Chùa Vua ở phố Thịnh Yên, Hà Nội, thờ Phật và Vua cờ Đế Thích, nổi tiếng với lịch sử lâu đời cùng hội cờ tướng đầu xuân.
Giữa khu phố buôn bán đông đúc ở phía nam khu vực trung tâm Hà Nội có một không gian tín ngưỡng mang tên rất đặc biệt: Chùa Vua. Tên gọi này dễ khiến nhiều người nghĩ rằng chùa được dựng để thờ một vị vua từng trị vì đất nước. Trên thực tế, Chùa Vua là tên gọi dân gian của một quần thể thờ tự gồm chùa Hưng Khánh, điện Thiên Đế thờ Đế Thích cùng một số không gian thờ phụng khác.
Điểm làm nên bản sắc riêng của Chùa Vua không nằm riêng ở việc phối thờ Phật, Đế Thích, Đức Thánh Trần và Thánh Mẫu, mà còn ở truyền thống thi đấu cờ tướng lâu đời của cộng đồng làng Thịnh Yên. Hằng năm, vào những ngày đầu tháng Giêng âm lịch, nơi đây trở thành điểm gặp gỡ của các kỳ thủ và người yêu cờ, vì thế còn được ví như một “cờ miếu” của đất Thăng Long.
Tìm hiểu Chùa Vua ở đâu và thờ ai cũng là dịp nhận diện sự giao thoa giữa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian và văn hóa cộng đồng trong một di tích giữa lòng đô thị Hà Nội.
Chùa Vua ở đâu?
Chùa Vua nằm trên phố Thịnh Yên, thuộc phường Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội. Theo địa giới hành chính hiện hành, không còn ghi quận Hai Bà Trưng trong địa chỉ; khu vực phố Thịnh Yên hiện thuộc phường Hai Bà Trưng mới được hình thành sau quá trình sắp xếp các đơn vị hành chính của Thủ đô.
Về số nhà, các tài liệu chính thức hiện còn ghi nhận chưa hoàn toàn thống nhất. Cổng thông tin của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cùng hệ thống giới thiệu di tích của địa phương ghi Chùa Vua tại số 33 phố Thịnh Yên. Trong khi đó, một số thông tin lễ hội được đăng trên cổng thông tin phường Hai Bà Trưng lại ghi số 17 phố Thịnh Yên. Tuy nhiên, các nguồn đều thống nhất rằng di tích nằm trên phố Thịnh Yên, gần khu vực chợ Trời, phường Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội.
Khi tìm đường, khách tham quan nên tìm theo tên “Chùa Vua” hoặc “điện Đế Thích, phố Thịnh Yên” thay vì chỉ dựa vào số nhà. Khu vực này có nhiều phố nhỏ, ngõ và cơ sở kinh doanh nằm sát nhau nên người lần đầu đến có thể khó nhận ra cổng di tích giữa không gian đô thị đông đúc.
Địa danh xưa của Chùa Vua
Trước đây, khu vực Chùa Vua thuộc làng Thịnh Yên, tổng Hậu Nghiêm, huyện Thọ Xương. Làng Thịnh Yên từng nằm ở phía nam kinh thành Thăng Long, gần tuyến đường mà triều đình sử dụng khi tiến về đàn Nam Giao để thực hiện nghi lễ tế trời đất.
Theo những tư liệu được địa phương giới thiệu, khu vực này đã có chùa Hưng Khánh thờ Phật và điện thờ Đế Thích từ lâu đời. Quần thể dần gắn với sinh hoạt của dân làng, các kỳ thủ và những người yêu thích cờ tướng, tạo thành một không gian văn hóa có đặc trưng riêng giữa Thăng Long – Hà Nội.
Quá trình đô thị hóa khiến làng Thịnh Yên xưa không còn giữ nguyên cấu trúc truyền thống. Chùa Vua ngày nay nằm giữa khu dân cư, cửa hàng và các phố buôn bán tấp nập. Sự tương phản giữa nhịp sống bên ngoài với không gian thờ tự phía trong cũng là nét đáng chú ý của di tích.
Chùa Vua thờ ai?
Câu trả lời đầy đủ là: Chùa Vua thờ Phật tại chùa Hưng Khánh, thờ Đế Thích tại điện Thiên Đế, đồng thời có không gian thờ Đức Thánh Trần và Thánh Mẫu.
Chùa Hưng Khánh thờ Phật
Chùa Hưng Khánh có tên chữ là Hưng Khánh tự. Đây là không gian Phật giáo trong quần thể Chùa Vua, nơi bài trí tượng Phật và thực hiện các nghi lễ thuộc truyền thống Phật giáo.
Điện Thiên Đế thờ Vua cờ Đế Thích
Điện Thiên Đế là không gian tạo nên nét khác biệt rõ nhất của Chùa Vua. Nhân vật được thờ tại đây là Đế Thích, thường được gọi trang trọng là Đức Vua Đế Thích hoặc Vua cờ Đế Thích.
Đền thờ Đức Thánh Trần
Trong quần thể Chùa Vua còn có không gian thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, thường được nhân dân gọi là Đức Thánh Trần.
Đế Thích là ai?
Đế Thích là tên gọi Hán – Việt của một vị thiên chủ xuất hiện trong hệ thống thần thoại và tôn giáo có nguồn gốc từ Ấn Độ cổ đại. Hình tượng này trải qua quá trình biến đổi khi đi vào Phật giáo, văn hóa Đông Á và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Từ thần Indra đến hình tượng Đế Thích
Tiền thân xa xưa của hình tượng Đế Thích thường được liên hệ với thần Indra trong truyền thống Ấn Độ cổ đại. Indra gắn với bầu trời, sấm sét, mưa và quyền lực của các vị thần.
Vì sao Đế Thích được gọi là Vua cờ?
Trong văn hóa dân gian Việt Nam, Đế Thích thường được mô tả là người có tài đánh cờ đặc biệt. Hình tượng này được biết đến rộng rãi qua truyện dân gian và vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, trong đó Đế Thích là bạn cờ của Trương Ba.
Đế Thích có phải Ngọc Hoàng không?
Trong một số quan niệm dân gian và cách diễn giải của các nhà nghiên cứu, hình tượng Đế Thích có thể được đặt gần với Thiên Đế hoặc Ngọc Hoàng. Tuy nhiên, các truyền thống tôn giáo và hệ thống thần điện không phải lúc nào cũng xác định hai danh xưng này hoàn toàn đồng nhất.
Vì sao gọi là Chùa Vua?
Tên “Chùa Vua” được giải thích theo nhiều lớp ký ức và truyền thuyết địa phương.
Cách giải thích phổ biến nhất cho rằng Đế Thích được tôn là Vua cờ, vì thế điện thờ ngài được dân gian gọi là nơi thờ “Vua”. Theo thời gian, tên Chùa Vua được dùng để chỉ toàn bộ quần thể gồm điện Thiên Đế và chùa Hưng Khánh.
Một cách giải thích khác gắn tên gọi với việc các vua, hoàng tử và quan lại triều Lê từng đến khu vực này dâng hương, cầu quốc thái dân an trước khi tiến hành lễ tế tại đàn Nam Giao. Do có sự hiện diện của nhà vua, dân gian dần gọi nơi đây là Chùa Vua.
Các nội dung trên chủ yếu được bảo lưu qua tài liệu giới thiệu di tích, ký ức cộng đồng và truyền thuyết địa phương. Chúng có giá trị trong việc lý giải tên gọi, nhưng cần được phân biệt với những sự kiện lịch sử đã có văn bản đương thời xác nhận đầy đủ.
Chùa Vua có phải chùa do vua xây không?
Hiện chưa nên hiểu đơn giản rằng Chùa Vua mang tên như vậy vì được một vị vua cụ thể trực tiếp xây dựng.
Một số truyền thuyết cho rằng một vị hoàng tử thời Lê, do ngưỡng mộ tài đánh cờ của Đế Thích, đã lập điện thờ tại làng Thịnh Yên. Tuy nhiên, danh tính vị hoàng tử và quá trình xây dựng chưa được các tài liệu phổ biến hiện nay xác định thống nhất.
Do đó, cách diễn đạt thận trọng là: theo truyền thuyết địa phương và các tài liệu giới thiệu di tích, điện thờ Đế Thích được lập từ thời Lê, có thể liên quan đến một thành viên hoàng tộc. Không nên tự bổ sung tên tuổi hoặc niên đại cụ thể khi chưa có căn cứ.
Chùa Vua không thờ một vị vua Việt Nam cụ thể
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý. Chùa Vua không phải đền thờ Lý Thái Tổ, Lê Thái Tổ, Quang Trung hay một vị quân vương cụ thể nào trong lịch sử Việt Nam.
Từ “Vua” trong tên gọi chủ yếu liên quan đến Đế Thích – Vua cờ – và những ký ức về việc vua quan từng đến hành lễ. Vì vậy, khi giới thiệu di tích, không nên viết rằng Chùa Vua là “nơi thờ các vua” hoặc “chùa thờ một vị vua nhà Lê” nếu không giải thích rõ.
Lịch sử hình thành Chùa Vua
Lịch sử ban đầu của Chùa Vua còn có những điểm chưa hoàn toàn sáng rõ. Các nguồn giới thiệu di tích hiện nay thường đặt sự hình thành của quần thể trong khoảng từ thời Lý đến thời Lê sơ.
Chùa Vua dưới thời Lê
Theo tài liệu giới thiệu của ngành văn hóa Hà Nội, vào thời Lê sơ, làng Thịnh Yên đã có truyền thống chơi cờ tướng. Một vị thuộc hoàng tộc được cho là ngưỡng mộ tài cờ của Đế Thích nên lập điện thờ tại đây.
Những biến động do chiến tranh
Chùa Vua từng trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa và biến đổi. Cuối năm 1949, phần chùa Hưng Khánh bị phá hủy trong chiến tranh. Do đó, diện mạo hiện nay chủ yếu phản ánh những lần phục dựng và tu bổ về sau, đặc biệt là đợt trùng tu cuối thế kỷ XX.
Chùa Vua trong lịch sử cách mạng
Bên cạnh giá trị tôn giáo và văn hóa, Chùa Vua còn gắn với hoạt động yêu nước và cách mạng tại Hà Nội.
