Tìm hiểu các lễ hội truyền thống trong tháng 10 Âm lịch tại Việt Nam, gồm lễ đền, hội làng, Oóc Om Bóc và lễ mừng cơm mới.
Tháng 10 Âm lịch là thời điểm nhiều vùng trên cả nước đã hoàn thành vụ thu hoạch hoặc bắt đầu đưa lúa mới về nhà. Vì vậy, bên cạnh các ngày hội tưởng niệm nhân vật được thờ tại đình, đền, tháng này còn tập trung nhiều lễ tạ mùa, lễ cơm mới, lễ cầu bông và sinh hoạt tín ngưỡng gắn với cư dân nông nghiệp.
Tại Nam Bộ, tháng 10 Âm lịch nổi bật với lễ Oóc Om Bóc, đua ghe Ngo của người Khmer, lễ Nghinh Ông của cư dân biển đảo và các lễ Cầu bông tại đình thần. Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhiều làng tổ chức đại lệ, tiệc làng, lễ xôi mới hoặc tưởng niệm ngày hóa của vị thần được thờ. Trong các cộng đồng dân tộc thiểu số, đây cũng là mùa của Tết Hoa mào gà, lễ mừng cơm mới, lễ mừng lúa mới và nghi lễ nhảy lửa.
Bài viết trình bày theo dạng thống kê, tập trung vào tên lễ hội, ngày lệ, địa điểm và tính chất chính. Mỗi lễ hội chỉ được giới thiệu ngắn gọn vì nhiều lễ hội đã hoặc cần có nội dung chi tiết để trình bày đầy đủ về lịch sử, đối tượng thờ phụng, phần lễ, phần hội và giá trị di sản.
Phạm vi của danh sách lễ hội tháng 10 Âm lịch
Việt Nam có hàng nghìn đình, đền, miếu, chùa và cộng đồng làng bản duy trì ngày lễ riêng. Nhiều ngày kỵ thần, tiệc làng và lễ cơm mới chỉ được ghi trong thần tích, hương ước hoặc ký ức của người dân địa phương, chưa được số hóa hay công bố rộng rãi.
Vì vậy, không thể khẳng định một danh sách trên phạm vi toàn quốc đã bao gồm tuyệt đối mọi lễ hội trong tháng 10 Âm lịch. Danh sách dưới đây tập trung vào:
- Những lễ hội có tư liệu công khai tương đối rõ về ngày tổ chức.
- Những lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc chính quyền địa phương giới thiệu.
- Những lễ tiết được thực hành tại nhiều vùng hoặc nhiều cộng đồng.
- Những nghi lễ mừng mùa thường diễn ra trong tháng 10 nhưng không có ngày cố định.
- Một số ngày lệ truyền thống hiện chỉ còn tổ chức với quy mô nhỏ.
Ngày ghi trong bài là ngày truyền thống theo Âm lịch. Lịch khai mạc, chương trình hội, thời gian đua thuyền, rước kiệu hoặc biểu diễn văn nghệ có thể thay đổi theo từng năm.
Bảng thống kê các lễ hội có ngày tương đối cố định
| Ngày Âm lịch | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa điểm hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng 10 | Lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn | Xã Điện Tiến, thành phố Đà Nẵng | Nghi lễ nông nghiệp, cầu mùa và tưởng nhớ tiền nhân |
| Mùng 4 tháng 10 | Lễ hội đình San Mai | Phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ | Hội làng, dâng sản vật, tế lễ và rước kiệu |
| Mùng 9–10 tháng 10 | Lễ hội đền Ông Hoàng Mười | Xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An | Lễ hội tín ngưỡng thờ Mẫu, rước sắc và tế lễ |
| Mùng 10 tháng 10 | Tết Trùng thập | Một số gia đình, làng xã người Việt | Tạ mùa, dâng cơm mới và tưởng nhớ tổ tiên |
| Mùng 10 tháng 10 | Đại lệ đình Phương Độ | Xã Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên | Tế Thành hoàng, rước kiệu và sinh hoạt hội làng |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ hội đình làng Rịa | Thôn Rịa, xã Phú Lộc, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm các vị thần được thờ tại đình |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ hội đình Bườn | Phường Đông A, tỉnh Ninh Bình | Tưởng niệm Đàm Hoàng Thái hậu |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ cúng Năm Bà Ngũ Hành | Phường Long Khánh, tỉnh Đồng Nai | Tín ngưỡng thờ Ngũ Hành Nương Nương |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ cơm mới đình Giới Phiên | Phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai | Dâng cơm mới, tưởng nhớ Thành hoàng và tổ tiên |
| Mùng 10 tháng 10 | Lễ xôi mới đình Phí Xá | Xã Cẩm Giang, thành phố Hải Phòng | Lễ tiết nông nghiệp sau thu hoạch |
| Mùng 10 tháng 10 | Ngày lệ đền Gia Thả | Xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh | Tế lễ, tưởng niệm vị thần được thờ |
| Rằm tháng 10 | Tết Hạ Nguyên | Một bộ phận người Việt và người Hoa | Tạ ơn, dâng sản vật mới và tưởng nhớ tổ tiên |
| Đêm 14–15 tháng 10 | Lễ cúng Trăng Oóc Om Bóc | Các cộng đồng Khmer Nam Bộ | Cúng Trăng, đút cốm dẹp và mừng mùa |
| Ngày 15 tháng 10 | Hội đua ghe Ngo | Khu vực Sóc Trăng, thành phố Cần Thơ và một số địa phương Nam Bộ | Đua thuyền truyền thống của cộng đồng Khmer |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ Kỳ Phúc tưởng niệm Nguyễn Bặc | Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình | Tế Thành hoàng và cầu bình an cho cộng đồng |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ hội làng Phù Tinh | Xã Hà Đông, thành phố Hải Phòng | Đại lệ của làng, tế Thành hoàng |
| Ngày 15 tháng 10 | Tiệc Bánh chưng đình Sơn Vy | Xã Sơn Thủy, tỉnh Phú Thọ | Ngày tiệc truyền thống dâng bánh chưng |
| Ngày 15 tháng 10 | Lễ hội đền Đức Ông và văn hóa Sán Dìu | Vùng Hải Lạng, tỉnh Quảng Ninh | Tế thần, Đại Phan, hát Soọng cô và sinh hoạt cộng đồng |
| Từ ngày 15 tháng 10 | Mùa lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn | Một số bản người Pà Thẻn tại tỉnh Tuyên Quang | Nghi lễ tạ ơn và sinh hoạt văn hóa mùa nông nhàn |
| Ngày 15–16 tháng 10 | Lễ Nghinh Ông Lại Sơn | Đảo Lại Sơn, đặc khu Kiên Hải, tỉnh An Giang | Tín ngưỡng thờ Cá Ông của cư dân biển |
| Ngày 16 tháng 10 | Lễ Cầu bông đình thần Thanh An | Xã Tân Hưng, tỉnh Đồng Nai | Tế Thành hoàng, tiền hiền và cầu mùa |
| Ngày 16 tháng 10 | Ngày lệ cũ tế Tổ Ca Huế | Đền Cổ Nhạc, thành phố Huế | Tưởng niệm tổ nghề cổ nhạc và Ca Huế |
| Ngày 16–18 tháng 10 | Lễ giỗ Bà Phi Yến | An Sơn Miếu, đặc khu Côn Đảo, Thành phố Hồ Chí Minh | Tưởng niệm nhân vật trong truyền thuyết địa phương |
| Ngày 18 tháng 10 | Lễ Vía Bà của cộng đồng người Hoa | Xã Phú Vinh, tỉnh Đồng Nai | Thờ các nữ thần trong tín ngưỡng dân gian người Hoa |
Bên cạnh những lễ hội trên, nhiều địa phương còn tổ chức lễ Thượng điền, lễ Kỳ phúc, lễ Cầu bông, lễ xôi mới hoặc ngày kỵ Thành hoàng trong tháng 10. Một số nơi chỉ làm lễ nội bộ, không mở hội công cộng nên ít được biết đến ngoài phạm vi làng xã.
Các lễ hội từ mùng 1 đến mùng 9 tháng 10 Âm lịch
Mùng 1 tháng 10: Lễ Tịch Điền đình Diệm Sơn
Lễ Tịch Điền được tổ chức tại đình làng Diệm Sơn, xã Điện Tiến, thành phố Đà Nẵng. Đây là nghi lễ gắn với sản xuất nông nghiệp, mang ý nghĩa cầu cho thời tiết thuận lợi, mùa màng tốt tươi và đời sống nhân dân ổn định.
Lễ hội này cần được phân biệt với lễ Tịch điền Đọi Sơn tại Ninh Bình, vốn diễn ra vào đầu tháng Giêng. Cùng mang tên Tịch Điền nhưng mỗi địa phương có lịch sử, không gian thực hành và ngày tổ chức riêng.
Mùng 4 tháng 10: Lễ hội đình San Mai
Lễ hội đình San Mai được tổ chức tại phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ. Mùng 4 tháng 10 là ngày hội chính trong năm của cộng đồng địa phương.
Các nghi lễ thường gồm dâng sản vật, tế lễ và hoạt động rước. Phần hội có thể được bổ sung bằng văn nghệ, trò chơi dân gian hoặc các hoạt động cộng đồng tùy theo kế hoạch từng năm.
Mùng 9–10 tháng 10: Lễ hội đền Ông Hoàng Mười
Lễ hội đền Ông Hoàng Mười diễn ra tại xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Ngày mùng 10 tháng 10 được xem là ngày chính lễ, trong khi một số nghi thức chuẩn bị và rước sắc có thể bắt đầu từ ngày mùng 8 hoặc mùng 9.
Ông Hoàng Mười là vị thánh trong hệ thống các Quan Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Những cách đồng nhất ông với nhân vật lịch sử cụ thể chủ yếu dựa trên truyền thuyết và ký ức địa phương, chưa phải kết luận lịch sử thống nhất.
Đây là một trong những lễ hội tháng 10 Âm lịch có quy mô lớn và lượng người tham dự đông. Các nội dung chi tiết về đền, nhân vật thờ phụng và diễn trình lễ hội nên được trình bày trong nội dung chi tiết.
Các lễ hội diễn ra ngày mùng 10 tháng 10
Mùng 10 là ngày tập trung nhiều lễ hội và lễ tiết nhất trong nửa đầu tháng. Ngoài ý nghĩa của Tết Trùng thập, ngày này còn được nhiều làng chọn làm ngày đại lệ, lễ xôi mới hoặc ngày tưởng niệm vị thần được thờ.
Tết Trùng thập
Tết Trùng thập là ngày mùng 10 tháng 10, khi ngày và tháng đều mang số mười. Ở một số vùng, đây còn được gọi là Tết cơm mới hoặc ngày tạ mùa.
Phong tục không được thực hành thống nhất trên toàn quốc. Một số gia đình nấu cơm từ gạo mới để dâng tổ tiên; một số làng làm lễ tại đình, đền; nhiều nơi không còn coi đây là một lễ tiết riêng.
Tết Trùng thập không hoàn toàn đồng nhất với Tết Hạ Nguyên. Trùng thập diễn ra ngày mùng 10, còn Hạ Nguyên thường được xác định vào rằm tháng 10.
Đại lệ đình Phương Độ
Đình Phương Độ thuộc xã Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Làng tổ chức hai kỳ lễ chính trong năm, trong đó đại lệ mùa thu diễn ra vào mùng 10 tháng 10 Âm lịch.
Lễ hội tưởng nhớ các vị Thành hoàng được thờ tại đình và các bậc tiền nhân lập làng. Hoạt động truyền thống có rước kiệu, dâng hương, tế lễ, khao lão và một số trò chơi dân gian.
Lễ hội đình làng Rịa
Đình làng Rịa nằm tại thôn Rịa, xã Phú Lộc, tỉnh Ninh Bình. Ngày hội truyền thống được tổ chức vào mùng 10 tháng 10.
Đây là sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng làng, hướng đến những vị thần được thờ tại đình. Quy mô tổ chức có thể khác nhau giữa từng năm; có thời kỳ phần lễ được duy trì nhưng một số nghi thức hoặc trò hội chưa được phục hồi đầy đủ.
Lễ hội đình Bườn
Đình Bườn thuộc phường Đông A, tỉnh Ninh Bình. Ngày mùng 10 tháng 10 gắn với lễ tưởng niệm ngày mất của Đàm Hoàng Thái hậu.
Theo tư liệu địa phương, lễ hội có những nghi thức như dâng hương, tế lễ và rước kiệu. Một số trò diễn liên hệ với truyền thuyết thời Đinh cũng được cộng đồng lưu giữ.
Các lễ hội và nghi lễ không có ngày cố định trong tháng 10
Nhiều lễ mừng mùa phụ thuộc vào thời điểm lúa chín và tiến độ thu hoạch. Vì vậy, việc gán một ngày cụ thể cho toàn bộ cộng đồng có thể dẫn đến sai lệch.
| Tên lễ hội, nghi lễ | Cộng đồng hoặc địa phương tiêu biểu | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| Tết Hoa mào gà | Người Cống tại Điện Biên | Một ngày được cộng đồng chọn trong tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Tày | Xã Lục Hồn và một số địa phương ở Quảng Ninh | Trong hoặc cuối tháng 10 |
| Lễ mừng lúa mới của người Xơ Đăng | Các làng Xơ Đăng ở Bắc Tây Nguyên | Khi lúa chín, thường khoảng tháng 10 |
| Lễ Già sợ da của người Xá Phó | Một số cộng đồng Xá Phó tại Lào Cai | Tháng 8 hoặc tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Bru – Vân Kiều | Xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị và một số vùng lân cận | Khoảng tháng 10 |
| Lễ mừng cơm mới của người Mường | Một số cộng đồng người Mường | Sau thu hoạch, có nơi vào tháng 10 |
| Lễ cơm mới của người Thái | Một số cộng đồng người Thái | Theo mùa lúa, có nơi từng tổ chức trong tháng 10 |
| Lễ Thượng điền đình Đền Công | Khu vực Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh | Sau khi kết thúc vụ mùa |
| Hội Mùa vàng Lục Hồn | Xã Lục Hồn, tỉnh Quảng Ninh | Khoảng tháng 10–11, theo mùa lúa |
| Mùa lễ nhảy lửa Pà Thẻn | Các bản người Pà Thẻn tại Tuyên Quang | Từ rằm tháng 10 đến đầu năm sau |
Tết Hoa mào gà của người Cống
Tết Hoa mào gà, còn được gọi là Tết Hoa, được người Cống tại một số bản ở tỉnh Điện Biên tổ chức trong tháng 10.
Ngày làm lễ do cộng đồng lựa chọn, không có một mốc chung áp dụng cho mọi bản. Hoa mào gà được dùng để trang trí nhà cửa và không gian lễ, trở thành biểu tượng nổi bật của dịp Tết.
Đây là nghi lễ tổng kết mùa vụ, tưởng nhớ tổ tiên và mở đầu một chu kỳ sinh hoạt mới của cộng đồng.
