Có một thời, khi những ngôi nhà ở làng quê Bắc Bộ vẫn còn vách đất, mái rạ hoặc những gian tường đơn sơ, Tết đến không chỉ được báo hiệu bằng nồi bánh chưng đỏ lửa, cành đào trước hiên hay mùi hương trầm trên bàn thờ. Mùa xuân còn bước vào nhà bằng những tờ tranh dân gian rực rỡ được mua từ chợ Tết, mang về dán lên vách mới quét dọn sạch sẽ.
Tranh không nhất thiết phải được lồng trong khung kính hay treo ở một vị trí trang trọng như cách thưởng thức tác phẩm nghệ thuật ngày nay. Người xưa có thể dán tranh trực tiếp lên tường, lên vách hoặc ghim vào những bề mặt phù hợp trong nhà. Những hình gà, lợn, đàn con sum vầy, em bé ôm gà, ôm vịt hay cảnh hội hè làm cho căn nhà vốn mộc mạc trở nên tươi sáng hơn trong những ngày đầu năm.
Khi mùa Tết qua đi, tranh có thể bạc màu, bám khói bếp hoặc được giữ lại đến cuối năm. Đến Tết sau, người ta dọn dẹp nhà cửa, lột bỏ tranh cũ và mua tranh mới về dán. Việc thay tranh không đơn thuần là thay một vật trang trí. Đó còn là cách làm mới không gian sống, khép lại một vòng thời gian và gửi vào năm mới những mong ước mới.
Trong ký ức ấy, tranh dân gian Đông Hồ không phải một món đồ xa xỉ chỉ dành cho người giàu hay giới am hiểu hội họa. Đó là tranh của làng quê, được làm ra từ giấy dó, vỏ điệp, cây cỏ, sỏi đá và bàn tay của người thợ dân gian; là những bức tranh kể chuyện bằng ngôn ngữ mà người bình dân có thể nhận ra, hiểu được và cùng nhau thưởng thức. Bởi vậy, gọi tranh Đông Hồ là “tranh của người Việt” không chỉ để nói về nơi xuất xứ, mà còn để nhấn mạnh mối liên hệ sâu sắc giữa dòng tranh này với nếp sống, tâm hồn và cách nhìn đời của nhiều thế hệ người Việt Nam.
Một thời Tết đến là mua tranh về dán vách
Sắm tranh từng là một phần của việc sắm Tết
Trong đời sống truyền thống, chuẩn bị đón Tết là quá trình làm mới cả không gian vật chất lẫn đời sống tinh thần. Nhà cửa được quét dọn, đồ dùng được lau chùi, bàn thờ được sửa soạn, quần áo mới được chuẩn bị cho trẻ nhỏ. Tùy điều kiện từng gia đình và phong tục từng vùng, người dân còn mua câu đối, hoa giấy, đồ chơi, vật phẩm thờ cúng và tranh Tết.
Tranh Đông Hồ được sản xuất nhiều vào những tháng cuối năm để phục vụ nhu cầu ấy. Những tờ tranh được mang tới các phiên chợ hoặc theo chân người bán tranh đi đến nhiều vùng quê. Người mua có thể chọn một bức, một cặp hoặc một bộ tranh phù hợp với vị trí định dán và điều mong ước mà gia đình muốn gửi gắm.
Có nhà chọn tranh em bé để mong con cháu khỏe mạnh, đông vui. Có nhà thích tranh đàn gà, đàn lợn bởi hình ảnh vật nuôi béo tốt gợi đến một cuộc sống đủ ăn, đủ mặc. Có người lại chọn tranh sinh hoạt, tranh truyện hoặc tranh hài hước để căn nhà có thêm câu chuyện cho khách đến chúc Tết cùng xem và bình luận.
Việc mua tranh vì thế vừa mang tính trang trí, vừa là một sinh hoạt văn hóa. Tranh xuất hiện trong ngôi nhà, ở chợ quê và trong câu chuyện đầu xuân. Nó làm cho ngày Tết có thêm màu sắc, đồng thời mở ra một không gian giao tiếp giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng.
Tranh được dán trên những vách nhà mộc mạc
Ngày nay, tranh thường được đóng khung, phủ kính hoặc treo trên tường bằng móc. Trong những ngôi nhà xưa, điều kiện trưng bày đơn giản hơn nhiều. Một tờ tranh trên giấy dó có thể được dán hoặc ghim trực tiếp lên vách đất, tường vôi, cột nhà hay một mảng phên đã được làm sạch.
Chính nền tường mộc mạc ấy lại làm nổi bật sắc đỏ, vàng, xanh, đen và ánh trắng lấp lánh của giấy điệp. Những mảng màu không cầu kỳ về độ chuyển sắc nhưng rõ ràng, tươi sáng, tạo cảm giác vui mắt. Trong gian nhà vốn có nhiều màu nâu của gỗ, đất và mái rạ, một đôi tranh gà lợn hay Vinh hoa – Phú quý có thể làm cả căn phòng như sáng lên.
Không phải gia đình nào cũng dán tranh giống nhau và cũng không nên hình dung rằng tranh Đông Hồ hiện diện trong mọi ngôi nhà Việt Nam. Tục chơi tranh Tết có sự khác biệt theo vùng miền, thời kỳ, điều kiện kinh tế và thị hiếu của từng cộng đồng. Tuy vậy, tại nhiều vùng nông thôn Bắc Bộ, tranh dân gian từng là một hình thức trang trí Tết quen thuộc, trong đó tranh Đông Hồ giữ một vị trí đặc biệt.
Hết năm lột tranh cũ, Tết sau lại mua tranh mới
Nhìn từ quan niệm sưu tầm hiện đại, việc lột bỏ một bức tranh có thể gây cảm giác tiếc nuối. Nhưng tranh Tết xưa được sản xuất trong một hoàn cảnh khác. Đó là sản phẩm dân gian có giá vừa sức với người bình dân, được làm theo mùa và gắn với chu kỳ sử dụng của một năm.
Tranh dán trên vách có thể chịu ảnh hưởng của khói bếp, bụi, độ ẩm và thời tiết. Sau một thời gian, giấy cũ đi, màu phai hoặc bề mặt bị hư hỏng. Đến cuối năm, cùng với việc quét lại nhà cửa, người dân bỏ tranh cũ để thay bằng tranh mới. Căn nhà bước vào năm mới với diện mạo sạch sẽ và tươi sáng hơn.
Ở tầng nghĩa văn hóa, việc thay tranh còn phù hợp với tâm thức về sự đổi mới trong dịp đầu xuân. Năm cũ qua đi, những điều đã trải qua được khép lại. Tranh mới mang theo lời chúc mới, hy vọng mới và tâm thế bắt đầu một chu kỳ mới.
Tuy nhiên, cần phân biệt tranh trang trí, tranh chúc tụng với những loại tranh có chức năng nghi lễ hoặc thờ cúng. Không phải mọi tranh dân gian đều được tùy tiện lột bỏ sau Tết. Cách sử dụng tranh thờ phụ thuộc vào tín ngưỡng, nghi lễ và quy ước của từng cộng đồng. Tập tục thay tranh hằng năm thường được nhắc đến nhiều nhất trong bối cảnh tranh Tết dùng để trang trí và chúc tụng.
Tranh dân gian Đông Hồ là gì?
Tranh Đông Hồ có tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ. Dòng tranh hình thành và phát triển tại làng Đông Hồ, xưa còn được gọi là làng Mái, thuộc vùng văn hóa Kinh Bắc. Theo địa danh hành chính hiện nay, cộng đồng thực hành nghề tập trung tại khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Tên làng Đông Hồ vẫn được sử dụng như một địa danh văn hóa gắn với dòng tranh, dù đơn vị hành chính đã có nhiều lần thay đổi. Làng nằm trong không gian cư trú lâu đời bên sông Đuống, nơi có đời sống nông nghiệp, thương mại và thủ công nghiệp phát triển khá sớm.
Tư liệu hiện có cho thấy nghề làm tranh tại đây đã tồn tại qua nhiều thế hệ và thường được giới thiệu là có lịch sử khoảng 500 năm. Tuy nhiên, rất khó xác định một năm cụ thể đánh dấu sự ra đời của tranh Đông Hồ. Giống nhiều loại hình dân gian, dòng tranh không xuất hiện từ một cá nhân duy nhất hay một thời điểm duy nhất, mà được hình thành, bổ sung và hoàn thiện dần trong đời sống cộng đồng.
Tranh Đông Hồ còn từng được gọi bằng những tên như tranh làng Mái, tranh điệp hoặc tranh Tết. Mỗi cách gọi nhấn mạnh một đặc điểm khác nhau. “Tranh làng Mái” gắn với tên gọi cũ của làng. “Tranh điệp” nói đến nền giấy dó được phủ hồ trộn bột vỏ điệp. “Tranh Tết” thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa dòng tranh với nhu cầu trang trí và chúc tụng vào dịp năm mới.
Điều làm nên giá trị của tranh Đông Hồ không chỉ nằm ở những hình ảnh đã trở nên nổi tiếng. Di sản này bao gồm cả một hệ thống tri thức: cách sáng tác mẫu, cách chuyển hình sang ván khắc, kỹ thuật khắc gỗ, chế biến màu, làm giấy điệp, in từng lớp màu, bảo quản ván in và truyền nghề trong gia đình.
Bởi vậy, bảo tồn tranh Đông Hồ không chỉ là giữ lại một số bức tranh đã in. Quan trọng hơn là giữ được người làm nghề, kỹ năng làm nghề, nguyên liệu, bản khắc, ký ức cộng đồng và môi trường văn hóa từng nuôi dưỡng dòng tranh.
Từ làng quê bước vào tranh
Một thế giới gần gũi với người bình dân
Tranh Đông Hồ không tìm kiếm những cảnh tượng quá xa lạ với đời sống. Người làm tranh quan sát những gì diễn ra quanh mình: chăn trâu, hái dừa, đấu vật, đánh đu, đi hội, chăn nuôi, sinh hoạt gia đình, quan hệ vợ chồng và những thói hư tật xấu trong xã hội.
Con vật trong tranh cũng là những hình ảnh gần gũi: gà, lợn, trâu, cóc, chuột, cá, mèo. Chúng có thể được vẽ như vật nuôi đời thường, nhưng cũng có thể được nhân cách hóa để kể chuyện về con người.
Nhờ đó, người xem không cần phải trải qua quá trình học thuật phức tạp mới có thể tiếp cận tranh. Một người nông dân có thể nhận ra đàn lợn, đàn gà như hình ảnh của một gia đình đông vui. Người đi hội nhìn cảnh đấu vật có thể nhớ tới sinh hoạt làng quê. Người xem Đám cưới chuột có thể bật cười trước cảnh đàn chuột mang lễ vật đến cho mèo, rồi liên tưởng đến những quan hệ bất công trong xã hội.
Tranh vừa gần gũi, vừa có khả năng mở rộng ý nghĩa. Một hình ảnh có thể được hiểu theo nhiều lớp khác nhau tùy hoàn cảnh lịch sử, kinh nghiệm sống và tâm thế của người thưởng thức.
Các nhóm đề tài của tranh Đông Hồ
Theo cách phân loại phổ biến, tranh Đông Hồ có thể được chia thành bảy nhóm chính: tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh phản ánh sinh hoạt.
Tranh thờ liên quan đến đời sống tín ngưỡng của một số cộng đồng. Loại tranh này cần được nhìn nhận trong đúng bối cảnh nghi lễ, không nên đánh đồng với tranh trang trí Tết thông thường.
Tranh chúc tụng thể hiện những mong ước về gia đình, con cháu, sức khỏe, sự đủ đầy và thuận hòa. Các bức Vinh hoa, Phú quý, Gà đàn, Lợn đàn thường được nhắc đến trong nhóm này.
Tranh lịch sử và tranh truyện đưa các nhân vật, sự kiện hoặc tích truyện quen thuộc vào ngôn ngữ tạo hình dân gian. Qua đó, người xem không chỉ thưởng thức hình ảnh mà còn có thể nhớ lại những câu chuyện đã được truyền kể trong cộng đồng.
Tranh phương ngôn sử dụng hình ảnh để gợi nhắc kinh nghiệm sống, lời răn dạy hoặc cách ứng xử. Tranh sinh hoạt phản ánh vui chơi, lao động, gia đình và các mối quan hệ xã hội.
Cách phân nhóm chỉ mang tính tương đối. Một bức tranh có thể vừa phản ánh sinh hoạt, vừa chứa lời bình luận xã hội, vừa thể hiện quan niệm về đạo lý hoặc gia đình.
Tờ giấy điệp sáng lên từ những vật liệu bình dị
Giấy dó và lớp hồ điệp
Nền tranh Đông Hồ được làm từ giấy dó, loại giấy thủ công có đặc tính mỏng, dai, xốp và có khả năng hút màu. Giấy dó xuất hiện trong nhiều loại hình thư tịch và nghệ thuật truyền thống của người Việt, nhưng khi dùng cho tranh Đông Hồ, bề mặt giấy được xử lý theo một cách riêng.
Vỏ điệp, một loại vỏ nhuyễn thể, được nghiền nhỏ thành bột rồi trộn với hồ. Hỗn hợp này được quét lên mặt giấy dó bằng chổi. Sau khi khô, mặt giấy có ánh sáng nhẹ, lấp lánh khi thay đổi góc nhìn. Các đường quét của chổi để lại những vệt song song tự nhiên, tạo thành một phần vẻ đẹp của nền tranh.
Giấy điệp không phải một mặt nền hoàn toàn trơn nhẵn và vô cảm. Nó có độ xốp, có vân, có ánh sáng và có sự biến đổi do thao tác thủ công. Khi màu in phủ lên trên, lớp điệp vẫn tham gia vào hiệu quả thị giác chung, khiến bức tranh có vẻ tươi sáng nhưng không bóng bẩy theo kiểu công nghiệp.
Trong điều kiện truyền thống, mỗi mẻ giấy, mỗi cách nghiền điệp và quét hồ có thể tạo ra những khác biệt nhỏ. Chính những khác biệt ấy góp phần làm nên dấu vết bàn tay con người trong sản phẩm.
Màu sắc từ cây cỏ và sỏi đá
Một trong những đặc điểm thường được nhắc đến của tranh Đông Hồ là việc sử dụng màu có nguồn gốc tự nhiên. Theo kỹ thuật truyền thống, màu xanh có thể được làm từ lá chàm; màu đỏ từ sỏi son; màu vàng từ hoa hòe hoặc quả dành dành; màu đen từ tro lá tre hay rơm nếp; màu trắng được tạo bởi lớp bột điệp.
Tùy từng thời kỳ, gia đình làm nghề và mẫu tranh, nguồn nguyên liệu cũng như cách chế biến có thể có những khác biệt. Vì vậy, không nên xem mọi bức tranh mang tên Đông Hồ ngày nay đều mặc nhiên được in hoàn toàn bằng màu tự nhiên. Trong quá trình sản xuất hàng hóa, màu công nghiệp từng được sử dụng vì tiện lợi, giá rẻ và dễ chuẩn bị hơn.
Màu truyền thống thường được đặt thành từng mảng tương đối rõ ràng. Người thợ không cố mô phỏng ánh sáng, bóng đổ và chiều sâu theo cách hội họa hiện thực phương Tây. Màu được dùng để làm nổi bật hình tượng, phân chia bố cục và tạo nhịp điệu trang trí.
Sắc màu tranh Đông Hồ vì thế có vẻ khỏe khoắn, trực tiếp và vui mắt. Đỏ, vàng, xanh, trắng, đen đứng cạnh nhau thành những mảng cô đọng. Trên nền giấy điệp, màu không chỉ được nhìn thấy mà còn dường như được nâng sáng từ bên dưới.
Mỗi màu cần một ván in
Tranh Đông Hồ là tranh in từ ván khắc gỗ. Sau khi có mẫu tranh, hình vẽ được chuyển sang ván để khắc. Ván nét thường được làm từ gỗ có thớ mịn, thuận lợi cho việc thể hiện đường viền và chi tiết. Mỗi màu trong tranh cần một bản khắc tương ứng.
Nếu một bức tranh có bốn màu và một lớp nét đen, người làm tranh phải chuẩn bị các ván thích hợp cho từng lần in. Các mảng màu cần được tính toán từ khi sáng tác mẫu để khi chồng lên nhau không làm bố cục rối hoặc lệch khỏi hình chính.
Người thợ đưa màu lên ván, đặt ván đúng vị trí trên giấy rồi thực hiện lối in úp. Tờ giấy bám vào mặt ván, sau đó được xoa đều ở mặt sau để màu thấm sang giấy. Công đoạn này được lặp lại với từng màu.
Ván nét đen thường được in sau cùng nhằm định hình đường bao, chi tiết và nhịp điệu của toàn bộ bức tranh. Chỉ một sai lệch nhỏ trong việc đặt giấy hoặc ván cũng có thể làm các lớp màu không khớp nhau.
Kỹ thuật nhìn qua có vẻ giản dị nhưng đòi hỏi kinh nghiệm. Người làm nghề phải biết độ đặc loãng của màu, lượng màu đưa lên ván, lực xoa, độ hút của giấy và thời gian chờ giữa các lần in. Những tri thức ấy khó có thể học đầy đủ chỉ bằng việc đọc hướng dẫn. Chúng cần được truyền qua quan sát, thực hành và sửa sai dưới sự chỉ dẫn của người có kinh nghiệm.
Đọc những ước vọng và tiếng cười trong tranh Đông Hồ
Vinh hoa và Phú quý
Vinh hoa và Phú quý thường được làm thành một đôi tranh. Hình tượng trung tâm là những em bé bụ bẫm bên con vật hoặc hoa lá mang tính biểu trưng. Trong quan niệm dân gian, hình ảnh trẻ nhỏ khỏe mạnh gắn với mong ước con cháu đông vui, gia đình có người nối dõi và cuộc sống phát triển.
Tên tranh sử dụng những khái niệm đẹp, nhưng không nhất thiết chỉ hướng đến địa vị hay của cải theo nghĩa hẹp. Trong xã hội truyền thống, “vinh hoa”, “phú quý” còn là lời chúc về sự thành đạt, cuộc sống ổn định, gia đình thuận hòa và con cháu nên người.
Khi treo đôi tranh trong ngày Tết, người xưa không coi đó là một cách bảo đảm chắc chắn rằng điều mong muốn sẽ xảy ra. Tranh chủ yếu đóng vai trò biểu tượng và lời chúc. Nó giúp những ước vọng vốn trừu tượng trở thành hình ảnh cụ thể, vui tươi và dễ nhớ.
Gà đàn và Lợn đàn
Gà và lợn là những vật nuôi quen thuộc trong nền kinh tế nông nghiệp. Một đàn gà con quây quanh gà mẹ hay đàn lợn con bên lợn mẹ trước hết phản ánh cảnh chăn nuôi mà người dân làng quê có thể bắt gặp hằng ngày.
Nhưng khi bước vào tranh Tết, cảnh vật ấy mang thêm ý nghĩa về sự sinh sôi, sum họp và đủ đầy. Con mẹ có thân hình lớn, đàn con nhỏ tụ lại xung quanh tạo nên bố cục vừa chặt chẽ vừa ấm áp.
Hình xoáy âm dương thường thấy trên thân lợn được nhiều người liên hệ với quan niệm về sự hài hòa và sinh thành. Tuy vậy, việc giải thích biểu tượng cần thận trọng, bởi ý nghĩa của tranh dân gian không phải lúc nào cũng có một đáp án duy nhất được ghi chép rõ ràng từ thời điểm ra đời.
Điều có thể nhận thấy chắc chắn hơn là niềm vui trước sức sống của đàn vật nuôi, một hình ảnh rất gần với mong ước về gia đình đông vui và sản xuất thuận lợi.
Đám cưới chuột
Đám cưới chuột là một trong những tác phẩm Đông Hồ được biết đến rộng rãi nhất. Tranh miêu tả đàn chuột tổ chức đám cưới nhưng phải mang lễ vật đến cho mèo. Các nhân vật là loài vật, song cách đi đứng, tổ chức đoàn và trao lễ vật đều gợi đến xã hội con người.
Bức tranh thường được đọc như một lời châm biếm đối với thói tham lam, sự nhũng nhiễu và những quan hệ quyền lực bất bình đẳng. Kẻ yếu muốn tiến hành việc của mình phải tìm cách làm vừa lòng kẻ mạnh.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của tranh không chỉ nằm ở thông điệp phê phán. Người nghệ nhân đã kể một câu chuyện xã hội bằng hình ảnh vui nhộn, không nặng nề. Người xem có thể bật cười trước cảnh chuột thổi kèn, khiêng lễ và khúm núm trước mèo, rồi sau tiếng cười mới nhận ra điều đáng suy ngẫm.
Đó là một đặc điểm quan trọng của mỹ cảm dân gian: phê phán nhưng không nhất thiết lên giọng giáo huấn; nói chuyện lớn bằng hình ảnh nhỏ; biến nghịch cảnh thành tiếng cười có chiều sâu.
Hứng dừa và Đánh ghen
Hứng dừa miêu tả một cảnh sinh hoạt có sắc thái vui đùa giữa nam và nữ. Hình ảnh, động tác và lời đề trên tranh khiến tác phẩm có nhiều cách diễn giải. Có người nhìn thấy sự hồn nhiên, có người nhận ra nét hài hước, phồn thực hoặc lời trêu ghẹo về quan hệ lứa đôi.
Đánh ghen lại đưa một tình huống căng thẳng trong đời sống gia đình vào bố cục giàu kịch tính. Nhân vật được thể hiện bằng động tác rõ ràng, gương mặt và dáng người có tính cường điệu. Tranh không đơn thuần kể lại một cuộc xung đột, mà còn cho thấy cách người dân nhìn, bình luận và cười trước những rắc rối của quan hệ con người.
Không nên áp đặt hoàn toàn cách nhìn đạo đức hiện đại lên những tác phẩm được tạo ra trong bối cảnh xã hội khác. Nhưng cũng không cần thần bí hóa mọi chi tiết thành một hệ biểu tượng bí truyền. Giá trị của tranh nằm ở khả năng ghi lại một lát cắt đời sống, đồng thời để nhiều thế hệ tiếp tục đối thoại và diễn giải.
Vì sao có thể gọi tranh Đông Hồ là tranh của người Việt?
Tranh do người dân làm ra cho đời sống của người dân
Trong nhiều loại hình mỹ thuật cung đình, người sáng tác và người thưởng thức có thể thuộc những tầng lớp chuyên biệt. Tranh Đông Hồ lại gắn chặt với môi trường làng xã. Người làm tranh đồng thời có thể là người làm ruộng, sống giữa cộng đồng nông nghiệp và hiểu rõ những niềm vui, lo toan của người bình dân.
Đề tài tranh không tách khỏi cuộc sống ấy. Đó là đàn vật nuôi trong sân, hội vật đầu xuân, đứa trẻ bụ bẫm, chuyện vợ chồng, đám cưới, thói tham lam, mong ước đủ đầy và niềm tin vào những phẩm chất tốt đẹp.
Người mua tranh cũng chủ yếu là người dân. Tranh không nằm sau cánh cửa của một không gian nghệ thuật xa cách, mà bước thẳng vào căn nhà, chợ Tết và sinh hoạt gia đình.
Sự gần gũi giữa người làm, nội dung và người xem khiến tranh Đông Hồ mang tính cộng đồng sâu sắc. Nó không phải tiếng nói của một cá nhân hoàn toàn tách biệt, mà là kết quả của sự tích lũy nhiều thế hệ trong một môi trường văn hóa cụ thể.
Tranh lưu giữ cách nhìn đời hóm hỉnh và nhân hậu
Tranh Đông Hồ có thể nói về bất công, mâu thuẫn hoặc thói xấu nhưng thường không làm người xem cảm thấy tuyệt vọng. Sự phê phán được đặt trong tiếng cười, hình ảnh vui mắt và nhịp điệu sinh động.
Ngay cả khi thể hiện khát vọng, tranh cũng không hướng đến thế giới quá xa xôi. Mong ước thường bắt đầu từ những điều thiết thực: trẻ nhỏ khỏe mạnh, gia đình đông vui, chăn nuôi sinh sôi, vợ chồng thuận hòa, làng xóm có hội hè và xã hội bớt bất công.
Đó là những mong muốn bình dị nhưng bền vững trong đời sống người Việt. Trải qua nhiều biến đổi, người hiện đại vẫn có thể nhận ra mình trong niềm vui sum họp, nỗi lo về gia đình và khát vọng về một cuộc sống tử tế.
Tranh kết hợp chữ và hình
Một số tranh Đông Hồ có chữ Hán, chữ Nôm hoặc lời đề đi kèm hình ảnh. Chữ không chỉ giải thích nội dung mà còn tham gia vào bố cục. Hình và chữ bổ trợ nhau, tạo ra cách kể chuyện cô đọng.
Đối với người xem xưa, lời đề có thể gợi một câu chúc, lời bình hoặc câu chuyện quen thuộc. Đối với người xem ngày nay, phần chữ là dấu vết quan trọng giúp tìm hiểu ngôn ngữ, tư tưởng và môi trường văn hóa từng sản sinh tác phẩm.
Khi phục dựng tranh cổ, việc giữ lại phần chữ vì thế rất cần thiết. Tự ý cắt bỏ, sửa đổi hoặc thay thế chữ có thể làm mất cấu trúc và ý nghĩa ban đầu của tác phẩm.
Một loại hình nghệ thuật đẹp mà không xa cách
Tranh Đông Hồ từng được làm với số lượng đủ để nhiều gia đình bình dân có thể mua về chơi Tết. Tính phổ biến không làm tranh mất đi giá trị nghệ thuật. Ngược lại, nó cho thấy cái đẹp từng hiện diện trong đời sống hằng ngày chứ không chỉ thuộc về bảo tàng hay nhà sưu tập.
Một tờ giấy không lớn, vài mảng màu và những đường nét được khắc gọn có thể chứa cả câu chuyện về gia đình, làng xóm và xã hội. Tranh có thể được dán lên vách đất, nhưng tư tưởng và khả năng tạo hình của nó không hề đơn giản.
Đó là lý do tranh Đông Hồ vừa là sản phẩm thủ công, vừa là tác phẩm mỹ thuật, vừa là tư liệu văn hóa và cũng là một phần ký ức Tết của người Việt.
Từ tranh Tết phổ biến đến di sản cần bảo vệ khẩn cấp
Khi không gian sống và thị hiếu thay đổi
Sự suy giảm của tranh Đông Hồ không bắt nguồn từ một nguyên nhân duy nhất. Nhà ở nông thôn dần thay đổi, vách đất được thay bằng tường gạch, sơn và các vật liệu hiện đại. Cách trang trí nội thất cũng chuyển sang tranh in công nghiệp, lịch ảnh, tranh kính hoặc những sản phẩm có kích thước và phong cách khác.
Tục mua tranh mới về dán mỗi dịp Tết dần thu hẹp. Khi nhu cầu giảm, nghề làm tranh khó bảo đảm sinh kế. Nhiều hộ gia đình chuyển sang nghề khác có thu nhập ổn định hơn.
Quá trình đô thị hóa, chiến tranh, biến đổi kinh tế và sự xuất hiện của kỹ thuật in hiện đại đều tác động đến làng nghề. Một số nguyên liệu truyền thống trở nên khó tìm hoặc tốn nhiều công xử lý. Việc đào tạo một người có khả năng sáng tác mẫu, khắc ván và làm chủ kỹ thuật in cần nhiều thời gian, trong khi thị trường chưa chắc đủ lớn để người trẻ yên tâm theo nghề.
Trong một số giai đoạn, người làm tranh sử dụng màu công nghiệp hoặc giản lược công đoạn để giảm chi phí. Những thay đổi ấy giúp sản phẩm dễ làm hơn nhưng cũng có thể làm giảm đặc trưng của giấy, màu và nét in truyền thống.
Danh hiệu không đồng nghĩa với việc nghề đã hết nguy cơ
Ngày 27/12/2012, tranh dân gian Đông Hồ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo loại hình nghề thủ công truyền thống.
Ngày 9/12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Việc ghi danh khẳng định giá trị nổi bật của di sản, đồng thời cho thấy nghề đang đối diện với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số người thực hành, khả năng truyền dạy và nhu cầu xã hội.
Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp không phải một bảng xếp hạng về mức độ nổi tiếng hay giá trị cao thấp giữa các di sản. Đây là cơ chế nhằm thu hút sự chú ý và thúc đẩy những biện pháp bảo vệ cần thiết đối với một thực hành văn hóa đang gặp khó khăn trong việc tiếp tục tồn tại.
Bởi vậy, niềm vui trước sự ghi nhận cần đi cùng trách nhiệm. Di sản sẽ không thể sống chỉ bằng danh hiệu, khẩu hiệu hay những đợt trưng bày ngắn hạn. Nghề chỉ thực sự được duy trì khi còn người làm tranh, người học nghề, người sử dụng tranh và một môi trường xã hội trân trọng sản phẩm được làm đúng kỹ thuật.
Bảo tồn tranh Đông Hồ không chỉ là cất tranh trong bảo tàng
Giữ người làm nghề và quá trình truyền dạy
Một bản khắc cổ có thể được bảo quản trong kho, nhưng nếu không còn ai biết cách sử dụng, pha màu, đặt giấy và in đúng kỹ thuật, bản khắc ấy sẽ mất đi một phần đời sống vốn có.
Người nghệ nhân không chỉ giữ thao tác. Họ còn nắm những kinh nghiệm khó ghi thành công thức: loại giấy nào hút màu vừa đủ, thời tiết nào thuận lợi để phơi tranh, màu cần nghiền đến mức nào, lực xoa ra sao và cách nhận biết một bản in đạt yêu cầu.
Truyền nghề vì thế cần thời gian, không gian thực hành và sự gắn bó giữa các thế hệ. Các lớp trải nghiệm ngắn có thể giúp công chúng biết đến tranh Đông Hồ, nhưng để hình thành một người thợ lành nghề cần quá trình học tập lâu dài hơn.
Giữ ván khắc, mẫu cổ và tri thức về chữ viết
Ván khắc là tài sản quan trọng của các gia đình làm tranh. Một số ván đã được truyền qua nhiều thế hệ, mang dấu vết kỹ thuật và thẩm mỹ của người xưa.
Việc kiểm kê, số hóa và bảo quản ván cổ là cần thiết, nhưng không nên tách bản khắc khỏi câu chuyện về người tạo mẫu, nội dung tranh, phần chữ và cách sử dụng trong cộng đồng.
Khi phục dựng mẫu tranh bị thất lạc hoặc hư hỏng, người thực hiện cần dựa trên tư liệu đáng tin cậy, tránh thêm thắt tùy tiện rồi giới thiệu như nguyên bản cổ. Sáng tạo mới là cần thiết để nghề thích ứng với đời sống, nhưng nên phân biệt rõ giữa tranh phục dựng, tranh in theo mẫu truyền thống và sản phẩm sáng tạo lấy cảm hứng từ Đông Hồ.
Giữ nguyên liệu và kỹ thuật truyền thống
Giấy điệp, màu tự nhiên và lối in ván khắc là những yếu tố tạo nên bản sắc của tranh Đông Hồ. Nếu chỉ giữ lại hình ảnh Đám cưới chuột hay Lợn đàn rồi in bằng máy trên vật liệu công nghiệp, người xem có thể nhận ra mẫu tranh nhưng không còn được tiếp xúc đầy đủ với nghề thủ công.
Bảo tồn không có nghĩa mọi sản phẩm đều phải giống hệt tranh cổ. Người làm nghề có thể tạo ra kích thước, công năng và cách trưng bày mới. Tuy nhiên, cần duy trì những dòng sản phẩm được thực hiện đúng kỹ thuật truyền thống để tri thức cốt lõi không bị mất.
Đưa tranh trở lại đời sống
Một di sản chỉ được bảo tồn bền vững khi cộng đồng thấy nó có ý nghĩa trong hiện tại. Tranh Đông Hồ ngày nay có thể xuất hiện trong trường học, bảo tàng, không gian văn hóa, phòng khách, quán trà, sách, lịch và các sản phẩm thiết kế.
Việc đổi mới hình thức cần tôn trọng nguyên mẫu, ghi rõ nguồn cảm hứng và tránh sử dụng hình tượng một cách tùy tiện. Những sản phẩm hiện đại có thể giúp nhiều người tiếp cận dòng tranh, nhưng không nên thay thế hoàn toàn tranh in thủ công.
Điều quan trọng là tạo được sự hiểu biết. Khi một người mua tranh biết vì sao giấy có ánh điệp, mỗi màu cần một ván in và hình tượng trong tranh gắn với đời sống nào, họ không chỉ mua một món đồ trang trí. Họ đang góp phần duy trì mối liên hệ giữa sản phẩm và di sản.
Chơi tranh Đông Hồ trong ngày Tết hôm nay
Ngôi nhà hiện đại không còn vách đất và phần lớn gia đình cũng không lột bỏ tranh sau mỗi mùa xuân. Tuy vậy, tinh thần của tục chơi tranh Tết vẫn có thể được tiếp nối bằng những cách phù hợp hơn.
Gia đình có thể chọn một bức tranh mang nội dung gần gũi với không gian sống, đóng khung vừa phải và treo tại nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp. Tranh giấy dó và màu tự nhiên cần được bảo vệ khỏi độ ẩm, côn trùng và sự thay đổi nhiệt độ quá lớn.
Khi mua tranh, nên tìm hiểu người sản xuất, chất liệu, phương pháp in và xuất xứ mẫu tranh. Một bức tranh in thủ công có thể có những sai khác nhỏ về màu và đường nét. Đó không nhất thiết là lỗi, mà có thể là dấu vết của quá trình làm bằng tay.
Cha mẹ có thể cùng trẻ quan sát hình ảnh, kể chuyện về làng quê, vật nuôi, chợ Tết và cách người xưa gửi lời chúc qua tranh. Trẻ cũng có thể trải nghiệm in một màu từ ván khắc để hiểu rằng một bức tranh tưởng như đơn giản lại cần nhiều công đoạn.
Khi chọn tranh chúc tụng, nên nhìn nhận các hình tượng như biểu tượng văn hóa và lời chúc tốt lành. Không có căn cứ để cho rằng treo một bức tranh sẽ tự động đem lại tiền tài, thay đổi vận mệnh hoặc ngăn chặn rủi ro. Giá trị thực sự của tranh nằm ở vẻ đẹp, ký ức, câu chuyện và tinh thần hướng tới điều tốt lành.
Chơi tranh Đông Hồ hôm nay cũng không nhất thiết phải cố phục dựng hoàn toàn cách sinh hoạt của người xưa. Mỗi thời đại có không gian sống khác nhau. Điều cần giữ là sự trân trọng đối với nghề thủ công, hiểu đúng ý nghĩa tác phẩm và dành cho tranh một vị trí xứng đáng trong đời sống đương đại.
Từ bức tranh cũ trên vách nhà đến ký ức văn hóa Việt
Hình ảnh người dân mua tranh Đông Hồ về dán vách ngày Tết, hết năm lột bỏ rồi mùa xuân sau lại mua tranh mới, cho thấy một cách thưởng thức nghệ thuật rất riêng. Tranh không tách khỏi đời sống mà cùng con người đi qua một vòng thời gian. Nó đến với căn nhà khi năm mới bắt đầu, mang theo màu sắc, lời chúc và niềm hy vọng.
Tờ tranh có thể không được giữ lâu, nhưng tục chơi tranh lại được lặp lại qua nhiều thế hệ. Chính sự lặp lại ấy đã nuôi sống làng nghề, đưa hình ảnh của người nông dân, trẻ nhỏ, đàn gà, đàn lợn, hội vật và những câu chuyện hóm hỉnh đi đến nhiều vùng quê.
Ngày nay, những bức tranh cũ còn lại được xem như hiện vật quý. Những ván khắc, công thức làm màu và ký ức của nghệ nhân trở thành nguồn tư liệu quan trọng. Sự thay đổi ấy nhắc chúng ta rằng một vật từng rất bình dân có thể trở nên hiếm hoi khi môi trường sinh ra nó không còn nguyên vẹn.
Tranh Đông Hồ là tranh của người Việt bởi nó được làm từ vật liệu của quê hương, phản ánh đời sống của cộng đồng và nói bằng một ngôn ngữ tạo hình gần gũi với tâm thức Việt Nam. Trong tranh có niềm vui sum họp, mong ước đủ đầy, tiếng cười trước thói đời, tình yêu trẻ nhỏ, vật nuôi và nhịp sống làng quê.
Gìn giữ tranh Đông Hồ không phải chỉ để hoài niệm về một căn nhà vách đất hay một phiên chợ Tết đã xa. Điều đáng quý hơn là giữ được khả năng nhìn thấy cái đẹp trong đời sống bình dị, biết gửi gắm ước vọng bằng những hình ảnh nhân hậu và để bàn tay người thợ tiếp tục làm sáng lên “màu dân tộc” trên nền giấy điệp.
Kết luận
Tục mua tranh Đông Hồ về dán nhà đón Tết từng là một phần sinh động của văn hóa xuân ở nhiều vùng quê Bắc Bộ. Việc thay tranh cũ bằng tranh mới phản ánh tinh thần làm mới nhà cửa, khép lại năm đã qua và đón nhận một chu kỳ mới bằng những lời chúc tốt lành.
Từ một sản phẩm dân gian gần gũi, tranh Đông Hồ ngày nay đã trở thành di sản cần được bảo vệ khẩn cấp. Sự ghi nhận ấy vừa khẳng định giá trị đặc sắc của dòng tranh, vừa đặt ra trách nhiệm duy trì người làm nghề, kỹ thuật in, giấy điệp, màu truyền thống, ván khắc và môi trường trao truyền.
Mỗi khi nhìn một đàn gà quây quần, một chú lợn có xoáy âm dương hay đoàn chuột mang lễ đến trước mèo, người xem không chỉ nhìn thấy một bức tranh. Đó còn là cách người Việt xưa kể về cuộc sống, gửi lời chúc, cất tiếng cười và nuôi dưỡng hy vọng.
Để tranh Đông Hồ tiếp tục là “tranh của người Việt”, di sản ấy cần được hiểu đúng, sử dụng có ý thức và hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay. Khi còn người làm tranh, người kể chuyện về tranh và người muốn mang một tờ giấy điệp về nhà mỗi độ xuân sang, dòng tranh dân gian ấy vẫn còn cơ hội tiếp tục sống cùng văn hóa Việt Nam.
