Phân tích vũ trụ luận Bà-la-môn giáo qua Veda, tế tự, Brahman, Atman và quan niệm cổ đại về trật tự, nguồn gốc vũ trụ, con người.
Vũ trụ bắt đầu từ đâu? Trước khi trời đất hình thành đã có gì tồn tại? Thế giới được sáng tạo bởi một vị thần, nảy sinh từ một nguyên lý vô hình hay hình thành qua sự tự chuyển hóa của chính thực tại? Những câu hỏi ấy xuất hiện từ rất sớm trong truyền thống Veda và dần phát triển thành một hệ thống suy tư có ảnh hưởng sâu rộng đối với lịch sử tư tưởng Ấn Độ.
Trong Bà-la-môn giáo, vũ trụ luận không đơn thuần là cách giải thích nguồn gốc của trời đất. Nó còn liên quan đến trật tự tự nhiên, nghi lễ tế tự, cấu trúc xã hội, bản chất của con người, quy luật sinh tử và mối quan hệ giữa cái riêng với cái toàn thể. Bầu trời, mặt đất, thần linh, con người, lời tụng, ngọn lửa và lễ vật không được nhìn như những thực thể hoàn toàn biệt lập, mà thường được đặt trong một mạng lưới tương ứng thiêng liêng.
Bà-la-môn giáo và phạm vi của khái niệm vũ trụ luận
Bà-la-môn giáo không hoàn toàn đồng nhất với Hindu giáo hiện đại
“Bà-la-môn giáo” thường được dùng để chỉ giai đoạn phát triển của truyền thống tôn giáo Veda, trong đó tầng lớp tư tế Bà-la-môn, nghi lễ tế tự và quyền uy của kinh Veda giữ vai trò quan trọng. Truyền thống này hình thành trên nền tảng Veda giáo và trở thành một trong những nguồn gốc chủ yếu của Hindu giáo về sau.
Dẫu có quan hệ kế thừa, Bà-la-môn giáo cổ đại không nên được đồng nhất hoàn toàn với Hindu giáo hiện đại. Nhiều hình thức thờ phụng phổ biến ngày nay, hệ thống đền thờ, thần học sùng tín và vũ trụ quan Purāṇa được định hình hoặc phát triển mạnh trong các giai đoạn muộn hơn. Trong khi đó, đời sống tôn giáo Bà-la-môn thời kỳ đầu chủ yếu xoay quanh lời tụng Veda, ngọn lửa tế lễ, các vị thần gắn với thiên nhiên và việc thực hiện nghi thức đúng quy tắc.
Nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu vũ trụ luận Bà-la-môn giáo gồm bốn tập Veda cùng những lớp văn bản liên hệ với chúng. Các Saṃhitā tập hợp thánh ca và công thức nghi lễ; các Brāhmaṇa giải thích ý nghĩa của tế tự; các Āraṇyaka phát triển suy tư mang tính biểu tượng và nội tâm; còn các Upanishad cổ đặt trọng tâm vào bản thể tối hậu, cái tôi sâu thẳm và con đường vượt khỏi vòng sinh tử. Sự chuyển dịch giữa các lớp văn bản này cho thấy vũ trụ luận Bà-la-môn không đứng yên mà liên tục được diễn giải lại.
Vũ trụ luận không đơn thuần là câu chuyện sáng thế
Theo nghĩa rộng, vũ trụ luận là hệ thống quan niệm về nguồn gốc, cấu trúc, quy luật vận hành và cùng đích của thế giới. Trong Bà-la-môn giáo, lĩnh vực này bao gồm nhiều vấn đề:
Vũ trụ có khởi đầu hay không? Trước sự hiện hữu là hư vô, bóng tối, nước nguyên thủy hay một thực tại duy nhất? Các vị thần xuất hiện trước hay sau khi thế giới được hình thành? Điều gì duy trì sự vận hành ổn định của thiên nhiên? Con người giữ vị trí nào trong toàn thể ấy? Sau khi chết, con người đi về đâu?
Ṛta – trật tự làm cho vũ trụ có thể tồn tại
Một trong những khái niệm nền tảng nhất của tư tưởng Veda là Ṛta, thường được diễn giải là trật tự, quy luật, chân lý hoặc nhịp điệu đúng đắn của vũ trụ. Ṛta không đơn thuần là một điều luật do con người đặt ra. Nó biểu thị nguyên tắc khiến mặt trời vận hành, bình minh xuất hiện, mùa màng luân chuyển, sông ngòi chảy theo dòng và nghi lễ đạt được hiệu lực.
Trong tư duy Veda, tự nhiên không phải tập hợp những hiện tượng rời rạc. Phía sau sự đều đặn của ngày và đêm, mùa mưa và mùa khô, sinh trưởng và suy tàn là một trật tự phổ quát. Trật tự ấy đồng thời có phương diện tự nhiên, đạo đức và nghi lễ. Hành động đúng, lời nói chân thật và nghi lễ được cử hành đúng cách đều được xem là những biểu hiện của sự phù hợp với Ṛta.
Một số vị thần Veda, đặc biệt là Varuṇa, được mô tả như những vị bảo hộ hoặc giám sát trật tự này. Tuy nhiên, Ṛta không hoàn toàn đồng nhất với bất kỳ vị thần riêng biệt nào. Ngay cả quyền năng của thần linh cũng được hình dung là hoạt động trong sự phù hợp với trật tự vũ trụ.
Điểm đáng chú ý là Ṛta tạo nên một thế giới quan không tách rời tự nhiên, đạo đức và đời sống tôn giáo. Khi con người nói thật, giữ lời cam kết, thực hiện bổn phận và tiến hành nghi lễ đúng phép, họ bảo vệ trật tự xã hội và tham gia duy trì sự hài hòa của toàn thể thế giới.
Về sau, vai trò của Ṛta dần được tiếp nối và biến đổi trong các khái niệm như dharma và karma. Dharma nhấn mạnh bổn phận, chuẩn mực và phương thức sống phù hợp; karma làm nổi bật mối liên hệ nhân quả giữa hành động với kết quả. Tuy vậy, ở tầng sâu, cả hai đều kế thừa ý niệm rằng hành vi của con người không tách khỏi trật tự chung của thực tại.
Những cách giải thích khác nhau về nguồn gốc vũ trụ
Khúc ca Sáng tạo và giới hạn của nhận thức
Một trong những văn bản nổi tiếng nhất về nguồn gốc vũ trụ là thánh ca Nāsadīya trong Ṛgveda. Bài ca mở đầu bằng một trạng thái khó xác định: khi ấy chưa có cái hiện hữu, nhưng cũng chưa có cái không hiện hữu; chưa có bầu trời, khoảng không, cái chết hay sự bất tử.
Thay vì kể một câu chuyện sáng thế rõ ràng, thánh ca đặt ra hàng loạt câu hỏi. Thế giới bắt đầu từ đâu? Ai tạo ra nó? Các vị thần có biết hay không, khi chính họ cũng xuất hiện sau sự hình thành của vũ trụ? Cuối cùng, bài ca còn để ngỏ khả năng rằng ngay cả vị quan sát tối cao cũng có thể biết hoặc không biết nguồn gốc của tất cả.
Nāsadīya vì thế thể hiện một thái độ suy tư đặc biệt. Nó không vội lấp đầy khoảng trống nhận thức bằng một lời khẳng định tuyệt đối. Tác giả nhận ra rằng các khái niệm quen thuộc như “có” và “không”, “trước” và “sau”, “người tạo ra” và “vật được tạo ra” có thể không còn thích hợp khi nói về trạng thái trước mọi phân biệt.
Trong bài ca, “dục vọng” hay kāma xuất hiện như một xung lực đầu tiên. Đây không nhất thiết là ham muốn theo nghĩa thông thường, mà có thể được hiểu như khuynh hướng khiến trạng thái chưa phân hóa chuyển sang biểu hiện. Bên cạnh đó là tapas, sức nóng hoặc năng lực tập trung nội tại. Những khái niệm này gợi ý rằng vũ trụ không nhất thiết được tạo nên bằng hành động của một vị thần đứng bên ngoài, mà có thể nảy sinh từ sự vận động bên trong thực tại nguyên thủy.
Giá trị triết học của Nāsadīya nằm ở tinh thần cởi mở trước điều huyền nhiệm. Vũ trụ luận ở đây đồng thời trở thành nhận thức luận: khi hỏi thế giới đến từ đâu, con người cũng phải hỏi mình có khả năng biết đến mức nào.
Vũ trụ, con người và mạng lưới tương ứng
Một đặc điểm nổi bật của vũ trụ luận Bà-la-môn là tư duy tương ứng. Các yếu tố thuộc những phạm vi khác nhau có thể được kết nối với nhau: mặt trời với mắt, gió với hơi thở, lửa với lời nói, năm với Prajāpati, đàn tế với thân thể, không gian nghi lễ với các miền vũ trụ.
Những mối tương ứng này không phải phép so sánh trang trí. Trong nhãn quan tôn giáo cổ đại, chúng bộc lộ sự thống nhất ẩn sau những sự vật có vẻ khác biệt. Một nguyên lý có thể biểu hiện ở nhiều cấp độ: trong thiên nhiên, trong cơ thể, trong nghi lễ và trong tâm trí.
Tư duy ấy giúp con người cảm thấy mình thuộc về vũ trụ thay vì đứng ngoài để thống trị nó. Hơi thở cá nhân liên hệ với gió; nhiệt lượng của cơ thể liên hệ với lửa; thức ăn liên hệ với đất, nước, ánh sáng và mùa màng. Sự sống của mỗi người phụ thuộc vào một mạng lưới rộng lớn hơn bản thân.
Tuy nhiên, hệ thống tương ứng cũng làm tăng vai trò của những người nắm giữ tri thức nghi lễ. Không phải mọi mối liên hệ đều hiển nhiên; chúng được giải thích, bảo tồn và truyền dạy trong các truyền thống Bà-la-môn. Do đó, vũ trụ luận vừa là một hệ thống tư tưởng vừa gắn với cấu trúc quyền lực tôn giáo và xã hội.
Ý nghĩa của vũ trụ luận Bà-la-môn trong hiện tại
Vũ trụ luận Bà-la-môn có giá trị trước hết ở việc cho thấy con người cổ đại đã suy tư sâu sắc về nguồn gốc và bản chất của hiện hữu. Nāsadīya Sūkta đặc biệt đáng chú ý bởi tinh thần thừa nhận giới hạn nhận thức. Thay vì đưa ra một câu trả lời chắc chắn, bài ca bảo lưu sự huyền nhiệm của khởi nguyên.
Quan niệm Ṛta gợi mở một cách nhìn trong đó trật tự tự nhiên, đạo đức và đời sống con người có liên hệ với nhau. Dù không thể áp dụng nguyên trạng vào xã hội hiện đại, tư tưởng này nhắc rằng hành động cá nhân luôn diễn ra trong mạng lưới rộng lớn của cộng đồng và môi trường.
