Tìm hiểu lễ tế thần Soma trong Bà-la-môn giáo, từ nguồn gốc Veda, nghi thức ép Soma đến ý nghĩa tôn giáo và văn hóa Ấn Độ cổ.
Trong lịch sử tôn giáo Ấn Độ, Soma là một khái niệm đặc biệt vì cùng lúc chỉ một loài cây thiêng, thức uống được chế biến từ cây ấy và một vị thần được ca ngợi trong kinh Veda. Bởi vậy, “lễ tế thần Soma” không đơn thuần là nghi thức dâng lễ vật lên một thần linh, mà là cả một hệ thống tế tự phức tạp, trong đó thần Soma được đưa vào không gian nghi lễ dưới hình thức vật chất, được ép lấy nước, thanh lọc, hòa trộn, hiến dâng và thụ hưởng theo những quy tắc chặt chẽ.
Trong tiếng Phạn, nghi lễ này thường được gọi là Somayajña hoặc Somayāga, nghĩa là lễ hiến tế Soma. Agniṣṭoma là hình thức nền tảng và tiêu biểu nhất của hệ thống tế lễ ấy. Các nghi thức Soma giữ vị trí trung tâm trong truyền thống tế tự Veda, đòi hỏi sự tham gia của nhiều nhóm tư tế, nhiều ngày chuẩn bị, hệ thống thánh ca, công thức tế lễ, dụng cụ và không gian được bố trí theo quy định riêng.
Hiểu đúng về “lễ tế thần Soma”
Cách gọi “lễ tế thần Soma” tương đối thuận tiện đối với độc giả Việt Nam, nhưng chưa diễn đạt hết nội hàm của nghi lễ. Trong văn bản Veda, Soma không chỉ là một vị thần nhận lễ vật từ con người. Soma cũng chính là lễ vật, là nước ép thiêng và là nguồn năng lượng được tin là có thể nuôi dưỡng các thần.
Ba phương diện của Soma thường đan xen với nhau:
- Soma là cây thiêng: thân hoặc cành cây được thu hái, mua về và đưa vào khu vực tế lễ.
- Soma là nước ép nghi lễ: cây được làm mềm, giã hoặc ép bằng đá, sau đó nước ép được lọc và hòa với những thành phần khác.
- Soma là thần linh: được tôn xưng như một vị vua, một quyền năng thanh lọc, ban sinh lực và liên hệ với thế giới thần thánh.
Do đó, trong nghi lễ, cây Soma không được xem như một nguyên liệu vô tri. Cây có thể được tiếp đón như “Vua Soma”, được mua bán theo nghi thức, đặt trên xe, đưa vào khu tế đàn, dâng lễ tiếp khách và bảo vệ trước khi bước sang ngày ép nước.
Những hành động ấy cho thấy một nguyên tắc quan trọng của tế tự Veda: lễ vật không chỉ đại diện cho thần linh mà có thể được đồng nhất với thần linh trong phạm vi nghi lễ. Con người dâng Soma cho các thần, nhưng bản thân Soma cũng là một vị thần được thỉnh mời, tôn kính và ca ngợi.
Soma trong kinh Veda và truyền thống Bà-la-môn
Soma trong Rigveda
Rigveda là một trong những nguồn tư liệu sớm và quan trọng nhất về Soma. Quyển thứ chín của Rigveda thường được gọi là “Soma Maṇḍala” vì gần như toàn bộ các bài tụng trong phần này dành cho Soma Pavamāna, tức Soma đang chảy, đang được lọc sạch hoặc đang tự thanh lọc.
Trong các bài tụng ấy, Soma hiện lên qua nhiều hình ảnh giàu sức gợi: dòng nước màu sáng chảy qua bộ lọc, một con bò đực mạnh mẽ, một chiến mã lao về phía trước, một vị vua khoác áo nghi lễ hoặc nguồn sinh lực đi vào thân thể các thần. Những hình tượng này không nên hiểu hoàn toàn theo nghĩa tả thực. Chúng phản ánh cách các thi sĩ Veda liên kết quá trình chế biến Soma với sức mạnh, mưa, ánh sáng, khả năng sinh sản và sự vận hành của vũ trụ.
Indra là vị thần đặc biệt gắn với Soma. Nhiều bài tụng kể rằng Indra uống Soma trước khi chiến đấu với Vṛtra, sinh vật ngăn giữ nước. Theo thần thoại Veda, sau khi được Soma tăng cường sức mạnh, Indra đánh bại Vṛtra và giải phóng các dòng nước. Câu chuyện này vừa thể hiện lý tưởng chiến thắng của vị thần chiến binh, vừa liên hệ Soma với mưa, nguồn nước và sự phục hồi sức sống của thế giới.
Agni, Aśvin, Marut và nhiều thần khác cũng nhận những phần Soma trong nghi lễ. Tuy nhiên, Soma không chỉ là “đồ uống của các thần”. Một số tư tế và người chủ lễ cũng được uống phần còn lại theo trật tự quy định, qua đó tham gia vào sự giao tiếp giữa thế giới con người và thế giới thần linh.
Vai trò của Samaveda
Nếu Rigveda cung cấp phần lớn các bài thơ ca ngợi thần linh, Samaveda lại quan trọng đối với phương diện âm nhạc của lễ Soma. Phần lớn câu thơ trong Samaveda được tiếp nhận từ Rigveda nhưng được sắp xếp và biến đổi để hát trong tế lễ.
Trang thông tin về di sản Veda của Chính phủ Ấn Độ xác định các câu tụng Samaveda chủ yếu được biên tập cho việc hát trong những nghi lễ Soma và các nghi thức phát triển từ đó. Những bài hát này thuộc trách nhiệm của nhóm tư tế Udgātṛ. Khi được chuyển thành giai điệu sāman, câu thơ không còn chỉ là lời đọc mà trở thành một hành động nghi lễ bằng âm thanh.
Soma là cây, thức uống hay vị thần?
Một khái niệm mang nhiều tầng nghĩa
Trong tư duy hiện đại, cây, nước uống và thần linh thường được phân biệt thành ba đối tượng. Trong thế giới quan Veda, ranh giới ấy có thể linh hoạt hơn. Cây Soma được ép thành nước, nước Soma được thanh lọc và dòng nước đang chảy được ca ngợi như một thần linh sống động.
Tên gọi Pavamāna thường gợi đến Soma đang được làm sạch hoặc đang chảy qua bộ lọc. Đây vừa là một quá trình vật chất, vừa là hành động tôn giáo. Khi nước Soma chuyển từ thân cây qua đá ép, máng, bộ lọc và chén đựng, nó được diễn giải như một cuộc biến đổi từ trạng thái tự nhiên sang trạng thái thích hợp để hiến dâng.
Quá trình ấy cũng có thể được ví với việc Soma mặc áo, tắm rửa, lên ngôi, bước vào thế giới thần linh hoặc tái sinh sau khi bị ép. Trong ngôn ngữ nghi lễ, các hành động nghiền, ép và lọc đôi khi được diễn tả như sự “giết” Soma rồi tái tạo thần dưới một hình thức mới. Śatapatha Brāhmaṇa thậm chí lý giải rằng khi người ta ép Soma, người ta làm Soma chịu một dạng hủy hoại, vì thế các nghi thức trước và sau đó có chức năng tôn vinh, xoa dịu và tái toàn vẹn hóa lễ vật.
Danh tính thực vật của Soma
Cho đến nay, giới nghiên cứu chưa đạt được đồng thuận về loài cây chính xác từng được gọi là Soma trong thời kỳ Rigveda. Nhiều giả thuyết đã được đề xuất, trong đó có các loài thuộc chi Ephedra, cây Sarcostemma hoặc Cynanchum, nấm Amanita muscaria và một số thực vật khác.
Sự tương đồng giữa Soma của Ấn Độ và Haoma trong truyền thống Iran cổ là một cứ liệu quan trọng. Hai từ có quan hệ ngôn ngữ gần gũi; cả hai truyền thống đều biết đến việc giã hoặc ép cây để làm đồ uống nghi lễ. Trong một số cộng đồng Hỏa giáo, thực vật thuộc chi Ephedra từng được sử dụng làm Haoma, khiến Ephedra trở thành một ứng viên đáng chú ý. Tuy vậy, dữ kiện ấy không đủ để chứng minh rằng Soma trong mọi thời kỳ và mọi vùng đều là cùng một loài cây.
Ý nghĩa tôn giáo của lễ tế thần Soma
Giao tiếp giữa người và thần
Somayajña tạo nên một không gian trong đó con người gọi mời, tiếp đãi và cung cấp thức ăn cho các thần. Đổi lại, trong quan niệm truyền thống, các thần duy trì mưa, sức khỏe của đàn gia súc, con cháu, chiến thắng và sự ổn định của cộng đồng.
Soma như nguồn sinh lực
Soma thường được ca ngợi là chất mang sức mạnh, sự tỉnh thức, thi hứng và sinh lực. Các vị thần uống Soma để trở nên hùng mạnh; người tế lễ uống Soma với hy vọng tham dự vào nguồn năng lượng ấy.
Khát vọng bất tử
Một số câu tụng Rigveda nói đến việc uống Soma và đạt tới bất tử. Trong nghiên cứu tôn giáo, không nên diễn giải điều này như lời khẳng định rằng một loại cây có thể khiến thân thể con người sống mãi.
Thanh lọc và tái sinh
Soma được ép, pha, lọc rồi chuyển từ bình này sang bình khác. Chuỗi hành động ấy khiến thanh lọc trở thành một chủ đề trung tâm.
Duy trì ṛta – trật tự vũ trụ
Trong tư tưởng Veda, ṛta là trật tự đúng đắn chi phối tự nhiên, thần linh, đạo đức và tế lễ. Mặt Trời mọc, mùa thay đổi, nước lưu chuyển và lời thề được giữ đều có thể được đặt trong phạm vi của ṛta.
Quyền lực và địa vị xã hội
Việc tổ chức thành công một Somayajña cho thấy yajamāna có tài sản, uy tín và khả năng huy động những người am hiểu Veda. Nghi lễ vì thế góp phần xác lập địa vị xã hội của người chủ lễ.
