Khám phá Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ ở Huế, từ nguồn gốc, nghi lễ, trò bủa lưới đến giá trị văn hóa cộng đồng làng biển.
Giữa không gian cửa biển Thuận An, nơi phá Tam Giang gặp biển Đông, Lễ hội Cầu Ngư của làng Thai Dương Hạ là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân sống bằng nghề đánh bắt thủy hải sản. Tiếng trống hội, đoàn cung nghinh, những nghi thức tế lễ tại đình làng và hoạt cảnh bủa lưới đã tạo nên một lễ hội vừa trang nghiêm, vừa sôi động, phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa con người với biển cả.
Đối với người dân Thai Dương Hạ, lễ hội không chỉ thể hiện ước vọng về một mùa biển thuận lợi. Đây còn là dịp tưởng nhớ các bậc tiền nhân khai canh, khai nghề, nhắc lại lịch sử hình thành làng và trao truyền tri thức nghề biển cho thế hệ sau. Trong không gian lễ hội, đời sống tín ngưỡng, ký ức cộng đồng và hoạt động lao động được kết nối thành một chỉnh thể khó tách rời.
Tên gọi “Thừa Thiên Huế” trong tiêu đề phản ánh địa danh quen thuộc trước đây. Theo địa giới hành chính hiện hành, khu vực làng Thai Dương Hạ và đình làng nơi tổ chức lễ hội thuộc phường Thuận An, thành phố Huế trực thuộc Trung ương. Khi tìm hiểu hoặc dự hội, cần phân biệt tên làng truyền thống với tên đơn vị hành chính qua từng thời kỳ.
Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ được tổ chức ở đâu?
Không gian chính của lễ hội là đình làng Thai Dương, thuộc khu vực làng Thai Dương Hạ, phường Thuận An, thành phố Huế. Trong một số tài liệu và thông báo tổ chức gần đây, địa điểm được ghi ngắn gọn là đình làng Thai Dương hoặc làng văn hóa Thai Dương.
Thai Dương Hạ nằm ở khu vực cửa biển Thuận An, cách trung tâm đô thị Huế khoảng hơn 10 km về phía đông bắc. Đây là vùng đất có vị trí đặc biệt, một phía tiếp cận biển Đông, phía còn lại gắn với hệ thống đầm phá Tam Giang – Cầu Hai. Điều kiện tự nhiên ấy tạo nên sinh kế kết hợp giữa khai thác hải sản ngoài biển, đánh bắt trong đầm phá, chế biến nước mắm, làm mắm, làm ruốc và trao đổi sản vật thủy sinh.
Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, phường Thuận An mới được hình thành trên cơ sở sắp xếp phường Thuận An cùng các xã Phú Hải và Phú Thuận. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của lễ hội có thể ghi là: Đình làng Thai Dương, khu vực làng Thai Dương Hạ, phường Thuận An, thành phố Huế.
Trước năm 2025, nhiều tư liệu ghi địa điểm thuộc thị trấn Thuận An, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Đây là địa chỉ đúng theo địa giới của thời điểm tài liệu được công bố nhưng không còn là cách ghi hành chính hiện hành.
Làng Thai Dương Hạ trong không gian cửa biển Thuận An
Một ngôi làng biển có lịch sử lâu đời
Tư liệu nghiên cứu cho thấy Thai Dương là một trong những làng được hình thành khá sớm trên vùng đất Thuận Hóa. Đến giữa thế kỷ XVI, tên làng đã xuất hiện trong hệ thống làng xã của huyện Kim Trà, phủ Triệu Phong. Trong quá trình tồn tại, làng nhiều lần chịu tác động của bão lũ, hải triều và sự biến đổi của cửa biển Thuận An.
Một biến cố tự nhiên quan trọng được ghi nhận vào năm 1904. Bão lớn, nước lũ từ thượng nguồn và hải triều đã làm cửa biển cũ bị bồi lấp, đồng thời mở ra cửa biển mới. Không gian cư trú của làng Thai Dương từ đó bị chia cắt bởi cửa biển, hình thành hai bộ phận ở hai phía.
Qua thời gian, các tên gọi Thai Dương Thượng và Thai Dương Hạ được sử dụng để phân biệt hai cộng đồng có chung nguồn gốc làng cũ. Tuy bị ngăn cách về địa lý và từng thuộc các đơn vị hành chính khác nhau, người dân hai phía vẫn bảo lưu nhiều mối liên hệ về nguồn gốc, họ tộc, đối tượng thờ phụng và ký ức nghề nghiệp.
Lịch sử địa giới phức tạp cũng khiến một số tài liệu có cách ghi khác nhau về Thai Dương Hạ, Thai Dương Thượng, xã Hải Dương và Thuận An. Khi đọc các tư liệu cũ, cần đặt tên làng trong đúng bối cảnh thời gian thay vì máy móc đối chiếu với địa giới hiện nay.
Biển, đầm phá và sinh kế của cư dân
Đất tự nhiên tại Thai Dương Hạ chủ yếu là cồn cát, gò bãi và những khu vực khó phát triển nông nghiệp theo phương thức truyền thống. Trong khi đó, mặt nước đầm phá rộng lớn và ngư trường biển đã tạo điều kiện để nghề cá trở thành sinh kế chủ đạo.
Đánh bắt thủy hải sản không chỉ là hoạt động kinh tế. Nghề biển chi phối cách tổ chức gia đình, quan hệ giữa các nhóm bạn thuyền, sự phân công lao động, kinh nghiệm quan sát thời tiết và nhiều hình thức tín ngưỡng. Những chuyến đi biển luôn chứa đựng rủi ro do gió bão, dòng chảy, sóng lớn và sự thay đổi bất ngờ của thời tiết. Bởi vậy, người dân vừa dựa vào tri thức thực tế, vừa tìm kiếm sự nâng đỡ tinh thần thông qua các nghi lễ cộng đồng.
Lễ hội Cầu Ngư được hình thành và duy trì trong chính môi trường ấy. Những động tác đẩy thuyền, bủa lưới, kéo cá, bán cá và chia phần xuất hiện trong lễ hội đều bắt nguồn từ đời sống lao động có thật của cư dân.
Lễ hội diễn ra vào thời gian nào?
Lệ “tam niên đáo lệ”
Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ nổi tiếng với lệ tổ chức lớn ba năm một lần, thường được gọi là “tam niên đáo lệ”. Các kỳ hội lớn rơi vào những năm mang địa chi Tý, Mão, Ngọ và Dậu.
Chu kỳ này tạo nên khoảng thời gian đủ dài để dân làng chuẩn bị nhân lực, kinh phí, nghi trượng, thuyền mô hình, trò diễn và các hoạt động hội. Người xa quê cũng có thể sắp xếp trở về, đóng góp công sức hoặc tham gia những nghi thức của làng.
Ngoài kỳ hội lớn, tại đình và các cơ sở thờ tự của làng vẫn có những lễ tiết thường niên. Vì vậy, cần phân biệt giữa hoạt động cúng tế đầu xuân hằng năm với Lễ hội Cầu Ngư quy mô lớn theo lệ ba năm một lần.
Ngày truyền thống và lịch tổ chức thực tế
Các tư liệu ghi chép không hoàn toàn giống nhau về toàn bộ thời gian của lễ hội. Có tài liệu ghi các hoạt động diễn ra từ ngày 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch; có nơi nhấn mạnh ngày chính hội là ngày 12; một số tư liệu về hai bộ phận Thai Dương Thượng và Thai Dương Hạ lại ghi lịch tổ chức nối tiếp nhau trong khoảng ngày 9 đến ngày 12 tháng Giêng.
Đình làng Thai Dương – trung tâm của lễ hội
Đình làng là nơi quy tụ các nghi thức quan trọng nhất của Lễ hội Cầu Ngư. Đây vừa là không gian thờ Thành hoàng và tiền nhân, vừa là nơi cộng đồng họp bàn, thực hành nghi lễ và trình diễn những hoạt cảnh tái hiện nghề biển.
Năm 2016, Đình làng Thai Dương Hạ được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh theo Quyết định số 396/QĐ-UBND ngày 7 tháng 3 năm 2016 của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế. Việc xếp hạng ghi nhận giá trị của ngôi đình trong lịch sử hình thành làng, đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc địa phương.
Không gian lễ hội không giới hạn trong nội thất đình. Sân đình là nơi thực hiện trò bủa lưới, múa lân, trình nghề và nhiều hoạt động cộng đồng. Tùy từng kỳ tổ chức, khu vực mặt nước gần phá Tam Giang, đường làng và bờ biển cũng trở thành những bộ phận của không gian lễ hội.
Sự mở rộng ấy phản ánh đặc trưng của lễ hội cư dân biển. Đình là trung tâm tâm linh, nhưng biển, đầm phá, thuyền và ngư cụ mới là môi trường lao động mà lễ hội muốn tái hiện.
Phần lễ của Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ
Lễ cung nghinh
Cung nghinh là nghi thức rước Thành hoàng hoặc bài vị của thần từ nơi thờ tự về đình làng để dự lễ. Đoàn rước thường có cờ hội, chiêng trống, nghi trượng, đội nhạc và đại diện các thành phần trong làng.
Trong một số kỳ hội, đoàn rước mang theo mô hình ghe thuyền như một dấu hiệu nhận diện cộng đồng nghề biển. Chiếc ghe không đơn thuần là vật trang trí mà tượng trưng cho phương tiện mưu sinh, sự gắn kết giữa những người cùng đi bạn và khát vọng vượt qua sóng gió.
Lễ túc yết
Lễ túc yết thường được cử hành vào buổi tối trước ngày chánh tế. Đây là nghi thức trình cáo với thần linh, Thành hoàng và các bậc tiền nhân rằng dân làng đã chuẩn bị lễ vật, nghi trượng và sẵn sàng tiến hành kỳ lễ.
Không khí túc yết thiên về sự trang nghiêm. Người chủ tế và các thành viên tham gia phải thực hiện đúng thứ tự dâng hương, dâng rượu, hành lễ và đọc văn tế. Nhạc lễ, chiêng trống hoặc phường bát âm góp phần tạo nên tiết tấu của nghi thức.
Lễ cầu an và cầu ngư
Sau hoặc trong khuôn khổ chánh tế, dân làng thực hiện nội dung cầu an, cầu ngư. Lời cầu không phải là sự bảo đảm rằng nghi lễ sẽ đem lại sản lượng đánh bắt cụ thể. Đây là cách cộng đồng biểu đạt mong ước, củng cố tinh thần trước những bất trắc của nghề biển và nhắc mọi người về trách nhiệm tương trợ lẫn nhau.
Trong xã hội ngày nay, ngư dân dựa ngày càng nhiều vào dự báo khí tượng, máy liên lạc, định vị, thiết bị an toàn và kỹ thuật khai thác. Tuy nhiên, nghi lễ vẫn có ý nghĩa như một điểm tựa văn hóa, giúp con người ý thức rằng mỗi chuyến biển không chỉ là công việc của một cá nhân mà liên quan đến gia đình và cộng đồng.
Lễ trình nghề
Lễ trình nghề là bước chuyển tiếp đặc sắc từ phần tế lễ trang nghiêm sang hoạt cảnh sôi động. Có thể hiểu đây là nghi thức trình diễn các kỹ năng, công việc và quan hệ lao động của nghề biển trước Thành hoàng và cộng đồng.
Người tham gia không chỉ diễn cho khán giả xem. Trong quan niệm của dân làng, việc tái hiện nghề nghiệp trước bàn thờ tiền nhân là cách báo cáo rằng nghề cũ vẫn được nối tiếp, con cháu không quên công lao của người truyền nghề.
Giá trị văn hóa của Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ
Gìn giữ đạo lý nhớ nguồn
Giá trị trước hết của lễ hội là lòng biết ơn đối với các bậc khai canh, khai khẩn và người truyền nghề. Qua việc tế lễ Trương Quý Công, cộng đồng khẳng định rằng sinh kế hiện tại không tự nhiên xuất hiện mà được tích lũy qua kinh nghiệm của nhiều thế hệ.
Đạo lý nhớ nguồn không nằm riêng trong lời văn tế. Nó được thể hiện qua việc người lớn tuổi hướng dẫn người trẻ, người xa quê trở về đóng góp và các họ tộc cùng chung tay chuẩn bị lễ hội.
Bảo tồn ký ức nghề biển
Nhiều kỹ thuật đánh bắt truyền thống đã thay đổi do tàu máy, thiết bị định vị, máy dò cá và phương tiện liên lạc hiện đại. Trò bủa lưới giúp lưu giữ hình ảnh của những chuyến biển trước đây trong một hình thức dễ nhớ và dễ trao truyền.
Lễ hội vì thế có thể được xem như một “kho tư liệu sống”. Những động tác, tiếng hò, cách gọi bạn thuyền và cách chia phần được tái hiện bằng con người thật trong chính không gian cộng đồng.
Củng cố sự gắn kết của làng
Việc tổ chức lễ hội cần sự phối hợp giữa nhiều nhóm. Người có kinh nghiệm lo nghi lễ, người khỏe mạnh khiêng kiệu và thuyền, nghệ nhân phụ trách âm nhạc, thanh thiếu niên tham gia trò diễn, các gia đình chuẩn bị hậu cần.
Quá trình cùng làm việc quan trọng không kém ngày chính hội. Nó tạo cơ hội để giải quyết công việc chung, khôi phục quan hệ họ hàng, gặp gỡ người xa quê và củng cố ý thức thuộc về cộng đồng Thai Dương.
Thể hiện tâm thế của con người trước biển cả
Biển vừa cung cấp nguồn sống, vừa chứa đựng rủi ro. Lễ hội phản ánh thái độ kính trọng tự nhiên, ý thức về giới hạn của con người và mong muốn sống hài hòa với môi trường.
Dù tri thức khoa học và công nghệ ngày càng phát triển, con người vẫn không thể kiểm soát hoàn toàn thiên tai. Nghi lễ cầu an giúp cộng đồng diễn đạt nỗi lo, chia sẻ hy vọng và nhắc nhau tuân thủ kỷ luật khi ra khơi.
Góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Huế
Văn hóa Huế không chỉ gồm cung điện, lăng tẩm và sinh hoạt cung đình. Các làng ven biển, vùng đầm phá, làng nông nghiệp và làng nghề đã tạo nên một diện mạo văn hóa đa dạng.
Lễ hội Cầu Ngư Thai Dương Hạ đem đến một sắc thái khác của Huế: khỏe khoắn, cởi mở, giàu tính cộng đồng và gắn chặt với biển. Đây là cầu nối giữa văn hóa làng xã Thuận Hóa với đời sống của cư dân vùng duyên hải miền Trung.
