Chùa Hội Xá, tức Tổ đình Sùng Phúc, là cổ tự lâu đời gắn với pháp mạch Phật giáo và nhiều danh tăng vùng Thường Tín, Hà Nội.
Chùa Hội Xá là một ngôi chùa cổ của vùng Thường Tín, được biết đến trong Phật giáo miền Bắc với tên chữ Sùng Phúc tự hoặc Tổ đình Sùng Phúc Thiền Tự. Không chỉ là nơi người dân địa phương đến lễ Phật, tụng kinh và tìm sự tĩnh lặng, chùa còn gắn với một dòng truyền thừa lâu dài, với nhiều thế hệ tăng sĩ từng tu học, hành đạo và góp phần duy trì sinh hoạt Phật giáo tại vùng đất phía nam Hà Nội.
Trong ký ức của nhiều Phật tử, tên tuổi chùa Hội Xá đặc biệt gắn liền với Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Bích, một bậc giáo phẩm được kính trọng bởi đời sống giản dị, nghiêm trì giới luật và tinh thần thanh bần. Chùa cũng từng là nơi tổ chức an cư kết hạ, giảng pháp và nhiều Phật sự quan trọng của tăng ni khu vực Thường Tín trước đây.
Chùa Hội Xá ở đâu?
Chùa Hội Xá nằm tại khu vực xã Thắng Lợi cũ, huyện Thường Tín cũ, nay thuộc xã Chương Dương, thành phố Hà Nội. Chùa ở không xa trục Quốc lộ 1A và tuyến đường Pháp Vân – Cầu Giẽ, giữa không gian làng quê đồng bằng Bắc Bộ vốn có ruộng đồng, ao nước và các khu dân cư truyền thống.
Có thể ghi địa chỉ theo hai cách để người đọc dễ nhận biết:
| Cách ghi | Địa chỉ |
|---|---|
| Địa chỉ hiện tại | Khu vực Hội Xá, xã Chương Dương, thành phố Hà Nội |
| Địa chỉ trước ngày 1/7/2025 | Xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội |
Tên thôn hoặc khu dân cư tại địa điểm chùa chưa được các nguồn công khai hiện nay thể hiện thống nhất. Khi cần ghi địa chỉ hành chính chi tiết trên bản đồ, giấy mời hoặc hồ sơ, nên đối chiếu trực tiếp với biển tên tại chùa hoặc thông tin của UBND xã Chương Dương.
Từ trung tâm Hà Nội, người đi chùa có thể di chuyển theo hướng nam qua đường Giải Phóng, Ngọc Hồi và Quốc lộ 1A; hoặc đi theo tuyến Pháp Vân – Cầu Giẽ rồi rẽ vào khu vực xã Chương Dương. Các tuyến xe buýt và vị trí điểm dừng có thể thay đổi theo từng thời kỳ, vì vậy cần tra cứu lịch vận hành mới nhất trước khi khởi hành.
Cần phân biệt với chùa Hội Xá ở Long Biên
Tại Hà Nội còn có một ngôi chùa khác cũng mang tên chùa Hội Xá, nằm tại khu vực Phúc Lợi, Long Biên trước đây. Ngôi chùa ở Long Biên có tên chữ là Linh Tiên tự và thuộc một quần thể văn hóa khác, gắn với làng Hội Xá ven sông Đuống.
Hai ngôi chùa thường bị nhầm lẫn khi tìm kiếm thông tin:
| Chùa Hội Xá vùng Thường Tín | Chùa Hội Xá ở Long Biên |
|---|---|
| Tên chữ Sùng Phúc tự | Tên chữ Linh Tiên tự |
| Thuộc xã Thắng Lợi cũ, nay là xã Chương Dương | Thuộc khu vực Phúc Lợi, Long Biên trước đây |
| Gắn với pháp mạch tổ đình và Hòa thượng Thích Thanh Bích | Gắn với cụm đình – chùa Hội Xá và văn hóa làng ven sông Đuống |
| Chưa nên khẳng định cấp xếp hạng khi chưa có quyết định chính thức | Đã có tài liệu công bố về việc xếp hạng trong cụm di tích địa phương |
Khi đọc các bài giới thiệu về tượng Phật thế kỷ XVII, hội Gióng, hát múa Ải Lao hoặc quyết định xếp hạng năm 1995, cần kiểm tra kỹ vì phần lớn những thông tin ấy liên quan đến chùa Hội Xá – Linh Tiên tự ở Long Biên, không phải Tổ đình Sùng Phúc tại vùng Thường Tín.
Sự phân biệt này rất quan trọng. Nếu ghép tư liệu của hai ngôi chùa thành một, bài viết có thể sai cả về lịch sử, kiến trúc, hiện vật, đối tượng thờ phụng và cấp xếp hạng di tích.
Tên gọi chùa Hội Xá và Sùng Phúc tự
Tên gọi chùa Hội Xá
“Chùa Hội Xá” là tên gọi theo địa phương, được tăng ni, Phật tử và người dân sử dụng trong đời sống thường ngày. Tên này ngắn gọn, dễ nhớ và phản ánh mối quan hệ giữa ngôi chùa với cộng đồng cư dân quanh vùng.
Trong văn hóa làng xã Việt Nam, nhiều ngôi chùa có đồng thời hai tên. Tên dân gian thường gắn với làng, xóm, địa hình hoặc một nhân vật quen thuộc; tên chữ được ghi trên hoành phi, văn bia, chuông, khánh hoặc các văn bản Phật giáo. Vì vậy, việc chùa được gọi là Hội Xá trong dân gian nhưng mang tên chữ Sùng Phúc tự là điều khá phổ biến.
Tên chữ Sùng Phúc tự
Tên chữ của chùa thường được ghi là Sùng Phúc tự. “Tự” nghĩa là chùa. Hai chữ “Sùng Phúc” có thể hiểu theo hướng coi trọng, vun bồi và hướng đến những điều tốt lành.
Trong tinh thần Phật giáo, “phúc” không nên chỉ được hiểu là tiền tài hoặc những lợi ích vật chất. Phúc còn được tạo nên từ việc sống có đạo đức, biết giúp đỡ người khác, tránh làm tổn hại chúng sinh, giữ tâm chân thành và thực hành những điều thiện. Vì vậy, tên Sùng Phúc có thể gợi nhắc con người coi trọng đời sống lành thiện hơn là tìm kiếm sự ban phát mang tính huyền bí.
Vì sao chùa được gọi là tổ đình?
Một số tư liệu Phật giáo gọi chùa là Tổ đình Hội Xá hoặc Tổ đình Sùng Phúc. Trong Phật giáo Việt Nam, “tổ đình” thường chỉ một ngôi chùa có vị trí quan trọng trong quá trình hình thành, truyền thừa hoặc phát triển của một sơn môn, pháp phái.
Tổ đình không đơn thuần là ngôi chùa có quy mô lớn. Giá trị cốt lõi nằm ở pháp mạch, ở sự nối tiếp giữa thầy và trò, ở những thế hệ tăng sĩ đã tu học, truyền giới, đào tạo tăng tài hoặc từ đây đi hoằng pháp tại nhiều địa phương.
Tại một tổ đình, khu Tổ đường, vườn tháp, bài vị, tượng thờ và những tư liệu ghi chép về các đời trụ trì thường có ý nghĩa đặc biệt. Đó là hiện vật thờ phụng, đồng thời là ký ức lịch sử của một cộng đồng tu hành.
Lịch sử hình thành chùa Hội Xá
Niên đại khởi dựng cần được nhìn nhận thận trọng
Một số tư liệu giới thiệu pháp mạch tại chùa cho rằng chùa Hội Xá được khởi dựng từ thời Lý. Đây là cách xác định thường gặp trong những bài viết về lịch sử ngôi chùa, nhưng hiện chưa thấy một hồ sơ khảo cổ, văn bia hoặc quyết định khoa học được công bố rộng rãi để xác nhận chính xác năm xây dựng đầu tiên.
Vì vậy, có thể nói chùa Hội Xá là một ngôi chùa có lịch sử lâu đời, được nhiều thế hệ trùng tu và duy trì, nhưng không nên khẳng định một năm hoặc một đời vua cụ thể khi chưa có tư liệu gốc.
Trong quá trình tồn tại, chùa có thể đã nhiều lần bị xuống cấp, được sửa chữa, mở rộng hoặc thay thế vật liệu. Đây là quy luật thường thấy ở các ngôi chùa đồng bằng Bắc Bộ. Một công trình được gọi là “chùa cổ” không có nghĩa mọi bộ phận kiến trúc hiện nay đều giữ nguyên từ lúc khởi dựng.
Chùa trong không gian văn hóa Thường Tín
Vùng Thường Tín xưa nằm ở cửa ngõ phía nam kinh thành Thăng Long, có hệ thống làng xã hình thành sớm, mật độ đình, chùa, đền, miếu và nhà thờ họ khá dày. Đây cũng là vùng giao lưu giữa trung tâm Hà Nội với các khu vực Hà Nam, Hưng Yên và vùng châu thổ sông Hồng.
Trong không gian ấy, chùa là nơi thực hành Phật giáo nhưng đồng thời giữ nhiều chức năng xã hội. Người dân đến chùa lễ Phật, nghe giảng, làm việc thiện, tưởng niệm người đã khuất và tham gia các hoạt động cộng đồng. Nhà chùa cũng có thể là nơi giáo dục đạo đức, hỗ trợ người khó khăn và kết nối dân cư trong các dịp lễ tiết.
Chùa Hội Xá phát triển trong bối cảnh đó. Giá trị của chùa không tách rời cộng đồng địa phương, ruộng đồng, đường làng và đời sống của cư dân quanh vùng.
Chùa Hội Xá và Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Bích
Một bậc chân tu gắn bó với tổ đình
Tên tuổi được nhắc đến nhiều nhất khi nói về chùa Hội Xá là Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Bích. Ngài sinh vào đầu thế kỷ XX, xuất gia từ nhỏ và trải qua quá trình tu học tại nhiều ngôi chùa, tổ đình ở miền Bắc.
Năm 1960, Hòa thượng cùng Tổ Thiên Phúc trở về Tổ đình Hội Xá để tiếp nối pháp mạch. Sau đó, ngài được người dân cung thỉnh về trụ trì chùa Đậu, tức Thành Đạo tự, một ngôi chùa nổi tiếng khác của vùng Thường Tín.
Năm 1986, Hòa thượng trở lại chùa Hội Xá, kế tục việc duy trì tổ đình. Những tư liệu viết về ngài thường nhấn mạnh đời sống khổ hạnh, tiết chế và không màng danh lợi. Trong những năm đầu trở lại chùa, cơ sở vật chất còn xuống cấp, ngài cùng tăng chúng sửa mái, đảo ngói và chăm lo những công việc thường nhật.
Hình ảnh một vị hòa thượng tuổi cao vẫn tự làm việc, sống thanh đạm và nghiêm trì giới luật đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tăng ni, Phật tử.
Đóng góp đối với Phật giáo
Trong cuộc đời hành đạo, Hòa thượng Thích Thanh Bích từng đảm nhiệm nhiều trách nhiệm trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Ngài được suy tôn ở ngôi vị Phó Pháp chủ kiêm Giám luật Hội đồng Chứng minh, từng tham gia lãnh đạo Phật giáo Hà Tây và đảm nhiệm công việc đào tạo tăng tài.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều người kính trọng ngài không nằm riêng ở chức danh. Các hồi ức của đệ tử thường nhắc đến sự giản dị, tinh thần tự lập, việc giữ giới và thái độ thận trọng đối với tiền bạc, danh vọng.
Đối với một ngôi tổ đình, tấm gương tu hành của các vị tiền bối có ý nghĩa không kém kiến trúc hay hiện vật. Công trình có thể được sửa chữa theo thời gian, nhưng tinh thần thanh bần, kỷ luật và lòng từ bi là phần di sản cần được truyền lại cho các thế hệ sau.
Viên tịch tại chùa Hội Xá
Trưởng lão Hòa thượng Thích Thanh Bích viên tịch tại Tổ đình Hội Xá ngày 23/3/2013, nhằm ngày 12 tháng Hai năm Quý Tỵ. Ngài trụ thế 101 năm, có 76 hạ lạp.
Lễ tang được tổ chức tại Tổ đường chùa Hội Xá với sự tham dự của chư tôn đức Giáo hội, môn đồ pháp quyến và đông đảo Phật tử. Sau lễ tưởng niệm, kim quan được an táng trong khuôn viên tổ đình. Xá lợi của ngài được tôn trí tại tháp Phúc Thắng.
Từ đó, chùa Hội Xá là nơi ngài từng tu hành, đồng thời là không gian lưu giữ ký ức về cuộc đời và đạo nghiệp của một bậc giáo phẩm có ảnh hưởng lớn đối với Phật giáo miền Bắc.
Không gian và kiến trúc chùa Hội Xá
Một ngôi chùa giữa cảnh quan làng quê
Chùa Hội Xá từng được bao quanh bởi ruộng lúa, ruộng màu, ao nước và các lối đi của vùng quê Thường Tín. Quá trình đô thị hóa đang làm cảnh quan thay đổi, nhưng dấu ấn của một ngôi chùa đồng bằng Bắc Bộ vẫn có thể nhận thấy qua mái ngói, sân gạch, cây xanh và mặt nước quanh khuôn viên.
Không gian chùa không tạo cảm giác tách biệt hoàn toàn với làng xóm. Từ chùa có thể nhìn thấy hoạt động sản xuất, đường dân sinh và nhịp sống thường ngày. Đây là đặc điểm phổ biến của chùa làng Việt Nam: sự thanh tĩnh được tạo ra ngay trong lòng cộng đồng chứ không nhất thiết phải nằm trên núi cao hoặc ở nơi xa dân cư.
Bố cục tổng thể
Tư liệu giới thiệu tại chùa mô tả tổng thể Sùng Phúc tự có bố cục liên hoàn, gồm các khu thờ Phật, thờ Tổ, nhà ở và công trình phục vụ sinh hoạt tăng chúng. Tam bảo giữ vị trí trung tâm, các khoảng sân, hành lang, hồ nước và vườn tháp được bố trí xung quanh.
Một cách lý giải được lưu truyền cho rằng mặt bằng chùa gồm ba kết cấu dạng chữ “quốc” liên hoàn và hai kết cấu dạng chữ “môn”. Hậu thế giải thích hình thức này như biểu tượng cho quá trình truyền bá Phật giáo từ Ấn Độ qua Trung Hoa đến Việt Nam.
Tòa Tam bảo
Tam bảo là không gian thờ tự chính của chùa. Trong chùa Bắc tông Việt Nam, Phật điện thường được bố trí thành nhiều lớp tượng, thể hiện thế giới quan và các nhân vật quan trọng của Phật giáo Đại thừa.
Khi vào Tam bảo, người tham quan cần giữ yên lặng, không tự ý chạm vào tượng, pháp khí hoặc đồ thờ. Việc quan sát cách bài trí cần được thực hiện trong tinh thần tìm hiểu văn hóa, không suy đoán công năng của từng pho tượng nếu chưa có người am hiểu hướng dẫn.
Tổ đường
Tổ đường là một trong những không gian quan trọng nhất của chùa Hội Xá. Đây là nơi tưởng niệm các thế hệ tổ sư, trụ trì và những vị có công truyền thừa, trùng tu tổ đình.
Các bài vị, tượng thờ, hoành phi và câu đối tại Tổ đường giúp người đời sau nhận biết pháp danh, thế hệ và mối quan hệ thầy trò. Tuy nhiên, việc đọc và giải thích tư liệu Hán Nôm cần có chuyên môn; không nên dựa vào hình thức bên ngoài để tự xác định niên đại.
