Tìm hiểu mối liên hệ giữa hệ thống đẳng cấp, nghiệp, pháp, nghi lễ và quyền uy tăng lữ trong giáo lý Bà-la-môn cổ đại Ấn Độ.
Trong lịch sử văn hóa Ấn Độ, rất ít vấn đề vừa có ảnh hưởng lâu dài vừa gây nhiều tranh luận như mối liên hệ giữa hệ thống đẳng cấp và giáo lý Bà-la-môn. Các văn bản tôn giáo cổ đã mô tả xã hội theo những nhóm có chức năng khác nhau, từ giới tư tế, chiến binh, người sản xuất đến người phục dịch. Theo thời gian, mô hình này được kết nối với các quan niệm về trật tự vũ trụ, bổn phận, nghiệp và tái sinh, qua đó tạo nên một hệ thống giải thích có sức chi phối mạnh mẽ đối với đời sống xã hội.
Tuy nhiên, sẽ không chính xác nếu cho rằng toàn bộ chế độ đẳng cấp ở Ấn Độ được tạo ra trong một thời điểm duy nhất, hoặc chỉ bắt nguồn từ một bản kinh cụ thể. Cũng không thể đồng nhất hoàn toàn mô hình bốn đẳng cấp trong kinh điển với hàng nghìn cộng đồng nghề nghiệp, huyết thống và địa phương từng tồn tại trong thực tế. Hệ thống xã hội Ấn Độ là kết quả của một quá trình lịch sử lâu dài, chịu tác động đồng thời của tôn giáo, kinh tế, chính trị, thân tộc, nghề nghiệp và điều kiện vùng miền.
Bà-la-môn giáo là gì?
Bà-la-môn giáo là tên gọi thường được giới nghiên cứu dùng để chỉ một giai đoạn và một hệ thống tôn giáo phát triển từ truyền thống Veda cổ đại, trong đó giới tư tế Bà-la-môn giữ vai trò quan trọng. Họ đảm nhiệm việc học thuộc, truyền dạy và giải thích kinh Veda, đồng thời chủ trì những nghi lễ hiến tế được cho là có khả năng duy trì mối liên hệ giữa con người, thần linh và trật tự vũ trụ.
Khái niệm Bà-la-môn giáo không chỉ nói đến việc thờ một vị thần riêng biệt. Nó bao gồm một hệ thống rộng lớn gồm kinh điển, nghi lễ, tri thức thiêng, quy phạm xã hội và quan niệm về bổn phận. Những yếu tố này được hình thành và phát triển qua nhiều lớp văn bản như Veda, Brahmana, Aranyaka, Upanishad, Dharmasutra, Dharmashastra và các sử thi Ấn Độ.
Ranh giới giữa Veda giáo, Bà-la-môn giáo và Hindu giáo không hoàn toàn tách biệt. Đây là những thuật ngữ được dùng để mô tả các giai đoạn, khuynh hướng và hình thức phát triển khác nhau trong lịch sử tôn giáo Ấn Độ. Bà-la-môn giáo vừa kế thừa truyền thống nghi lễ Veda, vừa góp phần tạo nên nhiều nền tảng tư tưởng và xã hội của Hindu giáo về sau.
Cần phân biệt một số thuật ngữ thường bị nhầm lẫn:
- Brahman là thực tại tuyệt đối hoặc nguyên lý tối cao trong nhiều trường phái triết học Ấn Độ.
- Brahmā là vị thần sáng tạo trong một số truyền thống Hindu giáo.
- Brāhmaṇa, thường phiên âm là Bà-la-môn, có thể chỉ thành viên của tầng lớp tư tế hoặc nhóm văn bản giải thích nghi lễ Veda.
- Brahmanism, thường dịch là Bà-la-môn giáo, chỉ một hệ thống tôn giáo – xã hội có vai trò nổi bật của kinh Veda và giới Bà-la-môn.
Sự phân biệt này giúp tránh cách hiểu đơn giản rằng Bà-la-môn giáo chỉ là tôn giáo thờ thần Brahmā hoặc chỉ là tín ngưỡng của một nhóm người.
“Đẳng cấp” trong xã hội Ấn Độ được hiểu như thế nào?
Trong tiếng Việt, từ “đẳng cấp” thường được dùng để dịch những khái niệm xã hội khác nhau của Ấn Độ. Hai khái niệm quan trọng nhất là varna và jati. Chúng có liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
Varna – mô hình bốn tầng trong kinh điển
Varna có thể được hiểu là loại, hạng, tầng lớp hoặc trật tự xã hội. Trong các văn bản Bà-la-môn, xã hội thường được mô tả theo bốn varna:
| Varna | Vai trò lý tưởng trong văn bản |
|---|---|
| Bà-la-môn – Brahmin | Tư tế, học giả, người học và giảng dạy Veda, chủ trì nghi lễ |
| Sát-đế-lỵ – Kshatriya | Vua chúa, chiến binh, người bảo vệ và cai trị cộng đồng |
| Phệ-xá – Vaishya | Người chăn nuôi, trồng trọt, buôn bán và tạo ra của cải |
| Thủ-đà-la – Shudra | Người lao động và phục vụ các nhóm còn lại |
Đây trước hết là một mô hình mang tính lý tưởng và quy phạm. Nó trình bày xã hội như một cơ thể có nhiều bộ phận, mỗi bộ phận thực hiện một chức năng riêng nhằm duy trì toàn thể.
Trong các văn bản luật lệ và tôn giáo về sau, bốn varna được gắn với nghề nghiệp và liên quan đến nghi lễ, giáo dục, hôn nhân, quyền tiếp cận kinh Veda và địa vị xã hội. Tuy nhiên, mức độ thực hiện các quy định này khác nhau rất lớn giữa từng thời kỳ và khu vực.
Jati – cộng đồng xã hội trong đời sống thực tế
Jati có nghĩa gần với sự sinh thành, dòng giống hoặc cộng đồng được xác định theo nguồn gốc. Trong đời sống xã hội Ấn Độ, jati thường là nhóm mà một người được sinh ra, có thể gắn với nghề nghiệp truyền thống, cộng đồng địa phương, quan hệ thân tộc và nguyên tắc kết hôn trong nhóm.
Khác với bốn varna mang tính khái quát, số lượng jati rất lớn và thay đổi theo từng vùng. Một jati có thể tự nhận thuộc một varna nhất định, nhưng vị trí thực tế của nhóm đó trong xã hội địa phương không phải lúc nào cũng trùng khớp với mô hình kinh điển.
Quan niệm thanh tịnh nghi lễ và ranh giới đẳng cấp
Một yếu tố quan trọng khác trong quan hệ giữa giáo lý Bà-la-môn và đẳng cấp là quan niệm về thanh tịnh và ô nhiễm nghi lễ.
Trong nhiều truyền thống cổ, một số hoàn cảnh như sinh nở, tử vong, tiếp xúc với thi thể hoặc các chất bài tiết được xem là làm phát sinh trạng thái không thanh tịnh tạm thời. Người rơi vào trạng thái đó phải thực hiện những nghi thức nhất định trước khi trở lại sinh hoạt tôn giáo bình thường.
Theo thời gian, quan niệm thanh tịnh áp dụng cho hoàn cảnh nhất thời và được gắn với nghề nghiệp và cộng đồng. Những nghề liên quan đến giết mổ, xử lý thi thể, da động vật, chất thải hoặc vệ sinh thường bị đánh giá thấp về phương diện nghi lễ. Người làm các nghề ấy có thể bị hạn chế tiếp xúc, ăn uống chung hoặc tham gia một số không gian thờ tự.
Chính từ đây, sự phân công nghề nghiệp có thể chuyển thành một trật tự xã hội mang tính kế thừa. Khi nghề được truyền trong gia đình, quan niệm thanh tịnh cũng có nguy cơ bị gắn vào dòng họ và sự sinh ra.
Những cộng đồng bị đặt ngoài mô hình bốn varna thường được gọi bằng các thuật ngữ như avarna, tức ngoài varna. Trong lịch sử, một số nhóm phải chịu tình trạng bị xa lánh hoặc bị coi là “không thể chạm tới”. Ngày nay, thuật ngữ Dalit thường được dùng trong các phong trào xã hội và chính trị để chỉ nhiều cộng đồng từng chịu sự phân biệt này, dù phạm vi sử dụng thuật ngữ có thể thay đổi theo từng bối cảnh.
Cần nhấn mạnh rằng thanh tịnh nghi lễ là một quan niệm văn hóa – tôn giáo, không phải căn cứ khoa học để đánh giá giá trị con người. Việc dùng quan niệm ấy để tước bỏ quyền lợi, xúc phạm hoặc loại trừ một cộng đồng không phù hợp với nguyên tắc bình đẳng và nhân phẩm trong xã hội ngày nay.
Đẳng cấp có phải là nội dung cốt lõi duy nhất của Bà-la-môn giáo?
Đẳng cấp có mối liên hệ sâu sắc với giáo lý và thiết chế Bà-la-môn, nhưng không thể nói rằng toàn bộ Bà-la-môn giáo chỉ nhằm bảo vệ chế độ đẳng cấp.
Truyền thống này còn bao gồm nhiều vấn đề lớn như:
- Nguồn gốc và cấu trúc của vũ trụ.
- Quan hệ giữa con người với thần linh.
- Ý nghĩa của nghi lễ hiến tế.
- Bản chất của bản ngã và thực tại.
- Nghiệp, luân hồi và giải thoát.
- Đạo đức gia đình và trách nhiệm xã hội.
- Con đường tri thức, hành động và từ bỏ.
Đặc biệt, các Upanishad đã chuyển trọng tâm từ nghi lễ bên ngoài sang việc tìm hiểu atman, tức bản ngã sâu xa và Brahman, thực tại tuyệt đối. Một số tư tưởng Upanishad cho rằng bản chất sâu xa của con người không bị giới hạn bởi thân phận xã hội bên ngoài.
Điều đó không có nghĩa các Upanishad hoàn toàn phủ nhận hệ thống đẳng cấp. Nhiều văn bản vẫn phản ánh môi trường xã hội Bà-la-môn. Tuy nhiên, khuynh hướng tìm kiếm một thực tại tinh thần phổ quát đã mở ra khả năng nhìn con người vượt lên trên vị trí xã hội.
Bhagavad Gita cũng chứa đựng cả hai chiều hướng. Một mặt, tác phẩm nhấn mạnh việc thực hiện bổn phận phù hợp với vị trí của mỗi người. Mặt khác, nó đề cao sự bình đẳng của những người hướng tâm đến thần linh và coi con đường giải thoát có thể được mở ra bằng lòng sùng kính, tri thức và hành động không chấp trước.
Vì thế, truyền thống Bà-la-môn và Hindu giáo không phải một khối tư tưởng đơn nhất. Trong chính truyền thống ấy tồn tại những cách giải thích vừa củng cố vừa làm giảm ý nghĩa của ranh giới đẳng cấp.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu mối liên hệ giữa đẳng cấp và giáo lý Bà-la-môn
Việc tìm hiểu chủ đề này không chỉ giúp nhận diện một thiết chế xã hội của Ấn Độ cổ đại. Nó còn cho thấy cách tôn giáo và xã hội có thể tác động qua lại.
Tôn giáo cung cấp câu chuyện nguồn gốc, biểu tượng và chuẩn mực để giải thích trật tự xã hội. Ngược lại, cơ cấu xã hội ảnh hưởng đến cách kinh điển được biên soạn, giải thích và thực hành. Khi một nhóm nắm quyền tiếp cận tri thức thiêng, quyền lực tôn giáo có thể chuyển thành uy tín xã hội. Khi một vị trí xã hội được gắn với nghiệp hoặc dharma, nó có thể trở nên khó thay đổi hơn.
