Những phong tục truyền thống của người Việt trong dịp Tết cổ truyền

Tết Nguyên đán là thời điểm chuyển từ năm cũ sang năm mới, đồng thời là một không gian văn hóa đặc biệt của người Việt. Trong những ngày này, các mối quan hệ gia đình, họ hàng, làng xóm và cộng đồng được nhắc nhớ, củng cố thông qua nhiều nghi lễ, tập quán và cách ứng xử đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Những phong tục truyền thống của người Việt trong dịp Tết rất phong phú, trải dài từ ngày 23 tháng Chạp cho đến những ngày đầu tháng Giêng. Có phong tục phổ biến tại nhiều vùng như dọn dẹp nhà cửa, thờ cúng tổ tiên, ăn bữa cơm tất niên, chúc Tết và mừng tuổi; cũng có những tập quán chỉ được duy trì trong một số gia đình, dòng họ hoặc địa phương.

Bài viết tập trung chủ yếu vào phong tục Tết của người Việt, thường được hiểu là người Kinh, đồng thời lưu ý đến sự khác biệt giữa miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Những quan niệm về may mắn, kiêng kỵ hay điềm báo được trình bày dưới góc nhìn văn hóa dân gian, không nên hiểu là các quy luật có khả năng quyết định vận mệnh của con người.

Tết Nguyên đán trong đời sống văn hóa người Việt

Tết Nguyên đán còn được gọi là Tết Cả hoặc Tết cổ truyền. Đây là dịp lễ quan trọng nhất trong chu kỳ sinh hoạt hằng năm của nhiều gia đình người Việt. Nếu các ngày lễ khác thường gắn với một nhân vật, sự kiện hoặc cộng đồng cụ thể, Tết lại bao trùm gần như toàn bộ đời sống gia đình và xã hội.

Trong cách phân chia tương đối, phong tục ngày Tết có thể được nhìn qua ba giai đoạn: tất niên, giao thừa và tân niên. Tất niên là khoảng thời gian chuẩn bị, hoàn tất công việc năm cũ và thực hiện các nghi lễ cuối năm. Giao thừa là thời khắc chuyển tiếp. Tân niên là những ngày đầu năm mới, khi mọi người chúc tụng, thăm hỏi, lễ chùa, du xuân và tham gia các sinh hoạt cộng đồng. Trên thực tế, không khí Tết thường bắt đầu sớm hơn. Từ đầu tháng Chạp, nhiều gia đình đã sửa sang nhà cửa, chuẩn bị thực phẩm, mua quần áo mới, chọn quà biếu và thu xếp trở về quê. Đối với người sống xa nhà, hành trình về quê ăn Tết mang ý nghĩa đoàn tụ, thể hiện mong muốn được trở lại không gian gia đình vào thời điểm quan trọng nhất trong năm.

Tết vì thế không chỉ là một kỳ nghỉ. Đó còn là thời gian con người tạm dừng nhịp sống thường nhật để nhìn lại những việc đã qua, tưởng nhớ người đã khuất, cảm ơn những người đang hiện diện và gửi gắm hy vọng vào tương lai.

Những phong tục chuẩn bị đón Tết

Cúng ông Công, ông Táo ngày 23 tháng Chạp

Trong nhiều gia đình người Việt, ngày 23 tháng Chạp được xem là một mốc mở đầu cho chuỗi sinh hoạt chuẩn bị Tết. Dân gian gọi đây là ngày tiễn ông Công, ông Táo về trời.

Tín ngưỡng Táo quân có nhiều lớp truyền thuyết và cách giải thích khác nhau. Theo quan niệm dân gian, các vị thần bếp chăm lo đời sống gia đình và đến cuối năm sẽ trở về thiên đình để trình báo những việc đã diễn ra trong năm. Đây là quan niệm tín ngưỡng, không phải một sự kiện có thể kiểm chứng theo nghĩa lịch sử hoặc khoa học.

Dọn dẹp và sửa sang nhà cửa

Dọn nhà đón Tết là một phong tục gần gũi, được duy trì trong hầu hết các gia đình. Trước Tết, mọi người lau dọn bàn ghế, cửa sổ, sân vườn, nhà bếp và các vật dụng sinh hoạt. Những đồ đã hỏng hoặc không còn sử dụng được thường được sửa chữa, phân loại hoặc bỏ đi.

Việc dọn dẹp trước hết nhằm tạo nên một không gian sạch sẽ, thuận tiện để gia đình đón khách và sum họp. Về mặt biểu tượng, hành động này còn thể hiện mong muốn khép lại những điều chưa trọn vẹn của năm cũ và bước vào năm mới với tâm thế gọn gàng, sáng sủa hơn.

Bao sái bàn thờ và chuẩn bị không gian thờ cúng

Trong những gia đình có bàn thờ tổ tiên, việc lau dọn bàn thờ cuối năm thường được thực hiện với thái độ cẩn trọng, trang nghiêm. Dân gian thường gọi công việc này là bao sái bàn thờ.

Không có một quy trình duy nhất áp dụng cho mọi gia đình. Cách sắp xếp bàn thờ phụ thuộc vào tín ngưỡng, tôn giáo, truyền thống dòng họ và điều kiện nơi ở. Vì vậy, không nên khẳng định rằng mọi nhà đều phải chọn cùng một ngày, cùng một loại nước lau hay cùng một thứ tự thực hiện.

Bánh chưng và bánh tét

Bánh chưng và bánh tét là những món ăn tiêu biểu của Tết cổ truyền. Bánh chưng phổ biến ở miền Bắc, trong khi bánh tét quen thuộc tại miền Trung và miền Nam. Tuy vậy, sự giao lưu dân cư khiến cả hai loại bánh ngày nay đều có thể xuất hiện tại nhiều vùng.

Phong tục gói bánh không chỉ nhằm chuẩn bị thực phẩm. Quá trình rửa lá, ngâm gạo, đãi đỗ, ướp thịt, gói bánh và trông nồi bánh thường có sự tham gia của nhiều người. Các thế hệ trong gia đình cùng làm việc, trò chuyện và trao truyền kinh nghiệm.

Những phong tục trong các ngày đầu năm

Xông đất, xông nhà

Xông đất là việc người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc năm mới. Theo quan niệm dân gian, người xông đất có thể ảnh hưởng đến không khí và vận may của gia đình trong cả năm.

Vì niềm tin này, một số gia đình chủ động mời người vui vẻ, khỏe mạnh, có quan hệ tốt đẹp đến chúc Tết đầu tiên. Có nhà để một thành viên tự ra ngoài trước giao thừa rồi trở về xông nhà.

Chúc Tết

Chúc Tết là một trong những phong tục thể hiện rõ tính cộng đồng của Tết Việt. Vào sáng mồng Một hoặc trong những ngày đầu năm, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ; người thân, bạn bè và hàng xóm thăm hỏi lẫn nhau.

Lời chúc thường hướng đến sức khỏe, bình an, hạnh phúc, học hành tiến bộ và công việc thuận lợi. Với người cao tuổi, lời chúc thể hiện sự kính trọng. Với trẻ nhỏ, lời chúc gửi gắm mong muốn các em khỏe mạnh, chăm ngoan và trưởng thành.

Mừng tuổi

Mừng tuổi, còn gọi là lì xì, là tục trao một khoản tiền nhỏ trong phong bao vào dịp đầu năm. Người lớn thường mừng tuổi trẻ em; con cháu đã trưởng thành cũng mừng tuổi ông bà, cha mẹ để bày tỏ lòng kính trọng.

Phong bao thường có màu đỏ hoặc màu tươi sáng, tượng trưng cho niềm vui và lời chúc tốt đẹp. Ý nghĩa ban đầu của tục mừng tuổi không nằm ở số tiền mà ở sự trao gửi lời chúc.

Hái lộc đầu xuân

Theo quan niệm dân gian, “lộc” là phần tốt lành của mùa xuân. Trước đây, một số người sau khi lễ đình, đền hoặc chùa thường xin một cành nhỏ mang về với mong muốn đón sinh khí của năm mới.

Ngày nay, tục hái lộc cần được thực hiện theo hướng văn minh. Việc tự ý bẻ cành, ngắt hoa hoặc làm hư hại cây xanh tại di tích và nơi công cộng không nên được xem là cách cầu may chính đáng.

Thờ cúng tổ tiên trong những ngày Tết

Bàn thờ gia tiên là trung tâm tinh thần của gia đình

Trong nhiều gia đình người Việt, bàn thờ tổ tiên là trung tâm của không gian Tết. Dù nhà rộng hay hẹp, con cháu thường cố gắng giữ nơi thờ cúng sạch sẽ, trang nghiêm.

Việc thờ cúng thể hiện quan niệm người đã khuất vẫn được tưởng nhớ trong đời sống của người đang sống. Tên tuổi, ảnh thờ, bài vị hoặc những câu chuyện về tổ tiên giúp các thế hệ sau nhận biết mình thuộc về một gia đình và một dòng họ.

Tuy nhiên, hình thức thờ cúng rất đa dạng. Có gia đình lập bàn thờ nhiều tầng; có nhà chỉ có một bàn thờ nhỏ; người sống ở nước ngoài hoặc nhà thuê có thể dành một góc trang trọng để tưởng niệm. Không nên đánh giá lòng hiếu kính dựa trên quy mô bàn thờ.

Mâm ngũ quả

Mâm ngũ quả là một phần quen thuộc trên bàn thờ ngày Tết. Tên gọi “ngũ quả” thường được hiểu là năm loại quả, nhưng trên thực tế nhiều gia đình bày nhiều hoặc ít hơn tùy điều kiện.

Cách chọn quả thay đổi theo vùng miền. Miền Bắc thường phối hợp nhiều màu sắc với chuối, bưởi hoặc phật thủ, quýt, táo và các loại quả khác. Miền Trung linh hoạt theo sản vật địa phương. Ở miền Nam, một số gia đình chọn mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài dựa trên cách đọc gần âm với câu chúc dân gian.

Những cách diễn giải đó thể hiện khả năng tạo biểu tượng từ ngôn ngữ và sản vật. Không có một mâm ngũ quả duy nhất đúng cho mọi gia đình. Người chuẩn bị nên chọn hoa quả sạch, phù hợp điều kiện và tránh lãng phí.

Mâm ngũ quả trước hết là sản vật con cháu dâng lên tổ tiên, thể hiện thành quả lao động và mong muốn một năm đủ đầy.

Cơm cúng trong ngày Tết

Một số gia đình duy trì việc dâng cơm lên tổ tiên trong ba ngày Tết. Số lần cúng và món ăn tùy thuộc nếp nhà. Có nơi cúng sáng và chiều; có nhà chỉ làm một bữa chính.

Thông thường, lễ cúng được thực hiện trước khi gia đình dùng bữa. Sau tuần hương, lễ vật được hạ xuống để mọi người cùng ăn. Đây là cách kết nối nghi lễ tưởng niệm với bữa cơm đoàn tụ.

Không nên để việc làm cỗ trở thành gánh nặng, đặc biệt đối với phụ nữ hoặc một thành viên duy nhất. Các thành viên có thể cùng chuẩn bị, lựa chọn món vừa đủ và bảo đảm vệ sinh thực phẩm.

Lễ hóa vàng hoặc tiễn tổ tiên

Sau những ngày Tết, một số gia đình làm lễ hóa vàng, còn được hiểu là lễ tiễn tổ tiên. Thời điểm có thể vào mồng Ba, mồng Bốn, mồng Năm hoặc ngày khác tùy truyền thống gia đình.

Không nên khẳng định rằng mọi gia đình bắt buộc phải làm lễ đúng một ngày cố định. Trong đời sống hôm nay, ngày tổ chức còn phụ thuộc lịch làm việc và điều kiện sum họp.

Tục đốt vàng mã trong lễ hóa vàng cần được nhìn nhận thận trọng. Vàng mã là sản phẩm của một hệ quan niệm dân gian, không phải điều kiện bắt buộc của thờ cúng tổ tiên. Việc đốt nhiều có thể gây lãng phí, ô nhiễm và nguy cơ cháy. Gia đình có thể giản lược hoặc không sử dụng vàng mã mà vẫn giữ được ý nghĩa tưởng niệm.

Phong tục Tết ở ba miền

Tết miền Bắc

Tết miền Bắc thường gắn với tiết trời cuối đông, hoa đào, cây quất, bánh chưng và dưa hành. Trong những năm rét, các món như thịt đông, canh măng, giò và món hầm phù hợp với điều kiện khí hậu.

Nhiều làng quê miền Bắc còn duy trì việc thăm nhà thờ họ, tế lễ tại đình, tổ chức hội làng và các trò chơi dân gian. Một số gia đình chú ý khá nhiều đến tuổi xông đất, ngày xuất hành và những điều kiêng kỵ đầu năm.

Tuy nhiên, không nên coi các đặc điểm này là bất biến. Tết tại Hà Nội và các đô thị lớn hiện nay đã có nhiều thay đổi về món ăn, thời gian thăm hỏi và cách tổ chức gia đình.

Tết miền Trung

Miền Trung là một không gian văn hóa rộng, gồm nhiều tiểu vùng nên phong tục không hoàn toàn giống nhau. Tết ở Huế có thể gắn với các lễ nghi gia đình, dòng họ và nếp ẩm thực cầu kỳ; các tỉnh duyên hải có món ăn chịu ảnh hưởng của điều kiện nắng gió và nguồn sản vật biển; vùng cao lại có phong tục của nhiều cộng đồng dân tộc.

Bánh tét, dưa món, nem chả và các loại thịt ngâm là những món thường được nhắc đến. Nhiều gia đình coi trọng việc chạp mả, cúng tất niên, thăm họ hàng và duy trì quan hệ xóm giềng.

Do từng trải qua thiên tai và điều kiện sống khó khăn, ký ức về một cái Tết đủ đầy ở nhiều địa phương miền Trung thường gắn với tinh thần tiết kiệm, chắt chiu và sẻ chia.

Tết miền Nam

Tết miền Nam diễn ra trong thời tiết ấm áp, thường gắn với hoa mai, bánh tét, thịt kho trứng, canh khổ qua và củ kiệu. Vườn cây trái phong phú cũng tạo nên mâm quả đa dạng.

Không gian Tết Nam Bộ thường được miêu tả là cởi mở, phóng khoáng, nhưng đây chỉ là một nhận xét khái quát. Nếp Tết của gia đình người Hoa, người Khmer, cư dân đô thị và cư dân nông thôn có nhiều điểm khác biệt.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn, đường hoa, hội hoa xuân và hoạt động vui chơi công cộng trở thành một phần nổi bật của đời sống Tết hiện đại. Trong khi đó, ở nông thôn, những cuộc thăm hỏi gia đình và sinh hoạt xóm ấp vẫn giữ vị trí quan trọng.