Nằm bên triền đồi gần núi Tùng Lĩnh, Chùa Đá là một không gian Phật giáo quen thuộc của vùng Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Chùa có tên chữ là Thạch Động tự, trong một số tư liệu còn được nhắc đến với tên cổ Huyền Lâm tự. Tên gọi dân gian “Chùa Đá” vừa gắn với địa thế tự nhiên, vừa liên hệ đến tòa đá được cộng đồng địa phương lưu truyền là nền tảng của không gian thờ Phật tại đây.
Chùa không còn giữ nguyên toàn bộ kiến trúc cổ. Công trình từng bị phá hủy trong chiến tranh, sau đó được người dân và Phật tử phục dựng, tôn tạo qua nhiều giai đoạn. Vì vậy, diện mạo hiện nay là kết quả đan xen giữa dấu tích lịch sử, ký ức cộng đồng và các hạng mục được xây dựng trong thời hiện đại. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi tìm hiểu Chùa Đá: không nên đồng nhất toàn bộ kiến trúc đang thấy với kiến trúc có từ hàng trăm năm trước.
Ngày 28/2/2015, Chùa Đá được UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 732/QĐ-UBND. Bên cạnh giá trị tôn giáo, ngôi chùa còn gắn với lịch sử cư trú, đời sống tinh thần và cảnh quan văn hóa của vùng La Sơn – Đức Thọ.
Chùa Đá hiện nay nằm ở đâu?
Theo địa giới hành chính hiện hành, Chùa Đá nằm tại thôn Châu Lĩnh, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Trước ngày 1/7/2025, địa điểm này thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Nghị quyết số 1665/NQ-UBTVQH15 năm 2025 đã sắp xếp toàn bộ diện tích và dân số của thị trấn Đức Thọ cùng các xã Tùng Ảnh, Hòa Lạc và Tân Dân để thành lập xã Đức Thọ mới. Chính quyền xã mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025.
Một số bài viết và hồ sơ cũ ghi địa danh là “thôn Châu Linh, xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ”. Trong khi đó, văn bản hành chính của xã Đức Thọ được công bố năm 2026 sử dụng tên “thôn Châu Lĩnh”. Khi giới thiệu địa chỉ hiện nay, cách ghi phù hợp là:
Chùa Đá, thôn Châu Lĩnh, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Chùa tọa lạc trên một triền đồi thoai thoải, liền kề chân núi Tùng Lĩnh thuộc dãy Trà Sơn. Phía trước không gian chùa là vùng cảnh quan sông La và khu vực Tam Soa, nơi hai dòng Ngàn Sâu, Ngàn Phố hợp lưu. Địa thế có núi, đồi, sông và những vùng đồng bằng ven sông tạo cho Chùa Đá một vị trí vừa tương đối biệt lập, thanh tĩnh, vừa không tách rời khu dân cư truyền thống.
Các tên gọi Chùa Đá, Thạch Động tự và Huyền Lâm tự
Tên gọi của một di tích thường phản ánh nhiều lớp lịch sử khác nhau. Với ngôi chùa này, ba tên gọi được nhắc đến phổ biến là Chùa Đá, Thạch Động tự và Huyền Lâm tự.
Huyền Lâm tự – tên chùa trong tư liệu dòng họ
Một số tư liệu địa phương và ghi chép của dòng họ Phan ở Tùng Ảnh cho biết chùa xưa mang tên Huyền Lâm tự. Tộc phả họ Phan nhắc đến Phan Lĩnh, tên tự Như Chỉ, là người thông nghề y và sùng kính đạo Phật. Vào thời Lê Huyền Tông ở thế kỷ XVII, ông theo nhà sư Huyền Trân đến sống và tu tập tại chùa Huyền Lâm. Sau khi mất, di cốt của ông được các môn đệ đưa về an táng tại khu am phía sau chùa.
Những thông tin trên thuộc lớp tư liệu gia phả và ký ức dòng họ. Chúng có giá trị trong việc tìm hiểu mối liên hệ giữa ngôi chùa với cộng đồng địa phương, nhưng không nên được xem là bằng chứng duy nhất để xác định chính xác năm khởi dựng công trình.
Thạch Động tự – tên chữ của ngôi chùa
Sau khi Huyền Lâm tự suy tàn hoặc đổ nát, ngôi chùa được xây dựng lại và mang tên Thạch Động tự. “Thạch” nghĩa là đá, “động” có thể chỉ một khoảng không gian gắn với đá hoặc địa hình núi đá, còn “tự” là chùa.
Theo lời kể được lưu truyền tại địa phương, trong khu vực chùa có một tòa đá tự nhiên rộng và tương đối bằng phẳng. Khi dựng điện thờ, người xưa được cho là đã bố trí thượng điện bao phủ hoặc gắn với tòa đá, dùng mặt đá làm nơi đặt ban thờ Phật. Tên Thạch Động tự thường được giải thích từ đặc điểm này. Tuy nhiên, đây chủ yếu là cách lý giải dựa trên truyền tụng địa phương; chưa nên coi đó là kết luận khảo cổ học nếu chưa có kết quả khảo sát chuyên môn tương ứng.
Chùa Đá – tên gọi gần gũi trong dân gian
“Chùa Đá” là tên gọi phổ biến nhất trong đời sống cộng đồng. Tên gọi ngắn gọn, dễ nhớ và trực tiếp gợi đến tòa đá, lèn đá cũng như địa hình tự nhiên quanh chùa.
Theo quan niệm dân gian từng tồn tại trong vùng, tòa đá được xem là một địa điểm thiêng. Khi gặp thiên tai, dịch bệnh hoặc biến cố, một số người dân tìm đến thắp hương, cầu mong bình an. Những câu chuyện này phản ánh cách cộng đồng truyền thống cảm nhận về thiên nhiên và tính thiêng của cảnh vật. Chúng thuộc lĩnh vực tín ngưỡng, không phải bằng chứng cho thấy việc cầu khấn có thể tạo ra một kết quả chắc chắn trong thực tế.
Chùa Đá có lịch sử từ bao giờ?
Các tài liệu giới thiệu địa phương thường cho rằng Chùa Đá có lịch sử hơn 600 năm và từng là ngôi chùa lớn ở phía tây bắc huyện La Sơn xưa. Một số câu chuyện còn đặt việc hình thành chùa vào thời đầu nhà Lê. Tuy nhiên, những tư liệu công khai hiện có chưa cho thấy một văn bia khởi dựng, sắc phong hay tài liệu gốc có niên đại rõ ràng đủ để xác định chính xác năm xây chùa.
Ghi chép tương đối cụ thể được biết đến là thông tin trong tộc phả họ Phan về hoạt động tu tập tại Huyền Lâm tự vào thế kỷ XVII. Điều này cho thấy chùa đã hiện diện trong đời sống địa phương ít nhất từ giai đoạn được gia phả đề cập, nhưng không có nghĩa thế kỷ XVII chắc chắn là thời điểm chùa được khởi dựng.
Những nhà sư được ghi nhớ tại Chùa Đá
Không gian Chùa Đá từng gắn với một số người tu hành được các dòng họ và cộng đồng địa phương tưởng nhớ. Những tên tuổi thường được nhắc đến gồm Phan Lĩnh, Mai Phúc Thông và Võ Chân Nhân.
Theo gia phả họ Phan, Phan Lĩnh có tên tự là Như Chỉ, am hiểu nghề thuốc và có lòng hướng Phật. Ông theo nhà sư Huyền Trân đến Huyền Lâm tự tu tập. Sau khi qua đời, di cốt được đưa về khu am tháp phía sau chùa.
Một số gia phả khác được dẫn lại cũng cho rằng am tháp còn lưu giữ di cốt của Mai Phúc Thông và Võ Chân Nhân. Trong ký ức địa phương, đây là những người có mối liên hệ đặc biệt với đời sống tu hành tại Chùa Đá.
Một số bài viết sử dụng cách gọi các vị này là những nhà sư “tu hành đắc đạo” hoặc “thành Phật”. Đây là lối diễn đạt mang màu sắc tôn kính của tín đồ và cộng đồng. Khi nghiên cứu lịch sử, phù hợp hơn cả là ghi nhận họ như những nhân vật được gia phả, truyền thống dòng họ và Phật tử địa phương tưởng niệm, tránh khẳng định trạng thái chứng ngộ tôn giáo như một dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Chùa Đá trong chiến tranh và quá trình phục dựng
Chùa Đá từng nằm trong khu vực bị đánh phá ác liệt trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Các tư liệu địa phương cho biết vào những năm 1968–1969, công trình chùa bị phá hủy nặng, có tài liệu mô tả là gần như hoàn toàn.
Sự mất mát này khiến phần lớn kiến trúc truyền thống của chùa không còn tồn tại nguyên vẹn. Khi hòa bình lập lại, việc phục hồi chùa không thể đơn giản là sửa chữa một công trình cũ mà trở thành quá trình dựng lại không gian thờ tự trên nền ký ức cộng đồng.
Những năm sau đó, người dân địa phương, con em xa quê và Phật tử nhiều nơi đã đóng góp kinh phí, công sức để xây dựng lại Chùa Đá. Quá trình tôn tạo diễn ra qua nhiều giai đoạn, gồm việc xây dựng điện thờ, tam quan, nhà tăng, tháp chuông, tượng thờ, đường đi và cảnh quan trong khuôn viên.
Vì được phục dựng chủ yếu trong thời hiện đại, giá trị của Chùa Đá ngày nay không chỉ nằm ở tuổi của vật liệu kiến trúc. Giá trị quan trọng còn nằm ở sự tiếp nối địa điểm thờ tự, ký ức về ngôi chùa cũ, dấu tích còn lại, truyền thống tu hành và vai trò của chùa đối với cộng đồng.
Không gian cảnh quan của Chùa Đá
Chùa Đá có khuôn viên được giới thiệu rộng khoảng 3.200 m², nằm trên triền đồi bên chân núi Tùng Lĩnh. Cách lựa chọn địa điểm này phù hợp với đặc điểm thường gặp của nhiều ngôi chùa Việt Nam: công trình tôn giáo được đặt trong mối quan hệ với núi, cây, nguồn nước và không gian cư trú.
Từ chùa có thể cảm nhận cảnh quan của vùng Trà Sơn, Tùng Lĩnh và lưu vực sông La. Xung quanh là nhiều địa danh như hồ Khe Lang, hồ Phượng Thành, núi Chữ Nhật hay Nhất Tự Sơn, bến Tam Soa cùng một hệ thống di tích lịch sử của vùng Đức Thọ.
Cảnh quan Chùa Đá vì thế không nên được hiểu như một khuôn viên biệt lập. Ngôi chùa là một thành phần của không gian văn hóa rộng hơn, nơi địa hình tự nhiên, lịch sử làng xã, các dòng họ khoa bảng, truyền thống yêu nước và sinh hoạt Phật giáo cùng tồn tại.
Trong khuôn viên chùa hiện có cây xanh, hồ nước nhỏ, hòn non bộ và những hồ hoa súng. Các hạng mục cảnh quan mới tạo cảm giác thanh tĩnh, đồng thời giúp điều hòa không gian quanh điện thờ. Tuy nhiên, khi đánh giá về di sản, cần phân biệt rõ các tiểu cảnh hiện đại với những yếu tố được xác định là dấu tích lịch sử của chùa.
Kiến trúc Chùa Đá hiện nay
Cổng tam quan
Cổng tam quan Chùa Đá được xây dựng với ba lối đi dạng vòm, phía trên là các lớp mái cong. Trên mái và các bộ phận trang trí có hình rồng, phượng cùng một số mô típ quen thuộc trong kiến trúc tôn giáo Việt Nam.
Tam quan vừa tạo ranh giới giữa không gian sinh hoạt bên ngoài với khu vực thờ tự, vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Khi bước qua cổng, người hành hương được nhắc nhở giảm bớt những xao động đời thường, giữ thái độ trang nghiêm và hướng tâm đến những giá trị thiện lành.
Do tam quan thuộc quá trình phục dựng gần đây, công trình nên được mô tả là kiến trúc hiện nay của Chùa Đá, không nên mặc nhiên xem là cổng cổ có từ thời khởi dựng chùa.
Tượng Di Lặc và đài Quan Âm
Qua cổng tam quan là tượng Di Lặc, một hình tượng thường được nhận biết qua dáng vẻ hoan hỷ, khoan hòa. Trong văn hóa Phật giáo dân gian, tượng Di Lặc thường gợi nhắc niềm vui, sự rộng lượng và tâm không chấp trước. Ý nghĩa này mang tính giáo dục tinh thần, không nên chuyển thành lời hứa rằng lễ bái tượng sẽ chắc chắn đem lại tiền tài hay may mắn.
Phía sau tượng Di Lặc là đài thờ Quan Âm. Bồ tát Quan Thế Âm được nhiều cộng đồng Phật giáo Việt Nam tôn kính như biểu tượng của lòng từ bi, sự lắng nghe và cứu khổ. Việc đặt tượng Quan Âm trong không gian dễ tiếp cận cũng phản ánh vị trí gần gũi của hình tượng này trong đời sống Phật tử.
Con đường tượng mười tám vị La Hán
Từ đài Quan Âm, lối đi dẫn vào điện chính có hai hàng tượng khắc họa mười tám vị La Hán. Trong truyền thống Phật giáo, La Hán là những vị đệ tử đã đạt thành tựu tu tập, thường được thể hiện với nhiều dáng vẻ và sắc thái khác nhau.
Hình tượng La Hán không chỉ có tác dụng trang trí. Sự đa dạng về diện mạo, tư thế và biểu cảm có thể gợi nhắc rằng con đường tu tập diễn ra trong nhiều hoàn cảnh, nhưng đều hướng đến việc chuyển hóa tham, sân, si và phát triển trí tuệ.
Các pho tượng hiện nay là một phần của cảnh quan được xây dựng, tôn tạo trong thời hiện đại. Giá trị chính nằm ở chức năng biểu đạt giáo lý và tạo nên hành trình không gian từ cổng vào Tam bảo.
Điện Tam bảo
Đi qua con đường tượng La Hán là điện thờ chính, thường được gọi là điện Tam bảo. Bên trong có hệ thống tượng Phật được bài trí theo các lớp từ cao xuống thấp.
Cách gọi Tam bảo gắn với ba nền tảng căn bản của Phật giáo gồm Phật, Pháp và Tăng. Phật là bậc giác ngộ; Pháp là lời dạy và con đường tu tập; Tăng là cộng đồng những người xuất gia sống theo giới luật. Vì vậy, việc lễ Phật tại Tam bảo về nguyên tắc không chỉ là dâng hương cầu xin mà còn là dịp soi xét hành vi, nuôi dưỡng lòng từ bi và học cách sống có trách nhiệm.
Điểm đáng chú ý trong truyền tụng về Chùa Đá là thượng điện được xây gắn với một tòa đá bằng phẳng, dùng tòa đá như nền hoặc ban thờ Phật. Đây là chi tiết quan trọng trong cách cộng đồng giải thích tên gọi Thạch Động tự.
Điện thờ Mẫu
Bên trái điện Tam bảo có điện thờ Mẫu. Sự hiện diện của điện Mẫu trong khuôn viên một ngôi chùa phản ánh hiện tượng giao thoa từng xuất hiện tại nhiều cơ sở tín ngưỡng ở Việt Nam.
Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu có hệ thống giáo lý, đối tượng thờ phụng và lịch sử phát triển khác nhau. Tuy nhiên, trong thực hành dân gian, một số cộng đồng vẫn cùng đến chùa lễ Phật và tưởng niệm các vị Mẫu, thần linh địa phương. Sự cùng tồn tại này nên được nhìn nhận như một đặc điểm lịch sử – văn hóa, không có nghĩa có thể đồng nhất Phật và Mẫu thành một hệ thống thờ tự duy nhất.
Khi hành lễ, khách tham quan cần nhận biết từng không gian thờ, giữ thái độ tôn trọng và không áp dụng tùy tiện nghi thức của ban này cho ban khác.
Cây thị trong khuôn viên
Gần điện Mẫu có một cây thị lâu năm. Người dân địa phương cho rằng cây đã hơn 400 năm tuổi. Dưới gốc cây có tượng Bồ tát Quan Âm.
Con số tuổi cây hiện chủ yếu được ghi theo lời kể địa phương, chưa thấy công bố kết quả giám định chuyên môn về niên đại. Vì vậy, nên gọi đây là cây thị cổ hoặc cây thị lâu năm, đồng thời ghi rõ tuổi cây được truyền lại theo ký ức cộng đồng.
Cây cổ thụ trong khuôn viên đình, đền, chùa thường có giá trị vượt ra ngoài phương diện sinh học. Cây trở thành dấu mốc cảnh quan, gắn với ký ức của nhiều thế hệ và góp phần duy trì cảm giác liên tục của một địa điểm từng trải qua chiến tranh, đổ nát rồi phục dựng.
Động đá nhân tạo và tháp chuông
Bên phải điện Tam bảo có một động đá nhân tạo cao gần 9 m. Bên trong được tạo hình nhũ đá và bố trí thành một điểm tham quan trong khuôn viên. Vì đây là công trình nhân tạo, không nên giới thiệu như một hang động tự nhiên hoặc di tích địa chất cổ.
Phía trước động là tháp chuông cao khoảng 10 m. Quả chuông đồng được đúc năm 2012, có đường kính khoảng 1 m và được giới thiệu nặng khoảng một tấn. Tiếng chuông trong truyền thống chùa Việt vừa báo hiệu thời khóa, vừa tạo nên âm thanh đặc trưng của không gian tu hành.
Những công trình như động đá, tháp chuông, hồ nước và tượng ngoài trời góp phần tạo nên diện mạo Chùa Đá hiện nay. Tuy nhiên, khi nghiên cứu lịch sử kiến trúc, cần ghi đúng niên đại xây dựng của từng hạng mục, tránh dùng tuổi đời của địa điểm để gán cho toàn bộ công trình mới.
Chùa Đá thờ ai?
Đối tượng thờ phụng chính tại Chùa Đá là chư Phật và các hình tượng thuộc Phật giáo. Điện Tam bảo là trung tâm thờ tự, trong khi khuôn viên còn có tượng Di Lặc, Bồ tát Quan Âm và mười tám vị La Hán.
Ngoài hệ thống thờ Phật, chùa có điện thờ Mẫu. Sự hiện diện của điện Mẫu cho thấy đời sống tôn giáo tại đây không chỉ được hình thành bởi nghi lễ chính thống trong chùa mà còn chịu ảnh hưởng từ tập quán tín ngưỡng của cư dân địa phương.
Khu am tháp phía sau chùa trước đây là nơi lưu giữ di cốt hoặc xá lị của những người tu hành được cộng đồng tưởng niệm. Việc phụng thờ các vị sư tiền bối thể hiện đạo lý nhớ nguồn và truyền thống tôn sư trong Phật giáo.
Không nên diễn giải việc thờ Phật, thờ Mẫu hoặc tưởng niệm các nhà sư như một phương pháp bảo đảm cầu tài, chữa bệnh hay thay đổi vận mệnh. Trong đời sống văn hóa, ý nghĩa bền vững hơn của việc đến chùa là nuôi dưỡng lòng thiện, tìm sự tĩnh tâm, tưởng nhớ tiền nhân và thực hành trách nhiệm với cộng đồng.
Am tháp cổ và vấn đề bảo tồn di tích
Giá trị của am tháp trước khi bị phá hủy
Trước đây, phía sau thượng điện Chùa Đá có một am tháp làm bằng vật liệu nung, nằm gần cây thị cổ. Công trình cao hơn 2 m, rộng khoảng 1 m, bên trong đặt các hộp chứa di cốt hoặc xá lị của những người tu hành.
Theo đánh giá được báo chí dẫn lại từ cơ quan chuyên môn, am tháp mang đặc điểm kiến trúc Phật giáo cuối thời Hậu Lê và từng được xem là một trong những dấu tích gốc quan trọng nhất còn lại tại Chùa Đá. Công trình có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu niên đại, lịch sử tu hành và sự phát triển của Phật giáo ở Đức Thọ.
Giá trị của am tháp không chỉ nằm ở tuổi đời. Đây còn là nơi kết nối giữa kiến trúc, nghi thức an táng của người tu hành, gia phả các dòng họ và ký ức cộng đồng. Trong một quần thể đã được phục dựng phần lớn, mỗi dấu tích gốc còn lại càng trở nên quan trọng.
Việc phá dỡ am tháp cuối năm 2022
Cuối năm 2022, am tháp cổ bị người coi sóc chùa cho phá dỡ mà không thực hiện thủ tục báo cáo, xin phép theo quy định về bảo vệ di tích. Sự việc được người dân và Phật tử phát hiện, phản ánh vào đầu năm 2023. Di cốt hoặc xá lị được chuyển sang một am thờ mới xây bằng bê tông ở vị trí khác.
Người phụ trách coi sóc chùa khi đó giải thích rằng do nhận thức chưa đúng về giá trị của công trình và thấy am tháp xuống cấp nên đã cho phá dỡ, sau đó nhận trách nhiệm và đề nghị được khôi phục theo hình dáng cũ. Cơ quan văn hóa yêu cầu việc phục dựng phải có hồ sơ thiết kế dựa trên hình ảnh, tư liệu gốc và được thẩm định trước khi thực hiện.
Đến thời điểm biên soạn bài viết, các nguồn công khai được kiểm tra chưa cung cấp một thông báo chính thức đủ rõ về việc am tháp đã được phục dựng hoàn chỉnh, nghiệm thu hay chưa. Vì vậy, không nên tiếp tục giới thiệu am tháp cổ như một hạng mục nguyên gốc vẫn còn nguyên vẹn trong khuôn viên chùa.
Bài học từ sự việc
Sự việc tại Chùa Đá cho thấy trùng tu di tích không đồng nghĩa với xây mới cho khang trang. Một công trình nhỏ, cũ hoặc đã xuống cấp vẫn có thể mang giá trị lịch sử lớn hơn nhiều hạng mục mới xây.
Đối với di tích đã được xếp hạng, mọi hoạt động tháo dỡ, di chuyển, thay đổi vật liệu hoặc xây chen đều cần được đánh giá chuyên môn và thực hiện theo đúng quy định. Thiện ý tôn tạo hay mong muốn làm sạch đẹp khuôn viên không thể thay thế thủ tục bảo tồn.
Việc phục dựng một công trình đã mất cũng chỉ có thể khôi phục phần nào hình thức bên ngoài. Giá trị của vật liệu cũ, kỹ thuật xây dựng truyền thống và dấu vết thời gian không thể được tái tạo trọn vẹn. Do đó, bảo vệ di tích gốc trước khi bị mất luôn quan trọng hơn dựng lại sau khi đã phá bỏ.
Chùa Đá được xếp hạng di tích cấp nào?
Ngày 28/2/2015, UBND tỉnh Hà Tĩnh ban hành Quyết định số 732/QĐ-UBND công nhận thêm tám di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, trong đó có Chùa Đá tại xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ lúc bấy giờ.
Như vậy, cấp xếp hạng chính xác của Chùa Đá là:
- Tên di tích: Chùa Đá.
- Tên gọi khác: Thạch Động tự; trong tư liệu địa phương còn nhắc tên Huyền Lâm tự.
- Loại hình được công nhận: Di tích lịch sử – văn hóa.
- Cấp xếp hạng: Cấp tỉnh.
- Cơ quan công nhận: UBND tỉnh Hà Tĩnh.
- Quyết định: Số 732/QĐ-UBND.
- Ngày ban hành: 28/2/2015.
Không nên gọi Chùa Đá là di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt hoặc danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Việc được xếp hạng cấp tỉnh vẫn khẳng định giá trị đáng được bảo vệ của ngôi chùa trong phạm vi lịch sử và văn hóa Hà Tĩnh.
Sau khi địa giới hành chính thay đổi, tên đơn vị xã trong quyết định năm 2015 vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử của văn bản. Khi giới thiệu hiện nay, có thể ghi: di tích Chùa Đá được xếp hạng khi còn thuộc xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ; nay thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Giá trị lịch sử và văn hóa của Chùa Đá
Ghi dấu lịch sử Phật giáo địa phương
Chùa Đá cho thấy Phật giáo đã có chỗ đứng lâu dài trong đời sống cư dân vùng La Sơn – Đức Thọ. Những câu chuyện về Huyền Lâm tự, nhà sư Huyền Trân, Phan Lĩnh, Mai Phúc Thông và Võ Chân Nhân phản ánh mối liên hệ giữa chùa với các dòng họ địa phương.
Ngôi chùa không chỉ là nơi các nhà sư cư trú mà còn là địa điểm để người dân gửi gắm ký ức về những người có đạo hạnh, biết làm thuốc hoặc có đóng góp cho cộng đồng. Trong bối cảnh làng xã truyền thống, tôn giáo, y thuật dân gian, đạo lý và quan hệ dòng họ thường không tồn tại biệt lập mà hỗ trợ lẫn nhau.
Ghi dấu những biến động của thế kỷ XX
Việc chùa bị phá hủy trong chiến tranh là một phần của lịch sử hiện đại địa phương. Những tổn thất này nhắc rằng di tích tôn giáo cũng chịu tác động trực tiếp từ chiến tranh, thiên tai và biến đổi xã hội.
Quá trình người dân cùng nhau phục dựng chùa sau chiến tranh thể hiện nhu cầu nối lại đời sống tinh thần và khôi phục một địa điểm từng gắn bó với nhiều thế hệ. Giá trị cộng đồng của Chùa Đá vì thế không chỉ nằm trong quá khứ xa xưa mà còn hiện diện trong chính quá trình tái thiết.
Giá trị cảnh quan
Vị trí gần núi Tùng Lĩnh, dãy Trà Sơn và vùng sông La tạo nên một tổng thể cảnh quan có chiều sâu. Núi và sông không chỉ là phông nền mà còn tham gia vào cách cộng đồng cảm nhận về vùng đất.
Trong quan niệm truyền thống, nơi có núi ôm, sông tụ thường được xem là đất lành. Đây là cách diễn giải thuộc hệ thống biểu tượng dân gian và phong thủy cổ truyền. Dưới góc nhìn hiện đại, có thể nhận thấy vị trí trên triền đồi giúp chùa có không gian thoáng, tách khỏi sự ồn ào và tạo điều kiện cho cảnh quan cây xanh phát triển.
Giá trị giáo dục
Chùa Đá có thể trở thành địa điểm giáo dục về nhiều chủ đề: lịch sử Phật giáo Hà Tĩnh, ký ức chiến tranh, kiến trúc tôn giáo, tập quán thờ tự, vai trò của dòng họ và trách nhiệm bảo vệ di sản.
Đặc biệt, câu chuyện am tháp bị phá dỡ là một trường hợp thực tế cho thấy di sản có thể mất đi không chỉ vì chiến tranh hay thiên tai mà còn do thiếu hiểu biết. Bài học này giúp cộng đồng nhận thức rằng bảo tồn phải dựa trên hồ sơ, chuyên môn và pháp luật, không thể chỉ dựa vào cảm tính.
Chùa Đá trong không gian văn hóa Đức Thọ
Đức Thọ là vùng đất có hệ thống di tích lịch sử, tôn giáo và danh nhân khá phong phú. Gần không gian Chùa Đá có khu mộ Tổng Bí thư Trần Phú, mộ và nhà thờ Phan Đình Phùng, các địa điểm gắn với danh tướng Lê Bôi, đền thờ Đinh Lễ cùng cảnh quan Tùng Lĩnh – Tam Soa.
Sự tập trung của nhiều địa điểm không có nghĩa chúng đều thuộc cùng một quần thể pháp lý hoặc có chung cấp xếp hạng. Tuy nhiên, về phương diện văn hóa, các địa điểm này tạo thành một mạng lưới ký ức của vùng Đức Thọ, gồm Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, truyền thống khoa bảng và lịch sử đấu tranh bảo vệ đất nước.
Khi kết nối Chùa Đá với những địa điểm lân cận, nên đặt trọng tâm vào việc tìm hiểu lịch sử và cảnh quan, không biến hành trình đến di tích thành hoạt động cầu may hoặc tìm kiếm những lời đồn thần bí.
Sinh hoạt tín ngưỡng và tôn giáo tại chùa
Chùa Đá là nơi người dân, Phật tử đến lễ Phật, vãn cảnh và tham gia các hoạt động Phật giáo. Những dịp như Tết Nguyên đán, Phật đản, Vu lan hoặc các ngày sóc vọng thường là thời điểm nhiều người đến chùa hơn. Hình ảnh tại chùa vào dịp Tết năm 2025 cho thấy khuôn viên vẫn được chăm sóc, trang trí để đón người dân và Phật tử.
Tuy nhiên, lịch tổ chức cụ thể có thể thay đổi theo từng năm. Bài viết chưa có đủ căn cứ để khẳng định Chùa Đá có một lễ hội truyền thống riêng diễn ra cố định vào ngày nào. Người dự định tham gia một đại lễ hoặc khóa tu cụ thể nên kiểm tra thông báo mới nhất của nhà chùa và chính quyền địa phương.
Khi đến chùa, việc dâng hương nên được thực hiện tiết chế. Nhiều cơ sở thờ tự ở Đức Thọ đã được cảnh báo về nguy cơ cháy nổ do lượng người đông, thắp nhiều hương và đốt vàng mã trong dịp đầu năm. Giữ an toàn cho người và di tích cũng là một cách thể hiện lòng thành.
Lưu ý khi tham quan và lễ Phật tại Chùa Đá
Kiểm tra địa chỉ hành chính mới
Khi tìm đường, có thể vẫn gặp thông tin cũ ghi xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ. Địa chỉ hiện hành là thôn Châu Lĩnh, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Việc sử dụng đồng thời tên cũ trong quá trình tra cứu có thể giúp nhận diện đúng địa điểm.
Trang phục và ứng xử
Khách đến chùa nên mặc trang phục kín đáo, giữ giọng nói vừa phải và hạn chế gây ồn trong điện thờ. Không tự ý ngồi lên bệ tượng, ban thờ, nền đá hoặc các cấu kiện của di tích.
Trước khi chụp ảnh bên trong điện, nên quan sát nội quy hoặc xin phép người phụ trách. Không sử dụng đèn chớp gần tượng, đồ thờ hay những khu vực đang hành lễ.
Dâng lễ vừa phải
Lễ Phật không đòi hỏi mâm cao cỗ đầy. Hoa tươi, hương, quả hoặc sự thành kính là đủ trong nhiều hoàn cảnh. Không nên đặt tiền tùy tiện lên tay tượng, bệ tượng hoặc nhét vào khe kiến trúc.
Không nên tin vào lời mời chào mua vật phẩm “đổi vận”, “giải hạn tuyệt đối” hay cam kết cầu gì được nấy. Giá trị căn bản của việc lễ chùa nằm ở sự hướng thiện và điều chỉnh hành vi của chính người thực hành.
Bảo vệ cây và dấu tích đá
Không trèo lên tòa đá, bẻ cành cây, khắc chữ hoặc buộc đồ vật lên cây thị. Những hành động tưởng như nhỏ có thể làm tổn hại cảnh quan và các dấu tích gắn với lịch sử chùa.
Nếu phát hiện hạng mục có dấu hiệu hư hỏng, việc phù hợp là báo cho người quản lý hoặc cơ quan địa phương, không tự ý sửa chữa, di chuyển hay thu nhặt vật liệu.
Không tự suy đoán giờ mở cửa
Chưa có thông báo chính thức, ổn định và cập nhật được kiểm chứng về giờ mở cửa, mức thu phí hay quy định tham quan hằng ngày của Chùa Đá. Khách đi theo đoàn hoặc đến vào thời điểm có đại lễ nên kiểm tra thông tin tại địa phương trước chuyến đi.
Hiểu thế nào về tính thiêng của Chùa Đá?
Trong đời sống tín ngưỡng, một địa điểm được xem là thiêng thường do nhiều yếu tố tạo thành: lịch sử lâu đời, cảnh quan đặc biệt, sự hiện diện của người tu hành, ký ức về tiền nhân và niềm tin được nhiều thế hệ chia sẻ.
Tính thiêng của Chùa Đá được cộng đồng gắn với tòa đá, các vị sư từng tu tập, am tháp, cây thị và địa thế Tùng Lĩnh – sông La. Những yếu tố này góp phần tạo nên cảm giác trang nghiêm, khác biệt so với không gian sinh hoạt thông thường.
Tuy nhiên, tính thiêng không nên được dùng để cổ súy sự sợ hãi hoặc khẳng định những quyền năng chưa được kiểm chứng. Một cách nhìn lành mạnh là xem tính thiêng như lời nhắc con người biết kính trọng thiên nhiên, gìn giữ ký ức, sống nhân ái và có trách nhiệm với nơi thờ tự.
Sự linh thiêng của một ngôi chùa cũng không thể tách rời việc bảo vệ di sản. Nếu người hành hương thành kính trước tượng Phật nhưng lại xả rác, đốt quá nhiều vàng mã hoặc làm hư hại kiến trúc thì sự thành kính ấy chưa được chuyển hóa thành hành động phù hợp.
Giá trị của Chùa Đá trong đời sống hôm nay
Chùa Đá ngày nay vừa là cơ sở thờ tự Phật giáo, vừa là một di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Hai chức năng này có quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Với tư cách cơ sở tôn giáo, chùa cần đáp ứng nhu cầu tu học, lễ Phật và sinh hoạt tinh thần của cộng đồng. Với tư cách di tích, mọi hoạt động sửa chữa, xây dựng và thay đổi cảnh quan phải đặt trong yêu cầu bảo tồn giá trị lịch sử.
Nếu chỉ chú trọng xây dựng công trình lớn, mới và đẹp mà bỏ qua dấu tích gốc, di tích có thể mất dần căn cứ lịch sử. Ngược lại, nếu chỉ bảo tồn vật chất nhưng không duy trì được đời sống tôn giáo, không gian chùa cũng dễ trở nên xa cách với cộng đồng.
Hướng gìn giữ phù hợp là nhận diện rõ từng lớp giá trị: đâu là dấu tích cổ, đâu là hạng mục phục dựng, đâu là công trình xây mới và đâu là truyền thuyết cần tiếp tục nghiên cứu. Những thông tin ấy nên được giới thiệu minh bạch để khách tham quan hiểu đúng về ngôi chùa.
Kết luận
Chùa Đá, tên chữ Thạch Động tự và trong tư liệu địa phương còn được nhắc đến với tên Huyền Lâm tự, là một địa điểm Phật giáo có vị trí đáng chú ý trong không gian văn hóa Đức Thọ. Ngôi chùa được các tài liệu địa phương giới thiệu là có lịch sử hơn 600 năm, từng gắn với nhiều người tu hành, bị phá hủy trong chiến tranh và được cộng đồng góp sức phục dựng.
Diện mạo hiện nay của Chùa Đá gồm tam quan, điện Tam bảo, đài Quan Âm, tượng Di Lặc, tượng mười tám vị La Hán, điện Mẫu, cây thị lâu năm, động đá nhân tạo, tháp chuông và các hạng mục cảnh quan. Phần lớn công trình đã trải qua xây dựng, tôn tạo trong thời hiện đại, vì vậy cần phân biệt chúng với dấu tích kiến trúc gốc.
Việc am tháp cổ bị phá dỡ cuối năm 2022 là một tổn thất đáng tiếc và cũng là lời cảnh tỉnh về trách nhiệm bảo vệ di sản. Một ngôi chùa không chỉ được gìn giữ bằng việc xây thêm công trình mà trước hết phải bằng sự hiểu biết, tôn trọng lịch sử và tuân thủ nguyên tắc bảo tồn.
Giá trị lâu dài của Chùa Đá nằm ở sự kết nối giữa cảnh quan Tùng Lĩnh – sông La, truyền thống Phật giáo, ký ức dòng họ và đời sống cộng đồng. Gìn giữ ngôi chùa vì thế không chỉ là bảo vệ một địa điểm thờ tự, mà còn là gìn giữ một phần ký ức văn hóa của vùng đất Đức Thọ, Hà Tĩnh.
