer có quan hệ lịch sử, ngôn ngữ và văn hóa với các cộng đồng Khmer trong khu vực Đông Nam Á lục địa. Tuy nhiên, người Khmer ở Việt Nam là một bộ phận của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đã cư trú, lao động và tham gia vào quá trình hình thành đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng Nam Bộ qua nhiều thế hệ.
Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, dân tộc Khmer có 1.319.652 người, là một trong sáu dân tộc thiểu số tại Việt Nam có dân số trên một triệu người. Đây vẫn là số liệu tổng thể có tính hệ thống được sử dụng phổ biến khi nghiên cứu quy mô dân số người Khmer trên phạm vi cả nước.
Không nên xem cộng đồng Khmer ở Việt Nam như một khối hoàn toàn đồng nhất. Điều kiện tự nhiên, lịch sử cư trú và quá trình giao lưu tại từng địa phương đã tạo nên những sắc thái khác nhau giữa người Khmer ở vùng đất giồng ven biển, vùng đồng bằng nội địa, vùng Bảy Núi, khu vực biên giới hay các đô thị lớn.
Tên gọi, tiếng nói và chữ viết của người Khmer
Tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ nào?
Tiếng Khmer thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer của ngữ hệ Nam Á. Đây là một ngôn ngữ có truyền thống lâu đời, được sử dụng trong giao tiếp gia đình, sinh hoạt cộng đồng, văn học, nghệ thuật và hoạt động tôn giáo của người Khmer.
Trong môi trường đa ngôn ngữ ở Nam Bộ, nhiều người Khmer sử dụng cả tiếng Khmer và tiếng Việt. Mức độ sử dụng mỗi ngôn ngữ phụ thuộc vào gia đình, địa bàn cư trú, độ tuổi, nghề nghiệp và môi trường học tập. Ở những phum, sóc có đông người Khmer, tiếng Khmer vẫn hiện diện rõ trong giao tiếp hằng ngày, trong chùa và trong các dịp lễ hội.
Tiếng Khmer tại Việt Nam có những sắc thái phát âm, vốn từ và cách diễn đạt chịu ảnh hưởng của môi trường ngôn ngữ Nam Bộ. Quá trình tiếp xúc lâu dài cũng làm xuất hiện những từ vay mượn qua lại giữa tiếng Khmer, tiếng Việt và tiếng Hoa, nhất là trong các lĩnh vực sản xuất, buôn bán, ẩm thực và sinh hoạt thường ngày.
Chữ Khmer
Người Khmer có hệ thống chữ viết riêng, thuộc nhóm chữ có nguồn gốc từ các hệ chữ Brahmi cổ của Nam Á. Chữ Khmer được dùng để ghi chép kinh sách, truyện kể, thơ ca, văn bản tôn giáo và những tri thức của cộng đồng.
Trong Phật giáo Nam tông Khmer, tiếng Pali có vị trí quan trọng trong kinh điển và nghi lễ. Bởi vậy, tại nhiều ngôi chùa, việc học chữ Khmer có thể đi cùng với việc làm quen với tiếng Pali, giáo lý Phật giáo và các quy tắc ứng xử truyền thống.
Việc dạy và học tiếng Khmer hiện được thực hiện qua nhiều hình thức, gồm chương trình giáo dục phù hợp tại một số trường học, các lớp học hè trong chùa, trường phổ thông dân tộc nội trú và hoạt động truyền dạy trong cộng đồng. Chương trình môn Tiếng Khmer của Bộ Giáo dục và Đào tạo sử dụng ngữ liệu văn học, thơ ca và văn hóa Khmer Nam Bộ, hướng đến phát triển năng lực ngôn ngữ đồng thời bồi dưỡng ý thức gìn giữ bản sắc.
Đối với người Khmer, chữ viết không chỉ là công cụ giao tiếp. Đó còn là phương tiện lưu giữ ký ức cộng đồng, kinh sách, đạo lý, văn học dân gian và nhiều lớp tri thức được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau.
Người Khmer ở Việt Nam sống ở đâu?
Không gian cư trú truyền thống
Người Khmer cư trú tập trung chủ yếu ở vùng Tây Nam Bộ. Những địa bàn có đông người Khmer trong lịch sử gồm Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, Hậu Giang, Vĩnh Long, Cần Thơ và một số khu vực lân cận.
Do việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, tên và phạm vi của nhiều tỉnh, thành ở Tây Nam Bộ đã thay đổi. Từ ngày 12 tháng 6 năm 2025, Việt Nam có 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Thành phố Cần Thơ mới được hình thành trên cơ sở thành phố Cần Thơ, tỉnh Sóc Trăng và tỉnh Hậu Giang trước đây; tỉnh Vĩnh Long mới bao gồm địa bàn của Vĩnh Long, Trà Vinh và Bến Tre trước đây; tỉnh An Giang mới bao gồm An Giang và Kiên Giang trước đây; tỉnh Cà Mau mới bao gồm Cà Mau và Bạc Liêu trước đây.
Theo địa giới hiện hành, các vùng cư trú tập trung của người Khmer nằm chủ yếu tại thành phố Cần Thơ, tỉnh Vĩnh Long, tỉnh An Giang và tỉnh Cà Mau; ngoài ra còn có người Khmer sinh sống tại Tây Ninh, Đồng Tháp, Thành phố Hồ Chí Minh và một số địa phương khác.
Trong nghiên cứu văn hóa, các tên gọi Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang hay Bạc Liêu vẫn thường được sử dụng để chỉ những không gian lịch sử – văn hóa cụ thể. Chẳng hạn, “văn hóa Khmer Sóc Trăng” hay “nghệ thuật Khmer Trà Vinh” vẫn có giá trị nhận diện vì nhiều di sản, đoàn nghệ thuật, ngôi chùa và hồ sơ di sản được hình thành, ghi danh dưới tên các địa phương trước khi sắp xếp.
Ba vùng sinh thái tiêu biểu
Không gian cư trú của người Khmer Nam Bộ thường được nhận diện qua ba dạng môi trường chính.
Thứ nhất là vùng đồng bằng nội địa, nơi cư dân chủ yếu canh tác lúa nước, trồng hoa màu, chăn nuôi và làm các nghề thủ công. Những khu vực này thường có hệ thống kênh rạch dày đặc và mạng lưới phum, sóc gắn với ruộng vườn.
Thứ hai là vùng đất giồng, vùng phèn mặn và ven biển. Tại đây, cộng đồng phải thích ứng với điều kiện nguồn nước, thổ nhưỡng và mùa vụ phức tạp hơn. Nhiều ngôi chùa Khmer lâu đời được xây dựng trên các dải đất cao tương đối ổn định giữa vùng đồng bằng.
Thứ ba là vùng đồi núi và biên giới Tây Nam, tiêu biểu là không gian Bảy Núi thuộc tỉnh An Giang hiện nay. Người Khmer tại đây vừa canh tác lúa, trồng cây, chăn nuôi, vừa có những sinh hoạt văn hóa gắn với núi, rừng, cây thốt nốt và quan hệ giao lưu qua biên giới.
Sự khác nhau về môi trường sống đã góp phần tạo nên những biến thể địa phương trong kiến trúc, món ăn, trang phục, sinh kế và nghi lễ của người Khmer.
Lịch sử cư trú và quá trình hình thành cộng đồng
Người Khmer là một trong những cộng đồng cư dân có lịch sử lâu đời tại vùng hạ lưu sông Mekong và Tây Nam Bộ. Quá trình hình thành cộng đồng hiện nay diễn ra qua nhiều thời kỳ, gắn với sự biến đổi của môi trường tự nhiên, các tuyến giao thương, những trung tâm cư trú cổ và quan hệ giữa các cộng đồng trong khu vực.
Khi tìm hiểu lịch sử người Khmer, cần thận trọng trước cách diễn giải quá đơn giản, chẳng hạn đồng nhất toàn bộ cư dân của một nền văn hóa khảo cổ với một dân tộc hiện đại. Các di tích và hiện vật khảo cổ cho thấy vùng Nam Bộ từng là không gian giao lưu rộng lớn, nhưng bản sắc tộc người hiện nay là kết quả của quá trình lịch sử lâu dài, không thể chỉ suy ra từ một loại di vật hoặc một truyền thuyết.
Trong ký ức cộng đồng, nhiều ngôi chùa, vùng đất, dòng họ và nhân vật được giải thích bằng truyện kể dân gian. Những câu chuyện ấy có giá trị đối với việc tìm hiểu thế giới quan và lịch sử được ghi nhớ trong cộng đồng, nhưng không nên xem toàn bộ nội dung truyền thuyết như dữ kiện lịch sử đã được kiểm chứng.
Qua các thời kỳ, người Khmer đã tham gia khai phá đất đai, đào kênh, trồng lúa, xây dựng phum, sóc, lập chùa và phát triển các hình thức trao đổi hàng hóa. Quá trình cộng cư với người Kinh, người Hoa và người Chăm làm cho vùng Tây Nam Bộ trở thành không gian đa văn hóa, nơi ranh giới giữa các truyền thống vừa được duy trì vừa thường xuyên có sự tiếp biến.
Phum, sóc và tổ chức cộng đồng
“Phum” và “sóc” là những từ thường được nhắc đến khi nói về không gian cư trú của người Khmer Nam Bộ. Trong cách sử dụng phổ biến tại Việt Nam, phum có thể được hiểu là một cụm cư trú gồm nhiều gia đình, còn sóc thường chỉ một đơn vị cư trú rộng hơn. Tuy nhiên, cách gọi và phạm vi cụ thể có thể khác nhau theo từng địa phương và từng thời kỳ.
Phum, sóc truyền thống thường được hình thành ở nơi thuận lợi cho sản xuất và sinh hoạt, gần ruộng, nguồn nước hoặc tuyến giao thông. Chùa Khmer thường giữ vị trí trung tâm về mặt tinh thần. Nhà dân có thể phân bố thành cụm quanh chùa hoặc dọc theo đường, kênh và các dải đất cao.
Trong xã hội truyền thống, người cao tuổi, người có uy tín, các vị sư và achar có vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn nghi lễ, hòa giải quan hệ và tổ chức công việc chung. Achar là người am hiểu phong tục và nghi lễ, thường làm cầu nối giữa nhà chùa với cư dân trong một số hoạt động cộng đồng. Vai trò này không hoàn toàn giống nhau tại mọi địa phương.
Ngày nay, phum, sóc nằm trong hệ thống quản lý hành chính chung của Nhà nước. Tuy nhiên, các quan hệ thân tộc, láng giềng, nhà chùa, hội đoàn và những người có uy tín vẫn góp phần duy trì sự gắn kết trong cộng đồng.
Gia đình và quan hệ họ hàng
Gia đình người Khmer hiện nay phổ biến là gia đình nhỏ gồm cha mẹ và con cái. Một số gia đình có nhiều thế hệ cùng chung sống, nhất là khi điều kiện nhà ở và sản xuất cho phép.
Trong gia đình truyền thống, nam giới và phụ nữ đều tham gia lao động, sản xuất và chăm sóc đời sống gia đình. Phụ nữ có vai trò đáng kể trong quản lý chi tiêu, buôn bán, chế biến thực phẩm, dệt vải và duy trì quan hệ họ hàng. Một số tập quán cổ được các nhà nghiên cứu liên hệ với dấu vết của quan hệ mẫu hệ, nhưng xã hội Khmer hiện đại không thể được mô tả đơn giản là xã hội mẫu hệ.
Hôn nhân về nguyên tắc dựa trên sự tự nguyện của đôi nam nữ và sự đồng thuận của hai gia đình. Các nghi thức cưới truyền thống có thể bao gồm lễ hỏi, trao lễ vật, cắt tóc tượng trưng, buộc chỉ cổ tay và chúc phúc. Trình tự, thời lượng và tên gọi nghi thức không hoàn toàn giống nhau giữa các địa phương.
Trong đời sống hiện đại, nhiều đám cưới Khmer đã rút ngắn thời gian, sử dụng trang phục và hình thức tổ chức mới. Dù vậy, những yếu tố như sự chứng kiến của gia đình, lời chúc của người lớn tuổi, âm nhạc, trang phục truyền thống và tinh thần gắn kết họ hàng vẫn được nhiều gia đình coi trọng.
Sinh kế và đời sống kinh tế
Nông nghiệp lúa nước
Trồng lúa nước là sinh kế có vị trí quan trọng trong lịch sử của người Khmer Nam Bộ. Kinh nghiệm chọn giống, làm đất, dẫn nước, xác định mùa vụ và bảo quản nông sản được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Trong quan niệm dân gian, chu kỳ sản xuất nông nghiệp có quan hệ với thời tiết, mùa mưa, mặt trăng và các dịp lễ trong năm. Một số lễ hội như Oóc Om Bóc thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên và mùa màng, nhưng không nên hiểu các nghi thức ấy như phương thức có khả năng trực tiếp quyết định năng suất cây trồng.
Hiện nay, cơ cấu sinh kế của người Khmer đã đa dạng hơn. Ngoài trồng lúa, nhiều gia đình trồng rau màu, cây ăn quả, cây công nghiệp ngắn ngày, nuôi gia súc, nuôi thủy sản, làm thuê, kinh doanh hoặc làm việc trong các khu công nghiệp và đô thị.
Nghề thủ công
Người Khmer có nhiều nghề thủ công như dệt vải, đan lát, làm gốm, chế tác nhạc cụ, đóng ghe, làm đồ gỗ và chế biến thực phẩm. Mức độ duy trì từng nghề phụ thuộc vào thị trường, nguồn nguyên liệu và khả năng truyền nghề.
Nghề dệt từng giữ vai trò quan trọng trong việc tạo ra xà rông, khăn và trang phục dùng trong đời sống hoặc lễ nghi. Kỹ thuật dệt tạo hoa văn bằng phương pháp nhuộm sợi trước khi dệt, thường được gọi là ikat, là một nét đáng chú ý trong truyền thống dệt của người Khmer.
Ngày nay, sản phẩm thủ công Khmer vừa phục vụ nhu cầu cộng đồng vừa được phát triển thành hàng lưu niệm và sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, việc thương mại hóa cần tôn trọng tri thức, công sức và quyền lợi của nghệ nhân, tránh biến hoa văn tộc người thành yếu tố trang trí không được giải thích đúng bối cảnh.
Phật giáo Nam tông trong đời sống người Khmer
Tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng
Phần đông người Khmer ở Việt Nam theo Phật giáo Nam tông, còn được gọi là Phật giáo Theravada. Tôn giáo này có ảnh hưởng sâu sắc đến đạo đức, giáo dục, nghệ thuật, nghi lễ và cách tổ chức đời sống cộng đồng.
Giáo lý về nhân quả, lòng từ bi, việc làm lành, tránh điều ác và ý thức về tính vô thường được thể hiện trong lời khuyên của các vị sư, truyện kể, nghi thức và cách ứng xử của nhiều gia đình. Tuy vậy, mức độ thực hành tôn giáo của mỗi cá nhân không giống nhau. Không nên mặc nhiên cho rằng mọi người Khmer đều có cùng một mức độ niềm tin hoặc tuân theo hoàn toàn một khuôn mẫu.
Theo thông tin được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố năm 2026, khu vực Tây Nam Bộ có trên 450 chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Hệ thống chùa vừa là không gian tôn giáo vừa góp phần bảo tồn tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật, đạo đức và tri thức cộng đồng.
Vai trò của ngôi chùa Khmer
Chùa Khmer thường được xây dựng trên khu đất rộng, có cây xanh và nhiều công trình phục vụ tôn giáo, học tập, cư trú và sinh hoạt cộng đồng. Chính điện là nơi đặt tượng Phật và tiến hành các nghi lễ quan trọng. Ngoài ra có thể có sala, tăng xá, tháp cốt, trường học, nhà khách và các công trình phụ trợ.
Tùy từng ngôi chùa, kiến trúc được trang trí bằng hình tượng rắn Naga, chim thần Garuda, hoa lá, các nhân vật bảo hộ, cảnh trong cuộc đời Đức Phật hoặc truyện tiền thân của Ngài. Những hình tượng ấy mang ý nghĩa tôn giáo, thẩm mỹ và giáo dục; không nên diễn giải toàn bộ theo cách thần bí hóa.
Chùa còn là nơi cộng đồng tổ chức lễ tết, nghe giảng pháp, làm phước, học chữ Khmer và trao truyền nghệ thuật. Trong quá khứ, khi điều kiện trường học còn hạn chế, nhiều trẻ em Khmer được học đọc, học viết và tiếp nhận kiến thức đạo đức tại chùa.
Ở một số địa phương, các lớp dạy chữ Khmer trong dịp hè vẫn được duy trì. Hoạt động này giúp trẻ em sử dụng tiếng mẹ đẻ, đọc được văn bản Khmer và hiểu thêm về văn hóa của cộng đồng mình.
Tập tục xuất gia
Trong truyền thống, nhiều nam thanh niên Khmer từng vào chùa tu học trong một khoảng thời gian trước khi lập gia đình. Việc tu học được xem là cơ hội rèn luyện đạo đức, học chữ, hiểu giáo lý và báo hiếu cha mẹ.
Tuy nhiên, đây không phải nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi nam giới Khmer trong xã hội hiện nay. Thời gian tu học có thể dài hoặc ngắn, và quyết định xuất gia phụ thuộc vào nguyện vọng cá nhân, hoàn cảnh gia đình cùng quy định của tổ chức Phật giáo.
Cần phân biệt việc xuất gia chính thức với những hình thức vào chùa học tập hoặc tham gia sinh hoạt hè. Không phải tất cả trẻ em học chữ tại chùa đều trở thành sư hay sa-di.
Tín ngưỡng dân gian và việc tưởng nhớ tổ tiên
Bên cạnh Phật giáo Nam tông, trong đời sống của một số cộng đồng Khmer còn tồn tại những lớp tín ngưỡng dân gian liên quan đến thần bảo hộ, đất đai, nguồn nước, tổ tiên và các lực lượng được quan niệm là có ảnh hưởng đến con người.
Neak Ta thường được hiểu là vị thần hoặc linh thể bảo hộ một khu vực cư trú. Miếu hoặc nơi thờ Neak Ta có thể gắn với gốc cây, gò đất, tảng đá hay một địa điểm được cộng đồng coi là thiêng. Cách thờ và ý nghĩa cụ thể thay đổi theo địa phương.
Arak là một khái niệm xuất hiện trong một số thực hành tín ngưỡng và nghi lễ dân gian Khmer. Tư liệu dân tộc học có những cách giải thích khác nhau tùy bối cảnh, vì vậy không nên đồng nhất Arak với một loại “ma quỷ” theo cách hiểu phổ thông.
Việc tưởng nhớ ông bà, tổ tiên được thể hiện trong đời sống gia đình và đặc biệt rõ trong lễ Sene Dolta. Trong quan niệm truyền thống, làm phước, dâng cúng và tưởng nhớ người đã khuất thể hiện lòng hiếu kính, đồng thời nhắc nhở người sống về quan hệ gia đình và trách nhiệm giữa các thế hệ.
Những niềm tin trên thuộc phạm vi văn hóa và tín ngưỡng. Chúng không nên được trình bày như những hiện tượng đã được khoa học chứng minh, cũng không nên bị sử dụng để gây sợ hãi, buộc người khác phải cúng lễ hoặc chi tiêu quá khả năng.
Các lễ hội lớn của người Khmer
Tết Chôl Chnăm Thmây
Chôl Chnăm Thmây là Tết năm mới truyền thống của người Khmer, thường diễn ra vào khoảng giữa tháng 4 dương lịch. Thời gian này tương ứng với thời điểm chuyển mùa ở nhiều khu vực Đông Nam Á.
Tết thường kéo dài ba ngày, nhưng tên gọi, trình tự và thời điểm cụ thể của từng nghi thức có thể khác nhau theo lịch Phật giáo và thông báo của từng chùa. Các gia đình dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị thức ăn, mặc trang phục đẹp và đến chùa làm phước.
Trong những ngày Tết có thể diễn ra các nghi thức rước năm mới, dâng cơm cho sư, đắp núi cát, tắm tượng Phật, chúc thọ và tắm tượng trưng cho ông bà, cha mẹ. Nước trong nghi thức mang ý nghĩa thanh sạch, tri ân và cầu chúc điều tốt lành theo quan niệm truyền thống, không phải là phương tiện bảo đảm con người sẽ tránh được mọi rủi ro.
Chôl Chnăm Thmây còn là dịp cộng đồng vui chơi, múa hát, thăm hỏi và củng cố quan hệ trong phum, sóc. Giá trị nổi bật của ngày Tết nằm ở tinh thần đoàn kết, lòng hiếu thảo và ý thức mở đầu một chu kỳ mới.
Lễ Sene Dolta
Sene Dolta, thường được gọi là lễ cúng ông bà, là dịp quan trọng để người Khmer tưởng nhớ tổ tiên và người thân đã mất. Lễ thường được tổ chức trong ba ngày, vào khoảng cuối tháng tám và đầu tháng chín âm lịch, nhưng lịch sinh hoạt chi tiết cần căn cứ thông báo của chùa và cộng đồng từng nơi.
Các gia đình chuẩn bị thức ăn, lễ vật, thăm hỏi họ hàng và mang vật phẩm đến chùa. Việc dâng cơm cho các vị sư, tụng kinh và làm phước được hiểu là cách tưởng nhớ, hồi hướng công đức cho người đã khuất theo niềm tin Phật giáo.
Sene Dolta không chỉ là một nghi thức hướng về người chết. Đây còn là dịp con cháu gặp gỡ, nhắc lại lịch sử gia đình, chăm sóc phần mộ hoặc tháp cốt và thể hiện trách nhiệm với người cao tuổi.
Lễ Oóc Om Bóc
Oóc Om Bóc, còn được gọi là lễ cúng Trăng hoặc lễ đút cốm dẹp, thường diễn ra vào đêm rằm tháng mười âm lịch. Lễ gắn với thời điểm kết thúc một chu kỳ sản xuất nông nghiệp và thể hiện lòng biết ơn đối với Mặt Trăng, thiên nhiên và mùa màng theo quan niệm truyền thống.
Cốm dẹp là lễ vật tiêu biểu. Trong nghi thức gia đình, trẻ em có thể được người lớn đút cốm dẹp và hỏi về ước nguyện. Đây là sinh hoạt mang tính biểu tượng, giáo dục và gắn kết, không phải nghi thức có khả năng quyết định chắc chắn tương lai của trẻ.
Tại một số địa phương, Oóc Om Bóc gắn với hoạt động thả đèn và đua ghe Ngo. Tuy nhiên, không phải mọi cộng đồng Khmer đều tổ chức đua ghe cùng quy mô hoặc cùng một hình thức.
Lễ hội đua ghe Ngo của người Khmer đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 74/QĐ-BVHTTDL ngày 12 tháng 1 năm 2022.
Lễ dâng y Kathina
Kathina là lễ dâng y được tổ chức sau thời gian an cư mùa mưa của các vị sư theo truyền thống Phật giáo Theravada. Phật tử và cộng đồng chuẩn bị y phục, vật dụng cần thiết để dâng lên tăng đoàn.
Lễ có thể bao gồm đoàn rước, nhạc ngũ âm, tụng kinh, thuyết pháp và các hoạt động làm phước. Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo, Kathina còn tạo điều kiện để các gia đình gặp gỡ, đóng góp cho hoạt động của chùa và hỗ trợ những công việc chung.
Kathina là lễ Phật giáo, không nên chỉ được xem như một sự kiện biểu diễn văn hóa. Khi tham dự, khách cần tôn trọng không gian tu hành, trang phục, thời gian hành lễ và hướng dẫn của nhà chùa.
Kiến trúc và mỹ thuật chùa Khmer
Chùa Khmer là một trong những dấu ấn kiến trúc nổi bật của vùng Tây Nam Bộ. Mái chính điện thường có nhiều lớp, đường nét vươn cao, màu sắc rực rỡ và hệ thống trang trí dày đặc.
Hình tượng Naga xuất hiện phổ biến ở lan can, cầu thang hoặc bờ mái. Trong nghệ thuật Phật giáo khu vực, Naga có liên hệ với những câu chuyện bảo hộ Đức Phật và biểu tượng nước. Các hình chim thần, thần bảo hộ, hoa văn lửa, cánh sen và nhân vật sử thi tạo nên một thế giới tạo hình vừa tôn nghiêm vừa sinh động.
Bên trong chính điện thường có tượng Phật Thích Ca ở vị trí trung tâm. Tranh tường có thể kể về cuộc đời Đức Phật, các truyện tiền thân, cảnh tu hành, thuyết pháp và những bài học đạo đức.
Một số chùa còn lưu giữ tượng, kinh lá buông, nhạc cụ, ghe Ngo, mão mặt nạ, trang phục sân khấu hoặc hiện vật liên quan đến lịch sử phum, sóc. Giá trị của chùa vì thế không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở kho tư liệu và ký ức cộng đồng.
Khi tham quan chùa Khmer, du khách nên ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong thời gian hành lễ, không tự ý chạm vào tượng thờ hoặc hiện vật và không chụp ảnh người tu hành khi chưa được đồng ý.
Trang phục truyền thống
Trang phục Khmer Nam Bộ phản ánh sự thích ứng với khí hậu nóng ẩm, đồng thời thể hiện kỹ thuật dệt và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng.
Xà rông hoặc các dạng váy quấn từng được nam nữ sử dụng khá phổ biến. Vải có thể mang hoa văn hình học, sọc, ô hoặc các mảng màu được tạo bằng kỹ thuật nhuộm và dệt thủ công. Trong đời sống thường ngày, trang phục của người Khmer ngày nay đã gần với trang phục phổ biến của cư dân Nam Bộ.
Trang phục lễ hội và cưới hỏi thường có màu sắc nổi bật hơn. Phụ nữ có thể mặc váy, áo ôm hoặc áo dài theo kiểu Khmer, kết hợp khăn choàng và đồ trang sức. Nam giới có thể mặc áo, quần hoặc xà rông cùng khăn truyền thống.
Không có một bộ trang phục duy nhất đại diện cho mọi người Khmer ở mọi địa phương và thời kỳ. Trang phục sân khấu, trang phục cưới, y phục tôn giáo và quần áo sinh hoạt có chức năng khác nhau, không nên gộp chung thành một kiểu “quốc phục” cố định.
Khăn rằn được sử dụng rộng rãi trong đời sống Nam Bộ, trong đó có cộng đồng Khmer. Chiếc khăn vừa che nắng, lau mồ hôi, mang đồ, giữ ấm vừa trở thành biểu tượng văn hóa của toàn vùng qua quá trình giao lưu giữa nhiều cộng đồng.
Ẩm thực của người Khmer
Lúa gạo, cá, rau, dừa và các sản vật theo mùa là những thành phần quan trọng trong bữa ăn truyền thống của người Khmer Nam Bộ. Điều kiện sông nước tạo ra nhiều phương thức chế biến cá như phơi khô, làm mắm, nấu canh và nướng.
Mắm bò hóc, thường được gọi theo tên Khmer là prahok, là loại nguyên liệu lên men có vị và mùi đặc trưng. Mắm được dùng trong một số món canh, nước lèo, nước chấm và món ăn gia đình. Cách chế biến có sự khác nhau giữa từng vùng và từng gia đình.
Bún nước lèo là món ăn nổi tiếng trong không gian giao lưu Khmer – Kinh – Hoa ở vùng Sóc Trăng và Trà Vinh trước đây. Món ăn cho thấy văn hóa ẩm thực Nam Bộ thường là kết quả của quá trình trao đổi lâu dài, nên khó quy toàn bộ phiên bản hiện nay cho riêng một cộng đồng.
Cốm dẹp gắn với lễ Oóc Om Bóc, được làm từ lúa nếp non rang và giã dẹp. Cốm có thể trộn với dừa, đường hoặc dùng làm lễ vật. Ngoài ra còn có bánh ống, bánh gừng, bánh tét, các món dùng thốt nốt và nhiều loại thức ăn theo mùa.
Tại vùng Bảy Núi, cây thốt nốt tạo ra nước uống, đường, bánh và nhiều sản phẩm đặc trưng. Không chỉ có giá trị kinh tế, hàng cây thốt nốt còn trở thành một hình ảnh quen thuộc trong cảnh quan văn hóa Khmer ở An Giang.
Ẩm thực Khmer hiện nay liên tục biến đổi. Nhiều món được điều chỉnh cho phù hợp với thị trường và khẩu vị du khách. Việc giới thiệu món ăn cần tránh cách mô tả lạ hóa hoặc chỉ nhấn mạnh mùi vị khác biệt mà bỏ qua tri thức chế biến, điều kiện môi trường và ký ức gia đình gắn với món ăn.
Nghệ thuật biểu diễn của người Khmer
Nhạc ngũ âm
Nhạc ngũ âm Khmer là một hình thức hòa tấu có vị trí quan trọng trong nghi lễ Phật giáo, tang lễ, lễ hội và nghệ thuật sân khấu. Tên gọi “ngũ âm” không nên được hiểu đơn giản là dàn nhạc chỉ sử dụng năm nốt.
Dàn nhạc truyền thống gồm các nhóm nhạc cụ tạo âm sắc từ năm loại chất liệu: đồng, sắt, gỗ, hơi và da. Sự phối hợp giữa các nhạc cụ tạo nên kết cấu âm thanh nhiều lớp, có nhịp điệu rõ ràng và yêu cầu người biểu diễn phải nắm vững bài bản.
Trước đây, dàn nhạc ngũ âm gắn chặt với nhà chùa và một số nghi lễ nhất định. Ngày nay, không gian biểu diễn đã mở rộng sang sân khấu, trường học, trung tâm văn hóa và các chương trình giới thiệu di sản.
Nhạc ngũ âm của người Khmer ở Sóc Trăng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4602/QĐ-BVHTTDL ngày 20 tháng 12 năm 2019. Tên địa phương Sóc Trăng trong hồ sơ là tên được sử dụng tại thời điểm ghi danh.
Sân khấu Dù kê
Dù kê là loại hình sân khấu tổng hợp kết hợp ca hát, diễn xuất, múa, âm nhạc, võ thuật, hóa trang, phục trang và mỹ thuật. Nghệ thuật này phát triển mạnh trong cộng đồng Khmer Nam Bộ và cho thấy dấu ấn giao lưu với sân khấu của người Hoa, người Kinh cùng các truyền thống nghệ thuật trong khu vực.
Nội dung Dù kê khá đa dạng, từ truyện cổ, tích Phật giáo, chuyện tình yêu đến các vấn đề xã hội. Nhân vật có thể vừa nói, vừa hát và biểu diễn động tác hình thể theo những bài bản phù hợp với tính cách, tâm trạng.
Dù kê không phải loại hình sân khấu giữ nguyên bất biến từ thời cổ đại. Sức sống của nghệ thuật này nằm ở khả năng tiếp nhận yếu tố mới rồi chuyển hóa theo ngôn ngữ thẩm mỹ Khmer. Cục Di sản văn hóa đánh giá Dù kê là một hình thức nghệ thuật mang đậm tính sáng tạo và giao lưu văn hóa.
Nghệ thuật Rô băm
Rô băm là loại hình kịch múa cổ điển, kết hợp động tác múa, lời hát, âm nhạc, trang phục và mặt nạ. Nhiều vở khai thác các tích truyện sử thi, đặc biệt là những câu chuyện liên quan đến Reamker – phiên bản Khmer của sử thi Ramayana.
Nhân vật trong Rô băm thường được nhận diện qua mão, mặt nạ, màu sắc và hệ thống động tác. Những cuộc đối đầu giữa thiện và ác, lòng trung thành, trách nhiệm và sự hy sinh mang ý nghĩa giáo dục đối với cộng đồng.
Các truyền thuyết trong dân gian có nhiều cách giải thích khác nhau về sự ra đời của Rô băm tại Nam Bộ. Những câu chuyện ấy cần được nhìn nhận như tư liệu truyền khẩu, không phải kết luận lịch sử duy nhất.
Nghệ thuật Rô băm của người Khmer ở Sóc Trăng được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29 tháng 1 năm 2019. Một truyền thống Rô băm của người Khmer tại địa bàn Trà Vinh trước đây cũng đã được ghi danh năm 2017.
Chầm riêng Chà pây
Chầm riêng Chà pây là hình thức vừa đàn vừa hát kể chuyện. Người nghệ nhân sử dụng đàn Chà pây có cần dài để đệm cho lời ca tự sự, truyện kể, lời khuyên đạo đức hoặc nội dung ứng tác về cuộc sống.
Khả năng ứng tác là một giá trị nổi bật của loại hình này. Nghệ nhân không chỉ ghi nhớ cốt truyện và làn điệu mà còn phải biết quan sát, lựa chọn ngôn từ và kết nối với người nghe.
Do phụ thuộc nhiều vào truyền nghề trực tiếp, Chầm riêng Chà pây từng đứng trước nguy cơ mai một khi số nghệ nhân am hiểu ngày càng ít. Nghệ thuật này được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1524/QĐ-BVHTTDL ngày 24 tháng 4 năm 2013.
Múa Rom vong
Rom vong là điệu múa cộng đồng thường xuất hiện trong lễ tết, đám cưới, cuộc vui và chương trình văn nghệ. Người múa di chuyển theo vòng tròn, phối hợp nhịp nhàng giữa bước chân và động tác tay.
Điệu múa không giới hạn cứng số người tham gia, tạo điều kiện để người già, thanh niên và khách mời cùng hòa vào không khí chung. Chính tính cởi mở ấy giúp Rom vong được trao truyền tự nhiên qua nhiều thế hệ.
Múa Rom vong của người Khmer tại Sóc Trăng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4601/QĐ-BVHTTDL ngày 20 tháng 12 năm 2019.
Ngoài các loại hình trên, người Khmer còn có hát Aday, múa Lâm thôn, Saravan, múa Chằn, trống Chhay-dăm và nhiều hình thức diễn xướng khác. Tên gọi, cách biểu diễn và môi trường thực hành có thể khác nhau theo địa phương.
Văn học dân gian và tri thức truyền khẩu
Văn học dân gian Khmer gồm truyện cổ, thần thoại, truyện cười, tục ngữ, lời hát, truyện giáo huấn và những bản kể liên quan đến Phật giáo. Nội dung phản ánh cách cộng đồng giải thích nguồn gốc con người, cảnh vật, phong tục và quan hệ xã hội.
Nhiều truyện đề cao lòng hiếu thảo, sự trung thực, trí thông minh và tinh thần làm điều thiện. Một số câu chuyện mang yếu tố kỳ ảo, thần linh hoặc tiền kiếp. Cần hiểu đây là ngôn ngữ biểu tượng của văn học và tôn giáo, không phải bản ghi chép sự kiện theo tiêu chuẩn sử học hiện đại.
Tri thức truyền khẩu còn bao gồm kinh nghiệm canh tác, nhận biết thời tiết, chọn vật liệu, làm nhà, chế biến thực phẩm, chữa bệnh dân gian và tổ chức nghi lễ. Một phần tri thức đang giảm dần khi môi trường sống và nghề nghiệp thay đổi.
Việc sưu tầm văn học dân gian cần tôn trọng tiếng Khmer, giọng kể và quyền của người cung cấp tư liệu. Chỉ dịch nội dung sang tiếng Việt mà bỏ qua bối cảnh trình diễn có thể làm mất đi nhịp điệu, sắc thái hài hước và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm.
Nghi lễ vòng đời
Sinh đẻ và đặt tên
Các phong tục liên quan đến mang thai, sinh con và chăm sóc trẻ của người Khmer từng bao gồm nhiều điều kiêng kỵ và nghi thức dân gian. Nội dung cụ thể khác nhau giữa gia đình và địa phương.
Ngày nay, việc sinh đẻ chủ yếu được thực hiện tại cơ sở y tế. Những tập tục không phù hợp với sức khỏe bà mẹ và trẻ em dần được loại bỏ, trong khi các hình thức chúc phúc, đặt tên và giới thiệu đứa trẻ với họ hàng vẫn được duy trì theo cách đơn giản hơn.
Các kiêng kỵ dân gian không thể thay thế hướng dẫn y tế. Khi có vấn đề sức khỏe, gia đình cần dựa vào tư vấn của người có chuyên môn thay vì chỉ thực hiện cúng lễ hoặc dùng bài thuốc chưa được kiểm chứng.
Hôn nhân
Đám cưới Khmer truyền thống có nhiều nghi thức tượng trưng cho sự trưởng thành, sự kết hợp giữa hai gia đình và lời chúc đối với đôi vợ chồng.
Âm nhạc, lời hát, lễ buộc chỉ và sự hiện diện của người lớn tuổi tạo nên không khí trang trọng. Một số nghi thức được giải thích qua truyện kể dân gian hoặc quan niệm tôn giáo, nhưng cách thực hành đã thay đổi đáng kể trong xã hội hiện đại.
Ngày nay, thời gian cưới thường ngắn hơn và có thể kết hợp nghi thức Khmer với hình thức tiệc cưới phổ biến ở Nam Bộ. Những thay đổi này phản ánh nhu cầu thích ứng chứ không nhất thiết đồng nghĩa với việc bản sắc văn hóa bị mất đi.
Tang lễ
Tang lễ Khmer chịu ảnh hưởng rõ của Phật giáo Nam tông. Các vị sư có thể tụng kinh, giảng về vô thường và hướng dẫn gia đình làm phước cho người mất.
Hỏa táng là hình thức phổ biến trong nhiều cộng đồng. Sau khi hỏa táng, tro cốt có thể được đưa vào tháp trong khuôn viên chùa hoặc lưu giữ theo nguyện vọng của gia đình và điều kiện địa phương.
Tuy nhiên, không phải mọi tang lễ Khmer đều giống nhau. Hình thức an táng, thời gian tổ chức và nghi thức phụ thuộc vào truyền thống gia đình, điều kiện kinh tế, quy định địa phương và hướng dẫn của nhà chùa.
Ý nghĩa quan trọng của tang lễ nằm ở việc tiễn biệt người đã khuất, an ủi người sống và nhắc nhở về tính hữu hạn của đời người, không phải ở việc tổ chức thật tốn kém hay chạy theo những lời hứa hẹn “đổi vận”.
Sự giao lưu văn hóa ở Nam Bộ
Người Khmer, người Kinh, người Hoa và người Chăm đã cùng sinh sống tại Nam Bộ trong một thời gian dài. Quá trình giao lưu được thể hiện trong ngôn ngữ, ẩm thực, kiến trúc, âm nhạc, thương mại và các quan hệ láng giềng.
Sân khấu Dù kê tiếp nhận và chuyển hóa nhiều yếu tố nghệ thuật bên ngoài. Bún nước lèo có nhiều biến thể phản ánh sự gặp gỡ giữa các truyền thống ẩm thực. Khăn rằn được sử dụng rộng rãi ngoài phạm vi một dân tộc. Nhiều lễ hội ngày nay cũng thu hút người dân thuộc nhiều cộng đồng cùng tham gia.
Giao lưu văn hóa không đồng nghĩa với việc mọi khác biệt bị xóa bỏ. Chùa Khmer, chữ Khmer, Phật giáo Nam tông, hệ thống lễ hội và nghệ thuật truyền thống vẫn tạo nên những đường nét nhận diện quan trọng.
Cần tránh cách nhìn cho rằng một yếu tố văn hóa chỉ có thể thuộc hoàn toàn về một dân tộc. Trong thực tế, nhiều món ăn, nhạc cụ và phong tục ở Nam Bộ được hình thành qua lịch sử trao đổi lâu dài, trong đó mỗi cộng đồng có cách thực hành và diễn giải riêng.
Những biến đổi trong đời sống người Khmer hiện nay
Quá trình đô thị hóa, di cư lao động, thay đổi nghề nghiệp và sự phát triển của truyền thông đang tác động mạnh đến đời sống người Khmer. Nhiều thanh niên rời quê đi học hoặc làm việc tại thành phố, khiến thời gian tham gia hoạt động phum, sóc và học nghệ thuật truyền thống giảm đi.
Nhà ở hiện đại, phương tiện giao thông mới và cơ giới hóa nông nghiệp đã làm thay đổi cảnh quan cư trú. Những phương tiện như xe bò, ghe vận chuyển truyền thống hay dụng cụ sản xuất thủ công không còn giữ vai trò như trước.
Trang phục truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ hội, biểu diễn và cưới hỏi. Một số nghề dệt, chế tác nhạc cụ và diễn xướng gặp khó khăn do thiếu người học, thị trường hạn chế hoặc nghệ nhân cao tuổi.
Mặt khác, công nghệ số cũng mở ra khả năng mới. Người trẻ có thể ghi âm tiếng Khmer, số hóa kinh sách, quay lại bài múa, chia sẻ âm nhạc và giới thiệu văn hóa địa phương đến công chúng rộng hơn.
Vấn đề đặt ra không phải là giữ nguyên mọi phong tục như trong quá khứ. Văn hóa luôn vận động. Điều cần thiết là tạo điều kiện để cộng đồng Khmer được chủ động lựa chọn những giá trị muốn duy trì, thay đổi hoặc sáng tạo thêm.
Bảo tồn văn hóa Khmer cần chú ý điều gì?
Trước hết, bảo tồn phải đặt cộng đồng Khmer vào vị trí chủ thể. Nghệ nhân, các vị sư, achar, người cao tuổi, giáo viên, thanh niên và những người trực tiếp thực hành văn hóa cần được tham gia vào quá trình ghi chép, truyền dạy và giới thiệu di sản.
Thứ hai, cần duy trì môi trường sử dụng tiếng Khmer. Một ngôn ngữ chỉ có thể sống bền vững khi được sử dụng trong gia đình, trường học, truyền thông, văn học, nghệ thuật và đời sống hiện đại, chứ không chỉ xuất hiện trong các buổi trình diễn.
Thứ ba, việc bảo tồn nghệ thuật cần gắn với sinh kế và sự ghi nhận xứng đáng dành cho nghệ nhân. Mở lớp truyền dạy nhưng không tạo cơ hội biểu diễn, việc làm hoặc không gian thực hành lâu dài sẽ khó đem lại hiệu quả bền vững.
Thứ tư, phát triển du lịch văn hóa phải tôn trọng đời sống tôn giáo và quyền riêng tư của cộng đồng. Chùa không chỉ là điểm tham quan; lễ hội không chỉ là sản phẩm trình diễn; trang phục truyền thống không phải đạo cụ để sử dụng tùy tiện.
Thứ năm, cần phân biệt giữa việc phục dựng có căn cứ với việc sáng tạo mới. Những tiết mục được dàn dựng cho sân khấu hiện đại có thể có giá trị nghệ thuật, nhưng không nên giới thiệu tất cả như “nguyên bản cổ truyền” nếu đã thay đổi đáng kể về âm nhạc, động tác hoặc trang phục.
Nhiều loại hình văn hóa Khmer như Rô băm, Rom vong, nhạc ngũ âm, Chầm riêng Chà pây và đua ghe Ngo đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh tạo cơ sở nâng cao nhận thức và triển khai biện pháp bảo vệ, nhưng sức sống thực tế của di sản vẫn phụ thuộc vào cộng đồng thực hành.
Cách nhìn nhận văn hóa Khmer một cách tôn trọng
Khi tìm hiểu người Khmer, không nên chỉ tập trung vào những yếu tố được cho là “lạ mắt” như màu sắc chùa, mặt nạ Chằn, nghi lễ cúng Trăng hay đua ghe Ngo. Đằng sau những hình thức ấy là lịch sử cộng đồng, tri thức, ký ức gia đình và đời sống tôn giáo cần được tìm hiểu trong bối cảnh cụ thể.
Không nên đồng nhất mọi thực hành dân gian với mê tín. Nhiều nghi thức có chức năng tưởng niệm, giáo dục, gắn kết cộng đồng hoặc biểu đạt lòng biết ơn. Tuy nhiên, cũng không nên khẳng định những niềm tin dân gian như sự thật khoa học hay dùng chúng để hứa hẹn chữa bệnh, cầu tài và thay đổi số phận.
Không nên gọi tất cả người Khmer là Phật tử thuần thành hoặc cho rằng ai cũng am hiểu chữ Khmer và nghi lễ truyền thống. Trong mỗi cộng đồng luôn có sự khác biệt về tuổi tác, nghề nghiệp, học vấn, niềm tin và mức độ gắn bó với phong tục.
Việc sử dụng hình ảnh người Khmer trong truyền thông cần tránh tạo ra khuôn mẫu về một cộng đồng chỉ sống ở nông thôn, nghèo khó hoặc chỉ xuất hiện trong lễ hội. Người Khmer hiện diện trong nhiều lĩnh vực của đời sống đương đại như giáo dục, nghệ thuật, nghiên cứu, kinh doanh, quản lý xã hội và lao động kỹ thuật.
Tôn trọng văn hóa Khmer trước hết là tôn trọng con người đang sống, chứ không chỉ trân trọng những hiện vật hoặc phong tục thuộc về quá khứ.
Kết luận
Người Khmer ở Việt Nam là một cộng đồng có lịch sử cư trú lâu đời, sở hữu tiếng nói, chữ viết, tôn giáo, nghệ thuật và hệ thống phong tục giàu bản sắc. Từ những ngôi chùa Phật giáo Nam tông, lễ Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bóc đến tiếng nhạc ngũ âm, sân khấu Dù kê, Rô băm và điệu múa Rom vong, văn hóa Khmer đã góp phần quan trọng tạo nên diện mạo đa dạng của vùng Nam Bộ và văn hóa Việt Nam.
Bản sắc ấy không phải một tập hợp bất biến. Nó được hình thành, trao truyền và liên tục điều chỉnh trong quan hệ với môi trường sống, các cộng đồng láng giềng và xã hội hiện đại. Những biến đổi trong trang phục, nhà ở, nghề nghiệp hay cách tổ chức lễ hội không nhất thiết làm mất đi văn hóa, nếu cộng đồng vẫn có khả năng chủ động gìn giữ tiếng nói, ký ức và những giá trị cốt lõi của mình.
Tìm hiểu người Khmer bằng thái độ khách quan và tôn trọng giúp chúng ta nhận ra rằng sự đa dạng văn hóa không chỉ nằm ở những khác biệt dễ nhìn thấy. Đó còn là quyền được kể câu chuyện của chính cộng đồng, được thực hành tín ngưỡng, truyền dạy ngôn ngữ và đóng góp bình đẳng vào đời sống chung của đất nước.
