Giải thích thần thoại là gì, những đặc điểm nổi bật, ý nghĩa văn hóa và các loại thần thoại phổ biến ở Việt Nam, thế giới.
Thần thoại là một trong những hình thức kể chuyện lâu đời nhất của nhân loại. Trước khi có chữ viết, sách sử hay các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại, con người đã dùng những câu chuyện về thần linh, người khổng lồ, tổ tiên và các sức mạnh siêu nhiên để lý giải thế giới xung quanh. Từ sự hình thành trời đất, nguồn gốc con người đến mưa gió, sấm chớp, núi sông và tập quán cộng đồng, nhiều câu hỏi lớn từng được trả lời bằng ngôn ngữ của thần thoại.
Tuy nhiên, thần thoại không nên được hiểu đơn giản là những chuyện “không có thật”. Đối với cộng đồng đã sáng tạo và lưu truyền chúng, các câu chuyện này có thể chứa đựng ký ức tập thể, quan niệm về vũ trụ, chuẩn mực đạo đức, tín ngưỡng và cách con người xác định vị trí của mình trong tự nhiên. Giá trị của thần thoại vì thế không nằm ở khả năng cung cấp dữ kiện khoa học, mà ở cách nó phản ánh đời sống tinh thần của con người trong những giai đoạn lịch sử nhất định.
Thần thoại là gì?
Thần thoại là một thể loại truyện kể dân gian hình thành từ sớm, thường kể về các vị thần, nhân vật siêu nhiên, tổ tiên huyền thoại hoặc những con người có năng lực phi thường. Nội dung thần thoại tập trung lý giải nguồn gốc vũ trụ, thiên nhiên, con người, cộng đồng, phong tục và các thiết chế quan trọng trong đời sống.
Trong nghiên cứu văn hóa dân gian, thần thoại thường được xem là những câu chuyện có ý nghĩa nền tảng đối với một cộng đồng. Chúng không chỉ được kể để giải trí mà còn góp phần truyền lại thế giới quan, giá trị xã hội và ký ức tập thể. UNESCO xếp thần thoại vào phạm vi rộng của các truyền thống và biểu đạt truyền miệng, bên cạnh truyền thuyết, truyện kể, sử thi, tục ngữ, câu đố, lời cầu nguyện và nhiều hình thức diễn xướng khác.
Thần thoại ra đời như thế nào?
Không thể xác định một thời điểm duy nhất đánh dấu sự ra đời của thần thoại. Phần lớn thần thoại được hình thành trong những xã hội chưa có chữ viết hoặc chữ viết chưa phổ biến, sau đó được truyền lại bằng lời kể, nghi lễ, lời hát, sử thi, hình vẽ và biểu tượng.
Nhu cầu lý giải tự nhiên
Con người thời xưa phải đối diện với nhiều hiện tượng chưa thể giải thích bằng kiến thức khoa học: mặt trời mọc và lặn, sự thay đổi của mùa, sấm sét, bão lũ, hạn hán, động đất, dịch bệnh, sinh nở và cái chết.
Trong hoàn cảnh ấy, con người thường hình dung các hiện tượng tự nhiên như những thực thể có ý chí. Mặt trời, mặt trăng, sông, núi, biển, gió, mưa và sấm có thể được nhân cách hóa thành các vị thần. Những vị thần này biết vui buồn, yêu ghét, ban phát, trừng phạt hoặc giao tranh với nhau.
Qua thần thoại, một trận lũ không chỉ là hiện tượng nước dâng mà có thể được kể thành cuộc nổi giận của thần nước. Sấm sét có thể được nhìn nhận như tiếng động hoặc vũ khí của một vị thần. Sự luân phiên ngày đêm có thể được giải thích bằng hành trình của thần mặt trời qua bầu trời và thế giới bên kia.
Đây không phải là khoa học theo nghĩa hiện đại, nhưng là một phương thức nhận thức thế giới phù hợp với kinh nghiệm và điều kiện tư duy của con người trong từng giai đoạn.
Những đặc điểm nổi bật của thần thoại
Nhân vật trung tâm thường là thần linh hoặc nhân vật phi thường
Nhân vật trong thần thoại có thể là thần sáng tạo, thần tự nhiên, tổ tiên huyền thoại, người khổng lồ, anh hùng văn hóa hoặc sinh vật siêu nhiên.
Các nhân vật thường có kích thước, sức mạnh và hành động vượt khỏi giới hạn thông thường. Một vị thần có thể dựng trời, đào sông, nâng núi, tạo ra mặt trời hoặc sinh thành loài người. Người khổng lồ có thể bước một bước qua nhiều vùng đất. Một anh hùng có thể chiến đấu với quái vật, tìm ra lửa hoặc mang giống cây về cho con người.
Hình tượng kỳ vĩ này thể hiện cách người xưa hình dung những lực lượng lớn lao của tự nhiên và khát vọng chinh phục thế giới. Nghiên cứu về hình tượng con người trong thần thoại cũng chỉ ra rằng nhiều vị thần được đồng nhất với chức năng tự nhiên như thần núi, thần nước, thần mưa, thần sấm hoặc thần mặt trời.
Không gian và thời gian mang tính khởi nguyên
Thần thoại thường diễn ra trong một thời kỳ rất xa xưa, trước khi thế giới có hình dạng và trật tự như hiện nay. Đó có thể là lúc trời và đất còn dính liền, con người và muôn vật nói chung một thứ tiếng, thần linh sống gần con người hoặc ranh giới giữa các cõi chưa được xác lập.
Thời gian thần thoại không được xác định bằng ngày tháng cụ thể. Các cách mở đầu như “thuở trời đất mới hình thành”, “ngày xưa khi con người chưa xuất hiện” hay “từ thuở khai thiên lập địa” đưa người nghe về một thời điểm thiêng, nơi những sự kiện đầu tiên tạo nên khuôn mẫu cho đời sống về sau.
Không gian thần thoại cũng rộng lớn và giàu tính biểu tượng. Trời, đất, biển, núi, hang sâu, cây thế giới, cột chống trời hoặc dòng sông ngăn cách các cõi có thể trở thành trung tâm của câu chuyện.
Thần thoại có ý nghĩa như thế nào?
Phản ánh thế giới quan của người xưa
Thần thoại cho thấy con người từng hình dung vũ trụ ra sao, nhìn nhận mối quan hệ giữa người với tự nhiên như thế nào và tin rằng thế giới được vận hành bởi những lực lượng nào.
Qua hệ thống thần linh, có thể nhận ra môi trường sống và mối quan tâm của cộng đồng. Cư dân nông nghiệp thường dành sự chú ý cho mặt trời, mưa, đất, lúa và mùa màng. Cộng đồng sống gần biển có thể lưu truyền nhiều truyện về thần biển, thủy quái, bão tố và hành trình vượt đại dương.
Thần thoại vì vậy là nguồn tư liệu quan trọng đối với văn hóa học, dân tộc học, tôn giáo học, văn học dân gian và lịch sử tư tưởng.
Lưu giữ ký ức cộng đồng
Một số thần thoại và truyền thuyết nguồn gốc giúp cộng đồng trả lời câu hỏi “chúng ta là ai”. Các câu chuyện về tổ tiên chung, vùng đất đầu tiên, cuộc di cư hoặc sự hình thành các nhóm người tạo nên cảm giác gắn bó giữa các thành viên.
Ký ức trong thần thoại không đồng nhất với lịch sử được kiểm chứng. Tuy nhiên, câu chuyện cho biết cộng đồng muốn ghi nhớ quá khứ theo cách nào, đề cao nhân vật nào và coi trọng những giá trị nào.
Trong nhiều truyền thống truyền miệng, truyện kể, thần thoại và nghi lễ trở thành nơi lưu giữ tri thức về lãnh thổ, cơ cấu xã hội, nguồn gốc và mối quan hệ giữa cộng đồng với môi trường.
Các loại thần thoại phổ biến
Không có một bảng phân loại duy nhất được tất cả các nhà nghiên cứu sử dụng. Một câu chuyện có thể đồng thời thuộc nhiều nhóm: vừa kể về sự hình thành thế giới, vừa lý giải nguồn gốc con người, vừa liên quan đến nghi lễ.
Dựa vào nội dung và chức năng, thần thoại thường được chia thành một số nhóm phổ biến sau đây.
Thần thoại sáng thế và nguồn gốc vũ trụ
Thần thoại sáng thế kể về sự hình thành trời đất, mặt trời, mặt trăng, các vì sao, núi sông và trật tự vũ trụ.
Thế giới ban đầu có thể được hình dung là một khoảng hỗn mang, biển nước, bóng tối, quả trứng lớn hoặc thân thể của một sinh vật nguyên thủy. Sau đó, một vị thần hoặc một lực lượng siêu nhiên tách trời khỏi đất, tạo ra ánh sáng, sắp xếp các phương hướng và thiết lập quy luật vận hành.
Thần thoại về nguồn gốc loài người
Nhóm này trả lời câu hỏi con người xuất hiện như thế nào và quan hệ giữa con người với thần linh, động vật, cây cỏ hoặc đất đai ra sao.
Trong nhiều truyền thống, con người được tạo ra từ đất sét, đá, gỗ hoặc một bộ phận của vị thần. Có truyện kể con người chui ra từ hang, sinh ra từ quả bầu hoặc sống sót sau một trận lũ lớn rồi tiếp tục sinh sôi.
Những mô típ này thường gắn với môi trường và biểu tượng của cộng đồng. Đất thể hiện sự gắn bó với nơi cư trú; nước vừa là nguồn sinh thành vừa là mối đe dọa; quả bầu có nhiều hạt nên trở thành hình ảnh tượng trưng cho sự sinh sôi.
