Khám phá lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai: nguồn gốc, nghi lễ dựng nêu, trò chơi và giá trị văn hóa cộng đồng đặc sắc.
Trên những triền núi vùng cao Lào Cai, khi mùa xuân mở ra sau những ngày đông lạnh giá, nhiều cộng đồng người Mông lại chuẩn bị trang phục đẹp, chỉnh lại cây khèn, làm quả pao và tìm về bãi hội. Giữa không gian rộng của núi rừng, cây nêu vươn cao trở thành dấu hiệu báo cho dân bản biết một mùa Gầu Tào đang đến.
Lễ hội Gầu Tào không chỉ là cuộc vui đầu năm. Trong hình thức truyền thống, lễ hội gắn với lời cầu nguyện và lời tạ ơn của một gia đình trước thần linh, tổ tiên theo quan niệm của cộng đồng. Khi được mở rộng thành sinh hoạt chung của bản làng, Gầu Tào còn là nơi gặp gỡ, trao truyền tiếng khèn, điệu múa, lời hát, trò chơi và những chuẩn mực ứng xử đã được người Mông gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, Gầu Tào được tổ chức dưới nhiều quy mô khác nhau tại Lào Cai. Có nơi vẫn lưu giữ những lớp nghi lễ gắn với gia đình và dòng họ; có nơi đã phát triển thành lễ hội cộng đồng với các chương trình văn nghệ, thi múa khèn, trình diễn trang phục và trò chơi dân gian. Vì vậy, để hiểu đúng lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai, cần nhìn nhận cả chiều sâu tín ngưỡng, giá trị cộng đồng và những biến đổi của lễ hội trong đời sống hôm nay.
Gầu Tào là lễ hội gì?
Gầu Tào là một lễ hội truyền thống quan trọng của người Mông, thường được tổ chức vào mùa xuân, đặc biệt trong khoảng thời gian đầu tháng Giêng âm lịch. Tên gọi này được diễn giải theo tiếng Mông với ý nghĩa gần với “địa điểm chơi”, “đi chơi ngoài trời” hoặc “hội chơi trên đồi”.
Cách giải thích tên gọi cho thấy một đặc điểm nổi bật của lễ hội: Gầu Tào được tổ chức ở không gian ngoài trời, thường là một quả đồi thấp, một bãi đất rộng hoặc khu vực tương đối bằng phẳng giữa cảnh quan núi rừng. Tuy nhiên, chữ “chơi” ở đây không chỉ mang nghĩa giải trí. Đó là một cuộc hội có sự kết hợp giữa nghi lễ thiêng và sinh hoạt cộng đồng, giữa lời cầu nguyện của gia đình với niềm vui chung của dân bản.
Trong hình thức cổ truyền được ghi nhận tại Lào Cai, Gầu Tào thường bắt đầu từ nhu cầu của một hoặc một số gia đình. Khi gia đình gặp cảnh hiếm muộn, ít con, sinh con một bề, có người đau yếu hoặc cuộc sống gặp nhiều khó khăn, họ có thể lên đồi khấn xin sự che chở theo quan niệm tín ngưỡng. Khi điều mong cầu được cho là đã thành tựu, gia đình tổ chức lễ Gầu Tào để thực hiện lời hứa và bày tỏ lòng biết ơn.
Cần hiểu đây là quan niệm tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng, không phải một phương pháp có khả năng bảo đảm chữa bệnh, sinh con hay thay đổi vận mệnh. Giá trị quan trọng của lễ hội nằm ở niềm hy vọng, trách nhiệm giữ lời hứa, sự nâng đỡ tinh thần và khả năng tập hợp cộng đồng quanh một gia đình đang cần được sẻ chia.
Theo hồ sơ di sản, Gầu Tào từng được cộng đồng người Mông tại các huyện Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai và khu vực Phong Hải của Lào Cai thực hành, gìn giữ. Lễ hội đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống.
Không gian lễ hội Gầu Tào ở Lào Cai
Gầu Tào không chỉ được tổ chức tại một địa điểm
Khác với một lễ hội gắn cố định với một ngôi đình, ngôi đền hoặc khu di tích cụ thể, Gầu Tào có thể được tổ chức ở nhiều bản làng có người Mông sinh sống. Mỗi địa phương lựa chọn một bãi hội phù hợp với phong tục, địa hình và điều kiện tổ chức của cộng đồng.
Trong hồ sơ di sản lập trước khi hệ thống đơn vị hành chính được sắp xếp, những địa bàn tiêu biểu thường được nhắc đến gồm Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai và Phong Hải. Hiện nay, tên gọi và phạm vi một số đơn vị hành chính đã thay đổi. Tỉnh Lào Cai sau sắp xếp năm 2025 có 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 89 xã và 10 phường. Vì vậy, khi giới thiệu địa điểm tổ chức lễ hội trong một năm cụ thể, cần sử dụng thông báo mới của chính quyền xã hoặc cơ quan văn hóa địa phương thay vì mặc nhiên giữ nguyên cách ghi huyện, thị trấn trước đây.
Những năm gần đây, các lễ hội Gầu Tào có quy mô tương đối lớn từng được tổ chức tại Pha Long, Sín Chéng, khu vực Bắc Hà, Phong Hải và một số địa bàn vùng cao khác. Chẳng hạn, Gầu Tào Pha Long năm 2025 diễn ra từ mùng 4 đến mùng 6 tháng Giêng, trong khi Gầu Tào Sín Chéng cùng năm được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 5 Tết. Sự khác nhau này cho thấy Gầu Tào không có một ngày tổ chức duy nhất áp dụng cho toàn tỉnh.
Đồi hội trong quan niệm truyền thống
Địa điểm tổ chức Gầu Tào thường được gọi là đồi hội. Theo mô tả trong hồ sơ di sản tại Lào Cai, đó thường là một quả đồi thấp có phần đỉnh tương đối bằng phẳng, tạo thành bãi rộng để dựng nêu, hành lễ và tổ chức vui hội.
Việc lựa chọn không gian không hoàn toàn ngẫu nhiên. Theo quan niệm của một số cộng đồng, bãi hội nên có hướng đón ánh sáng mặt trời, nhất là hướng Đông. Cây nêu khi dựng lên cũng được bố trí để ngọn cây hướng về phía mặt trời mọc. Ánh sáng đầu ngày gợi liên tưởng đến sự sống, sự khởi đầu, sức khỏe và niềm hy vọng trong năm mới.
Các đặc điểm địa hình xung quanh đồi hội cũng có thể được cộng đồng diễn giải bằng ngôn ngữ biểu tượng. Khoảng đất thấp phía trước được nhìn như hình ảnh của những trở ngại đã trải qua; những dãy đồi cao dần phía sau gợi mong ước con cháu trưởng thành, gia đình phát triển và đời sống ngày càng tốt đẹp.
Đây là cách con người gửi gắm ước vọng vào cảnh quan tự nhiên. Không nên hiểu các đặc điểm địa hình ấy như những quy luật phong thủy có khả năng quyết định số phận của gia đình.
Nguồn gốc và mục đích của lễ hội
Từ lời cầu nguyện của một gia đình
Lớp ý nghĩa cổ truyền nổi bật của Gầu Tào là cầu phúc và tạ ơn. Một gia đình có điều chưa được như mong muốn có thể nhờ người am hiểu nghi lễ thay mặt trình bày ước nguyện. Khi gia đình cho rằng điều đã khấn xin được đáp ứng, họ đứng ra mở hội để tạ ơn và chia sẻ niềm vui với cộng đồng.
Trong quan niệm truyền thống, lời hứa tổ chức Gầu Tào mang tính ràng buộc đạo đức. Gia đình nhận phúc cho riêng mình và phải mở cửa đón khách, chuẩn bị lễ vật, mời dân bản vui hội và thực hiện nghi thức theo tập quán. Lời tạ ơn vì thế được thể hiện bằng hành động cụ thể, không dừng ở lời nói.
Một số trường hợp Gầu Tào được tổ chức bởi ba gia đình có quan hệ huyết thống hoặc thông gia. Việc kết hợp này giúp chia sẻ công sức, vật chất và trách nhiệm. Nó cũng phản ánh đặc điểm quan trọng trong xã hội truyền thống của người Mông: gia đình không tồn tại biệt lập mà luôn gắn với dòng họ, quan hệ thông gia và mạng lưới tương trợ trong bản.
Từ lễ của gia đình đến hội của cộng đồng
Mặc dù khởi đầu có thể từ lời cầu của một gia đình, Gầu Tào nhanh chóng trở thành sự kiện chung. Khi cây nêu được dựng lên trên đồi, người dân các bản xung quanh biết rằng năm ấy có hội. Người thạo khèn chuẩn bị bài diễn tấu, thanh niên sửa sang trang phục, người lớn tuổi nhớ lại các lời hát, còn gia đình chủ hội chuẩn bị nơi ăn nghỉ để đón khách.
Quá trình ấy biến niềm vui riêng thành niềm vui cộng đồng. Gia đình chủ hội không giữ phúc cho riêng mình mà mời mọi người cùng hưởng. Người đến dự vừa chia vui, vừa góp phần tạo nên thanh thế và sinh khí cho lễ hội.
Ở những lễ hội được địa phương tổ chức với quy mô xã hoặc liên xã hiện nay, mục đích cầu phúc cho một gia đình thường được mở rộng thành mong ước chung: bản làng bình an, con người khỏe mạnh, mùa màng thuận lợi, vật nuôi phát triển và cộng đồng đoàn kết. Sự mở rộng này cho thấy Gầu Tào có khả năng thích ứng với những thay đổi trong tổ chức đời sống xã hội.
Lễ hội Gầu Tào diễn ra vào thời gian nào?
Mùa xuân và tháng Giêng âm lịch
Gầu Tào thường diễn ra vào mùa xuân, phổ biến trong tháng Giêng âm lịch. Đây là thời điểm người dân vừa hoàn thành những công việc chính của năm cũ, chuẩn bị bước vào chu kỳ lao động và canh tác mới.
Không khí mùa xuân tạo điều kiện để người thân, bạn bè và các bản làng gặp nhau. Sau một năm làm việc trên nương, chăm sóc gia súc và lo toan cuộc sống, ngày hội là khoảng thời gian con người tạm gác công việc thường nhật để cùng hát, múa, thi tài và trao đổi những câu chuyện đầu năm.
Trong một số tư liệu về hình thức truyền thống tại Lào Cai, ngày chính hội thường nằm trong khoảng từ mùng 2 đến mùng 4 Tết, được lựa chọn theo tập quán và hoàn cảnh của gia chủ. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nhiều địa phương tổ chức vào những ngày khác nhau trong tháng Giêng, chẳng hạn từ mùng 3 đến mùng 5 hoặc từ mùng 4 đến mùng 6.
Vì thế, không nên khẳng định Gầu Tào toàn tỉnh Lào Cai luôn diễn ra vào một ngày cố định. Ngày truyền thống, ngày do gia đình lựa chọn và lịch tổ chức chính thức của từng năm là ba vấn đề cần được phân biệt.
Chu kỳ tổ chức trong ba năm
Theo một hình thức được ghi nhận trong hồ sơ di sản, lễ Gầu Tào có thể được thực hiện trong ba mùa xuân liên tiếp. Mỗi năm một gia đình trong nhóm tổ chức nhận cây nêu cùng một số vật gắn trên cây sau khi kết thúc lễ hội.
Chu kỳ ba năm thể hiện sự nối tiếp của lời hứa, đồng thời tạo thành một quá trình gắn bó giữa các gia đình chủ hội. Mỗi năm là một lần thực hiện trách nhiệm, nhưng cả ba lần mới tạo nên một chu kỳ tương đối trọn vẹn.
Tuy nhiên, không phải mọi lễ hội Gầu Tào ngày nay đều giữ nguyên cách tổ chức này. Những lễ hội do chính quyền và cộng đồng phối hợp thực hiện thường được tổ chức hằng năm như một hoạt động văn hóa đầu xuân. Khi tìm hiểu, cần phân biệt hình thức Gầu Tào gia đình truyền thống với lễ hội cộng đồng được phục dựng hoặc mở rộng ở quy mô địa phương.
Nghi lễ hạ cây nêu
Sau những ngày vui hội, nghi thức hạ nêu đánh dấu thời điểm kết thúc. Trong hình thức được ghi nhận tại Lào Cai, chủ lễ cầm ô, đi quanh cây và hát bài liên quan đến việc hạ nêu.
Cây được hạ theo hướng mặt trời mọc. Những người tham gia đỡ thân cây, không để cây chạm đất, rồi khiêng về nhà gia chủ. Gần đến nơi, một đoạn gốc có thể được cắt ra. Những bông lúa buộc trên cây được tháo xuống, hạt lúa được đặt cùng thóc của gia đình.
Tại nhà, giữa chủ lễ và gia đình có thể diễn ra phần hát đối đáp trước khi cây nêu được đưa vào. Đoạn gốc cây, dải vải hoặc những vật gắn trên nêu được trao lại cho gia đình theo tập quán.
Trong quan niệm dân gian, những vật này mang theo phúc của ngày hội. Chúng được gìn giữ như dấu hiệu nhắc nhớ lời cầu nguyện và việc gia đình đã hoàn thành lời hứa. Giá trị quan trọng của chúng nằm ở ký ức, niềm tin và mối quan hệ cộng đồng, không phải công dụng tạo may mắn có thể kiểm chứng.
