Tháng 7 Âm lịch là thời điểm tập trung nhiều sinh hoạt văn hóa hướng đến tổ tiên, cha mẹ, những người đã khuất và các vị thần được cộng đồng tôn thờ. Nổi bật nhất là lễ Vu Lan của Phật giáo, tục cúng Rằm tháng Bảy của người Việt, Tết Trung Nguyên trong một số cộng đồng người Hoa và những ngày Tết báo hiếu của người Tày, Nùng, Dao, Thái.
Bên cạnh các nghi lễ diễn ra trong gia đình và cơ sở tôn giáo, tháng Bảy còn có nhiều lễ hội cộng đồng đáng chú ý. Tiêu biểu gồm lễ hội Điện Huệ Nam tại thành phố Huế, lễ hội đền Bảo Hà ở tỉnh Lào Cai, lễ hội đền Đồng Bào tại thành phố Hải Phòng và Vu Lan Thắng hội Cầu Kè ở tỉnh Vĩnh Long.
Tại vùng núi phía Bắc, người La Chí tổ chức Tết Khu Cù Tê để tưởng nhớ tổ tiên và cầu mùa; người Thái trắng có Tết Síp Sí vào ngày 14 tháng Bảy; người Tày, Nùng duy trì tục Pây Tái, đưa con gái đã lấy chồng cùng gia đình trở về thăm và báo hiếu cha mẹ đẻ.
Tháng 7 Âm lịch thường bị gọi một cách đơn giản là “tháng cô hồn” và gắn với nhiều lời truyền miệng về vận rủi, kiêng kỵ. Tuy nhiên, cách nhìn này không phản ánh đầy đủ đời sống văn hóa của tháng Bảy. Ý nghĩa nổi bật hơn của tháng là lòng hiếu thảo, sự tưởng nhớ, tinh thần chia sẻ và trách nhiệm của người sống đối với gia đình, tổ tiên và cộng đồng.
Trong bài viết này, Văn Hóa Tâm Linh trình bày theo dạng thống kê. Mỗi lễ hội và lễ tiết chỉ được giới thiệu khái quát về thời gian, địa điểm, cộng đồng thực hành và tính chất chính. Lịch sử di tích, đối tượng thờ phụng, diễn trình nghi lễ và giá trị di sản cần được triển khai trong các bài viết riêng.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 7 Âm lịch
Không phải mọi sinh hoạt trong tháng Bảy đều là lễ hội theo nghĩa một sự kiện công cộng có ban tổ chức, phần lễ và phần hội. Trong tháng có thể phân biệt một số hình thức chính:
- Lễ hội cộng đồng tổ chức tại đền, điện, miếu hoặc hội quán.
- Ngày lễ của Phật giáo được thực hành tại nhiều chùa.
- Lễ tiết gia đình gắn với thờ cúng tổ tiên.
- Tết truyền thống của một dân tộc hoặc nhóm địa phương.
- Nghi lễ tưởng niệm người không có thân nhân thờ cúng.
- Chương trình văn hóa, du lịch được phát triển từ phong tục truyền thống.
Lễ Vu Lan là ngày lễ của Phật giáo, trong khi tục cúng gia tiên và cúng chúng sinh ngày Rằm tháng Bảy thuộc đời sống tín ngưỡng dân gian. Hai lớp thực hành đã giao thoa trong lịch sử nhưng không nên coi là một nghi lễ hoàn toàn giống nhau.
Tết Síp Sí của người Thái trắng, Pây Tái của người Tày, Nùng và Tết Rằm tháng Bảy của người Dao cùng diễn ra quanh ngày rằm nhưng có cách chuẩn bị, lễ vật và ý nghĩa cộng đồng khác nhau. Không nên dùng phong tục của một dân tộc để mô tả thay cho dân tộc khác.
Một số lễ hội có ngày lệ tương đối ổn định nhưng chương trình từng năm có thể thay đổi. Lễ hội Điện Huệ Nam thường tập trung từ ngày mùng 8 đến mùng 10; lễ hội đền Bảo Hà có chính hội vào ngày 17; lễ hội đền Đồng Bào diễn ra từ ngày 22 đến ngày 24; Vu Lan Thắng hội Cầu Kè tổ chức từ ngày 25 đến ngày 28 tháng Bảy.
Danh sách trong bài mang tính tổng hợp, không thể bao gồm tuyệt đối mọi ngày kỵ thần, lễ cúng dòng họ, lễ chùa và hoạt động cộng đồng diễn ra trong tháng 7 Âm lịch trên cả nước.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 7 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội, lễ tiết | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Từ mùng 1 tháng Bảy hoặc theo lịch từng bản | Tết Khu Cù Tê | Người La Chí tại vùng Xín Mần, Hoàng Su Phì và một số địa phương miền núi phía Bắc | Tưởng nhớ tổ tiên, cầu mùa và củng cố quan hệ dòng tộc |
| Mùng 7 tháng Bảy | Tiết Thất Tịch | Một bộ phận gia đình và cộng đồng chịu ảnh hưởng văn hóa Á Đông | Ngày lễ gắn với truyện Ngưu Lang – Chức Nữ |
| Mùng 8–10 tháng Bảy | Lễ hội Điện Huệ Nam | Thành phố Huế | Rước Thánh Mẫu, rước thuyền và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu |
| Ngày 13–15 tháng Bảy | Thời gian chuẩn bị và tổ chức Rằm tháng Bảy | Nhiều gia đình người Việt | Cúng gia tiên, tưởng nhớ người đã khuất và cúng chúng sinh |
| Ngày 14 tháng Bảy | Tết Síp Sí, còn gọi Xíp xí | Người Thái trắng tại Sơn La và một số vùng Tây Bắc | Tết gia đình, tri ân tổ tiên, chăm sóc trẻ em và vui cộng đồng |
| Ngày 14–15 tháng Bảy | Tết Pây Tái | Người Tày, Nùng tại Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai và một số địa phương | Con gái, con rể về thăm và báo hiếu nhà ngoại |
| Khoảng ngày 14–15 tháng Bảy | Tết Rằm tháng Bảy của người Dao | Các cộng đồng người Dao | Sum họp, cúng tổ tiên và làm các loại bánh truyền thống |
| Rằm tháng Bảy | Lễ Vu Lan | Các chùa và cộng đồng Phật tử trên cả nước | Báo hiếu cha mẹ, tưởng nhớ tổ tiên và thực hành hạnh hiếu |
| Rằm tháng Bảy | Tết Trung Nguyên | Một số cộng đồng người Việt và người Hoa | Cúng tổ tiên, cầu siêu và tưởng niệm người đã khuất |
| Rằm tháng Bảy | Lễ xá tội vong nhân, cúng chúng sinh | Nhiều gia đình và cộng đồng người Việt | Bố thí thức ăn cho những vong linh không có người thờ cúng theo quan niệm dân gian |
| Ngày 15–17 tháng Bảy | Lễ hội đền Bảo Hà | Xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai | Tưởng niệm danh tướng Hoàng Bảy, rước, tế và sinh hoạt tín ngưỡng thờ Mẫu |
| Ngày 17 tháng Bảy | Chính hội đền Bảo Hà | Xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai | Ngày giỗ Ông Hoàng Bảy theo lệ tại di tích |
| Trong tháng Bảy | Tết Khu Cù Tê của các nhóm La Chí khác | Một số cộng đồng La Chí | Ngày tổ chức khác nhau giữa từng bản và dòng họ |
| Ngày 22–24 tháng Bảy | Lễ hội đền Đồng Bào | Phường Thạch Khôi, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, rước Thánh Mẫu và lễ Phật |
| Ngày 25–28 tháng Bảy | Vu Lan Thắng hội Cầu Kè | Xã Cầu Kè, tỉnh Vĩnh Long | Cúng Ông Bổn, cầu an, tưởng niệm tổ tiên và sinh hoạt cộng đồng người Hoa |
| Trong tháng Bảy | Các đại lễ Vu Lan tại chùa | Các cơ sở Phật giáo | Tụng kinh, thuyết pháp, cầu siêu, tri ân và hoạt động thiện nguyện |
Bảng sử dụng ngày truyền thống hoặc khoảng thời gian thường gặp. Lịch khai mạc, rước, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động du lịch của từng năm cần được kiểm tra qua thông báo mới nhất của địa phương hoặc cơ sở tổ chức.
Tết Khu Cù Tê của người La Chí
Thời gian không hoàn toàn giống nhau giữa các cộng đồng
Tết Khu Cù Tê là một trong những sinh hoạt văn hóa quan trọng nhất của người La Chí. Tết được tổ chức vào tháng 7 Âm lịch, nhưng ngày bắt đầu không thống nhất giữa mọi bản.
Theo tư liệu về các cộng đồng La Chí ở vùng núi phía Bắc, nhóm tại bản Díu thường bắt đầu ăn Tết từ ngày mùng 1 tháng Bảy, nhóm tại bản Phùng từ ngày 17 tháng Bảy, trong khi một số cộng đồng khác có thể tổ chức muộn hơn. Thời gian kéo dài do hội đồng già làng và trưởng bản quyết định nhưng không quá 15 ngày.
Bởi vậy, không nên đưa một ngày duy nhất vào lịch chung của toàn bộ người La Chí. Người muốn tham dự cần tìm hiểu chương trình của từng cộng đồng và từng năm.
Ý nghĩa của Tết Khu Cù Tê
Tết là dịp người trong dòng họ và những thành viên đi làm xa trở về sum họp, dọn dẹp nơi an nghỉ của tổ tiên, chuẩn bị lễ vật và cùng tham gia nghi thức tại nhà trưởng tộc hoặc nhà cộng đồng.
Theo quan niệm truyền thống của người La Chí, tổ tiên được mời về ăn Tết, chứng giám lòng thành của con cháu và bảo trợ cho gia đình, làng bản. Những lời cầu thường hướng đến sức khỏe, sự đoàn kết, cây lúa tốt tươi và mùa màng bội thu.
Lễ vật có thể gồm xôi, thịt, rượu truyền thống và những sản phẩm do cộng đồng làm ra. Các nghi thức được thực hiện theo những quy định riêng về người chủ trì, thứ tự dòng họ và không gian hành lễ.
Sau phần cúng là hoạt động ăn uống, đánh trống, hát đối đáp và giao lưu. Tiếng trống trong dịp Tết có ý nghĩa đặc biệt, không được sử dụng tùy tiện ngoài thời gian nghi lễ theo quan niệm của một số cộng đồng.
Tết Khu Cù Tê của người La Chí đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc bảo tồn cần duy trì cả tiếng nói, bài cúng, người thực hành, không gian cộng đồng và vai trò quyết định của chính người La Chí.
Tiết Thất Tịch vào mùng 7 tháng Bảy
Mùng 7 tháng 7 Âm lịch được gọi là tiết Thất Tịch trong văn hóa của một số quốc gia Đông Á. Ngày này gắn với truyện Ngưu Lang – Chức Nữ, đôi vợ chồng bị ngăn cách và chỉ được gặp nhau một lần mỗi năm trên cầu Ô Thước.
Tại Việt Nam, Thất Tịch không phải một lễ hội công cộng được tổ chức thống nhất trên toàn quốc. Truyện Ngưu Lang – Chức Nữ chủ yếu tồn tại trong kho tàng truyện kể dân gian, văn học, tín ngưỡng và cách giải thích về những cơn mưa đầu tháng Bảy.
Một số chùa, đền hoặc cộng đồng có thể có sinh hoạt riêng trong ngày này. Những năm gần đây, Thất Tịch còn được giới trẻ chú ý như ngày cầu duyên hoặc ăn chè đậu đỏ. Tuy nhiên, việc ăn một món ăn hay thực hiện một nghi thức không bảo đảm sẽ tìm được tình yêu hoặc thay đổi chuyện tình cảm.
Trong bài thống kê lễ hội, Thất Tịch nên được xác định là một lễ tiết văn hóa có mức độ thực hành khác nhau, không phải một lễ hội truyền thống lớn có địa điểm trung tâm.
Lễ hội Điện Huệ Nam tháng 7 Âm lịch
Thời gian và không gian tổ chức
Lễ hội Điện Huệ Nam, thường được biết đến với tên lễ hội Điện Hòn Chén, được tổ chức hai kỳ trong năm vào tháng Ba và tháng Bảy Âm lịch.
Kỳ lễ tháng Bảy thường diễn ra từ ngày mùng 8 đến mùng 10. Năm 2025, lễ hội được tổ chức đúng trong ba ngày này tại Điện Huệ Nam, đình làng Hải Cát, các điện thờ liên quan và trên tuyến sông Hương.
Điện Huệ Nam nằm bên sông Hương, thành phố Huế, là trung tâm thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của nhiều cộng đồng.
Những hoạt động chính
Điểm nổi bật của lễ hội là các đoàn thuyền rước Thánh Mẫu trên sông Hương. Thuyền được trang trí cờ, hoa và đồ nghi lễ, tạo thành một không gian diễn xướng vừa trang nghiêm vừa giàu màu sắc.
Các nghi thức có thể gồm cung nghinh Thánh Mẫu, dâng hương, tế lễ, hầu đồng, hát văn và sinh hoạt của những hội đoàn thực hành tín ngưỡng.
Lễ hội phản ánh quá trình giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nữ thần Pô Nagar của người Chăm, hình tượng Thiên Y A Na trong văn hóa Việt và những yếu tố nghi lễ được phát triển dưới triều Nguyễn.
Các truyền thuyết về Thiên Y A Na và quyền năng của Thánh Mẫu thuộc đời sống tín ngưỡng. Không nên diễn giải việc tham dự lễ hội hay dâng lễ như một cách chắc chắn đem lại tài lộc, chữa bệnh hoặc thay đổi vận mệnh.
Lưu ý khi tham dự
Do nhiều nghi thức diễn ra trên sông, người tham dự phải tuân thủ hướng dẫn về giao thông đường thủy, số người trên thuyền, thiết bị cứu sinh và khu vực dành cho khách.
Không tự ý xuống thuyền của các hội đoàn, chạm vào đồ thờ hoặc quay phim cận cảnh người thực hiện nghi lễ khi chưa được đồng ý.
Lịch từng năm có thể thay đổi về giờ xuất phát, bến thuyền và tuyến rước. Ngày mùng 8–10 là mốc thường gặp nhưng chương trình chính thức vẫn cần được kiểm tra trước chuyến đi.
Tết Síp Sí của người Thái trắng
Ngày Tết 14 tháng Bảy
Tết Síp Sí, còn được gọi là Xíp xí, được người Thái trắng tại Sơn La và một số vùng Tây Bắc tổ chức vào ngày 14 tháng 7 Âm lịch.
Tên gọi thường được giải thích theo cách đếm của tiếng Thái, trong đó “síp sí” mang nghĩa ngày 14. Tết có thể chỉ diễn ra trong một ngày, thậm chí tập trung vào bữa trưa của ngày 14.
Đây là dịp các gia đình tạm gác công việc, chuẩn bị đồ ăn, dâng lễ tổ tiên và dành sự quan tâm đặc biệt cho trẻ em.
Sinh hoạt gia đình và cộng đồng
Lễ vật thay đổi theo từng địa phương và gia đình. Một số nơi làm bánh, thịt vịt, thịt gà, cá, xôi cùng những món ăn truyền thống.
Con cháu dâng lễ lên tổ tiên, sau đó gia đình cùng dùng bữa. Trẻ em được mặc quần áo đẹp, nhận quà và tham gia vui chơi.
Tết còn là dịp cộng đồng tổ chức hát, múa xòe, đánh đàn tính tẩu và các trò chơi dân gian. Quy mô hiện nay khác nhau giữa từng bản; có nơi chỉ duy trì trong gia đình, nơi khác phát triển thành ngày hội văn hóa.
Tết Síp Sí mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, giáo dục con cháu và củng cố sự gắn kết. Không nên đồng nhất ngày Tết này với lễ Vu Lan hoặc tục cúng cô hồn của người Việt, dù cùng diễn ra trong tháng Bảy.
Tết Pây Tái của người Tày, Nùng
Tết báo hiếu nhà ngoại
Pây Tái, Pay Tái hoặc Pây chường Tái là phong tục quan trọng của người Tày, Nùng tại Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai và một số tỉnh miền núi phía Bắc.
Tết thường được tổ chức vào ngày 14 và 15 tháng Bảy. Trong dịp này, người con gái đã lấy chồng cùng chồng, con chuẩn bị lễ vật trở về thăm cha mẹ đẻ và cúng tổ tiên bên ngoại.
“Pây Tái” có thể hiểu gần với việc về bên ngoại. Đây là một trong những dịp hiếm hoi trong năm người phụ nữ đã lập gia đình trở về nhà cha mẹ đẻ với vai trò trung tâm của ngày lễ.
Lễ vật và ẩm thực
Lễ vật thường có thịt vịt, bánh gai, bánh dày, rượu và các sản phẩm do gia đình chuẩn bị. Tại nhiều cộng đồng Tày, Nùng, thịt vịt được xem là món ăn đặc trưng của Rằm tháng Bảy.
Người Tày, Nùng có câu truyền miệng với ý nghĩa tháng Giêng ăn thịt gà, tháng Bảy ăn thịt vịt. Tuy nhiên, cách chế biến và mâm lễ có sự khác nhau giữa từng vùng.
Con rể chuẩn bị lễ vật để thể hiện lòng biết ơn đối với cha mẹ vợ. Con gái thăm hỏi, chăm sóc cha mẹ, cùng sửa soạn mâm cúng và gặp gỡ họ hàng bên ngoại.
Từ phong tục gia đình đến ngày hội văn hóa
Tại một số địa phương, Pây Tái được tổ chức thành ngày hội nhằm giới thiệu ẩm thực, trang phục, dân ca, trò chơi và phong tục của người Tày, Nùng.
Hoạt động quảng bá giúp nhiều người biết đến di sản nhưng không nên làm lu mờ ý nghĩa cốt lõi là báo hiếu, sum họp và duy trì quan hệ giữa người con gái đã lấy chồng với gia đình bên ngoại.
Pây Tái không phải ngày “con gái bắt buộc phải biếu lễ lớn”. Giá trị của phong tục nằm ở tình cảm, sự thăm hỏi và trách nhiệm gia đình, không nằm ở giá trị vật chất của lễ vật.
Tết Rằm tháng Bảy của người Dao và các dân tộc khác
Tết Rằm tháng Bảy của người Dao
Rằm tháng Bảy là một ngày Tết quan trọng của nhiều cộng đồng người Dao. Các gia đình sum họp, chuẩn bị lễ cúng tổ tiên và những người có công với dòng họ.
Lễ vật có thể gồm thịt, xôi, rượu, bánh dày, bánh mật hoặc bánh gù đen, tùy theo nhóm Dao và địa phương. Cách làm bánh, màu sắc và nguyên liệu phản ánh tri thức ẩm thực riêng của cộng đồng.
Ngày Tết là dịp con cháu nhớ đến tổ tiên, cảm tạ những lực lượng được tin là che chở cho gia đình và cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi.
Không nên áp dụng một mâm cúng duy nhất cho mọi nhóm Dao. Người Dao đỏ, Dao tiền, Dao quần chẹt, Dao họ và các nhóm địa phương có thể có nghi thức khác nhau.
Rằm tháng Bảy của một số cộng đồng người Mông
Tại một số cộng đồng người Mông, Rằm tháng Bảy cũng là dịp gia đình chuẩn bị đồ ăn, cúng tổ tiên và gặp gỡ họ hàng.
Thời gian có thể kéo dài từ ngày 11 đến ngày 15 tháng Bảy. Tuy nhiên, phong tục không phổ biến giống nhau trong toàn bộ cộng đồng người Mông.
Khi viết bài riêng cần xác định rõ nhóm địa phương, bản cư trú và cách thực hành, tránh dùng một trường hợp cụ thể để mô tả cho tất cả người Mông tại Việt Nam.
Lễ Vu Lan vào Rằm tháng Bảy
Ngày lễ báo hiếu của Phật giáo
Lễ Vu Lan được tổ chức vào ngày 15 tháng 7 Âm lịch, là một trong những ngày lễ quan trọng của Phật giáo Bắc tông.
Ngày lễ gắn với câu chuyện Bồ Tát Mục Kiền Liên tưởng nhớ và tìm cách cứu mẹ khỏi cảnh khổ. Nội dung câu chuyện được lưu truyền trong kinh điển, nghi lễ và văn hóa Phật giáo, trở thành biểu tượng về lòng hiếu thảo.
Khi Phật giáo hiện diện tại Việt Nam, tinh thần Vu Lan hòa quyện với truyền thống thờ cúng tổ tiên và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.
Các nghi thức thường gặp
Các chùa có thể tổ chức tụng kinh Vu Lan, thuyết pháp về hiếu đạo, cầu siêu, cúng dường chư tăng, thắp nến tri ân và hoạt động thiện nguyện.
Nghi thức bông hồng cài áo được nhiều cơ sở thực hành nhằm nhắc nhở mỗi người trân trọng cha mẹ. Cách sử dụng màu hoa và trình tự nghi thức có thể thay đổi giữa từng nơi.
Một số đại lễ được tổ chức trước ngày rằm để phù hợp lịch của tăng ni và Phật tử. Vì vậy, mùa Vu Lan có thể kéo dài trong phần lớn tháng Bảy, dù ngày chính lễ vẫn là rằm tháng Bảy.
Hiếu hạnh không chỉ dành cho người đã khuất
Tinh thần Vu Lan không chỉ nằm ở việc làm lễ cho cha mẹ, tổ tiên đã mất. Người còn cha mẹ được nhắc nhở quan tâm, chăm sóc và thể hiện lòng biết ơn khi cha mẹ còn hiện diện.
Việc phụng dưỡng, lắng nghe, chia sẻ khó khăn và xây dựng đời sống gia đình hòa thuận có ý nghĩa thiết thực hơn những mâm lễ quá lớn hoặc hình thức phô trương.
Đốt nhiều vàng mã không phải yêu cầu cốt lõi của Phật giáo. Nhiều chức sắc Phật giáo khuyến nghị tổ chức Vu Lan thanh tịnh, tiết kiệm, tránh mê tín và hạn chế việc đốt vàng mã gây lãng phí, ô nhiễm.
Rằm tháng Bảy, Tết Trung Nguyên và tục cúng chúng sinh
Cúng gia tiên
Trong nhiều gia đình người Việt, Rằm tháng Bảy là dịp chuẩn bị mâm cơm cúng ông bà, cha mẹ và tổ tiên.
Mâm cúng tùy điều kiện của từng gia đình, có thể gồm cơm, canh, món mặn, món chay, hoa, quả và hương. Không có một thực đơn bắt buộc áp dụng cho mọi vùng miền.
Mục đích chính là tưởng nhớ người đã khuất, giáo dục con cháu về nguồn cội và tạo dịp sum họp. Mâm cúng nên được chuẩn bị trong tinh thần thành kính, tránh vay mượn hoặc chi tiêu quá khả năng.
Tết Trung Nguyên
Rằm tháng Bảy còn được gọi là Tết Trung Nguyên trong hệ thống Thượng Nguyên, Trung Nguyên và Hạ Nguyên của văn hóa Á Đông.
Tên gọi và cách thực hành phổ biến hơn trong một số cộng đồng người Hoa, cơ sở tín ngưỡng và gia đình chịu ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật giáo cùng tín ngưỡng dân gian.
Tết Trung Nguyên có thể gồm lễ cúng tổ tiên, cầu siêu, thí thực và những nghi thức tại miếu, hội quán. Không nên coi toàn bộ cách tổ chức của người Hoa là phong tục chung của mọi gia đình Việt Nam.
Tục cúng chúng sinh
Theo quan niệm dân gian, nhiều gia đình chuẩn bị một mâm lễ ngoài nhà để cúng những vong linh không có thân nhân thờ phụng. Lễ thường có cháo loãng, gạo, muối, bánh, bỏng, hoa quả và thức ăn đơn giản.
Cúng chúng sinh còn được gọi là cúng cô hồn hoặc thí thực. Đây là thực hành mang ý nghĩa chia sẻ và bố thí trong quan niệm truyền thống, không phải việc “mua chuộc ma quỷ” hoặc bảo đảm gia đình tránh được mọi tai họa.
Thời gian cúng không thống nhất. Có gia đình làm lễ vào ngày 14, có nơi vào ngày 15 hoặc một ngày thuận tiện trong nửa đầu tháng Bảy.
Cần phân biệt mâm cúng gia tiên với mâm cúng chúng sinh. Mâm gia tiên thường đặt tại nơi thờ trong nhà, còn lễ chúng sinh theo tập quán phổ biến được đặt ngoài sân hoặc trước nhà.
Không nên coi tháng Bảy là tháng tuyệt đối xui xẻo
Quan niệm phải kiêng mọi hoạt động quan trọng trong suốt tháng Bảy không có cơ sở khoa học và cũng không phản ánh đầy đủ truyền thống văn hóa Việt Nam.
Trong thực tế, tháng Bảy là mùa báo hiếu, tưởng niệm và thực hành lòng nhân ái. Việc quyết định cưới hỏi, làm nhà, khai trương hoặc thực hiện công việc cần dựa trên điều kiện thực tế, pháp luật, tài chính và sự đồng thuận của những người liên quan.
Các lời quảng cáo về vật phẩm “trừ tà”, “giải hạn tháng cô hồn” hoặc nghi lễ bảo đảm tránh mọi rủi ro cần được nhìn nhận thận trọng.
Lễ hội đền Bảo Hà
Thời gian và địa điểm
Đền Bảo Hà nằm tại xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, là nơi thờ danh tướng Hoàng Bảy, thường được gọi là Ông Hoàng Bảy Bảo Hà.
Lễ hội thường được tổ chức trong khoảng ngày 15 đến ngày 17 tháng 7 Âm lịch, trong đó ngày 17 là ngày chính hội và ngày giỗ Ông Hoàng Bảy theo lệ tại di tích.
Đền đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Đây là một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng tại vùng thượng lưu sông Hồng.
Nhân vật được thờ
Theo tư liệu và truyền thuyết địa phương, Hoàng Bảy là một vị tướng có công bảo vệ vùng biên giới, tổ chức đời sống và giúp đỡ nhân dân.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, ông được tôn là Ông Hoàng Bảy, một vị thánh trong hệ thống các Quan Hoàng.
Những chi tiết về thân thế, thời đại và chiến công của nhân vật có sự đan xen giữa lịch sử, thần tích và truyền thuyết. Khi viết bài chuyên sâu cần phân biệt rõ từng loại tư liệu.
Hoạt động lễ hội
Lễ hội có thể gồm rước kiệu, dâng hương, tế lễ, văn nghệ, thể thao và những hoạt động văn hóa địa phương.
Hát chầu văn và thực hành hầu đồng xuất hiện trong không gian tín ngưỡng của đền. Đây là hình thức nghi lễ và diễn xướng tổng hợp, không nên giản lược thành phương thức xin tài lộc hoặc cầu cờ bạc.
Theo quan niệm của một số người thực hành tín ngưỡng, Ông Hoàng Bảy gắn với sự hào hoa và tài trí. Tuy nhiên, không có cơ sở để khẳng định việc dâng lễ tại đền sẽ chắc chắn giúp thăng tiến, giàu có hoặc thắng trong các trò may rủi.
Lưu ý khi đi lễ
Ngày chính hội thường có đông người. Khách tham dự nên tuân thủ phân luồng, không chen lấn, không đặt tiền lên tượng, ngai thờ hoặc đồ tế khí.
Lễ vật nên giản dị. Không mua hoặc dâng những vật phẩm vi phạm pháp luật, không tin vào lời mời chào cúng thuê hay làm lễ “đổi vận”.
Lễ hội đền Đồng Bào
Lễ hội đền Đồng Bào được tổ chức từ ngày 22 đến ngày 24 tháng 7 Âm lịch tại tổ dân phố Đồng Bào, phường Thạch Khôi, thành phố Hải Phòng.
Quần thể đình, đền, chùa và miếu tại đây thờ Hoàng Thái hậu Ỷ Lan cùng các vị thần, Phật theo truyền thống của cộng đồng. Di tích đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia năm 1991.
Theo thần tích địa phương, Ỷ Lan từng dừng chân tại vùng đất này, giúp đỡ người dân và khuyến khích việc làm ăn, hướng thiện. Những chi tiết về việc bà ban vàng, mua ruộng và lập chùa thuộc thần tích được cộng đồng lưu truyền.
Nghi thức nổi bật là rước Thánh Mẫu từ đền lên chùa Phúc Khánh lễ Phật. Hoạt động thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nhân vật lịch sử, thờ Mẫu và Phật giáo.
Phần hội có thể gồm diễn xướng hầu bóng, văn nghệ, kéo co, bịt mắt đập niêu và những trò chơi dân gian khác.
Lễ hội là dịp cộng đồng tưởng niệm Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, giáo dục truyền thống và gắn kết người dân. Các bài viết chuyên sâu cần tiếp tục kiểm chứng thần tích, niên đại kiến trúc, hiện vật và hồ sơ xếp hạng di tích.
Vu Lan Thắng hội Cầu Kè
Thời gian và địa điểm
Vu Lan Thắng hội, còn được gọi là lễ hội Cúng Ông Bổn Cầu Kè, diễn ra từ ngày 25 đến ngày 28 tháng 7 Âm lịch tại xã Cầu Kè, tỉnh Vĩnh Long.
Địa điểm trung tâm là Vạn Niên Phong Cung, một cơ sở tín ngưỡng có vai trò quan trọng đối với cộng đồng người Hoa và cư dân địa phương.
Lễ hội được tổ chức vào cuối tháng Bảy, sau ngày chính lễ Vu Lan. Vì vậy, không nên đồng nhất toàn bộ Vu Lan Thắng hội với lễ Vu Lan tại các chùa Phật giáo.
Tính chất văn hóa
Lễ hội kết hợp nhiều lớp tín ngưỡng và văn hóa, gồm thờ Ông Bổn, tưởng niệm tổ tiên, cầu an và thực hành bố thí trong dịp Trung Nguyên.
Ông Bổn là danh xưng có cách giải thích khác nhau giữa các cộng đồng người Hoa. Tùy nhóm phương ngữ và lịch sử di cư, đối tượng được đồng nhất với Ông Bổn có thể không hoàn toàn giống nhau.
Phần lễ có các nghi thức tại Vạn Niên Phong Cung, hoạt động cầu an, cúng tế và tưởng niệm. Phần hội có thể gồm múa lân – sư – rồng, biểu diễn nghệ thuật, trò chơi và giới thiệu ẩm thực.
Lễ hội thể hiện quá trình giao lưu lâu dài giữa người Hoa, người Khmer và người Việt tại khu vực Cầu Kè.
Giá trị cộng đồng
Vu Lan Thắng hội không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng. Đây còn là dịp những người đi xa trở về, các gia đình gặp gỡ và cộng đồng cùng đóng góp cho công việc chung.
Hoạt động tổ chức cần tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng thực hành, tránh biến nghi lễ thành chương trình biểu diễn thuần túy hoặc sử dụng niềm tin để quảng bá dịch vụ mê tín.
Thống kê lễ hội tháng Bảy theo loại hình
Lễ hội tín ngưỡng thờ Mẫu và thần linh
Nhóm này gồm:
- Lễ hội Điện Huệ Nam.
- Lễ hội đền Bảo Hà.
- Lễ hội đền Đồng Bào.
- Vu Lan Thắng hội Cầu Kè.
Các lễ hội cùng có hoạt động dâng hương, rước và tế nhưng đối tượng thờ phụng không giống nhau.
Điện Huệ Nam thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu; đền Bảo Hà thờ Ông Hoàng Bảy; đền Đồng Bào thờ Hoàng Thái hậu Ỷ Lan; Vạn Niên Phong Cung gắn với tín ngưỡng Ông Bổn của cộng đồng người Hoa.
Không nên sử dụng khái niệm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ để giải thích toàn bộ những cơ sở trên.
Lễ Phật giáo
Lễ Vu Lan là ngày lễ Phật giáo tiêu biểu nhất trong tháng. Các chùa có thể tổ chức lễ trong nhiều ngày nhưng chính lễ vào rằm tháng Bảy.
Nội dung hướng đến hiếu hạnh, cầu siêu, cúng dường và thực hành từ thiện. Việc cúng cô hồn trong dân gian có thể diễn ra cùng thời điểm nhưng không phải toàn bộ đều thuộc nghi thức Phật giáo.
Lễ tiết gia đình
Nhóm này gồm:
- Cúng gia tiên Rằm tháng Bảy.
- Tết Trung Nguyên trong một số gia đình.
- Tục cúng chúng sinh.
- Tiết Thất Tịch.
- Các bữa cơm sum họp trong Tết Síp Sí và Pây Tái.
Những lễ tiết này chủ yếu được thực hành trong phạm vi gia đình. Không có mâm lễ bắt buộc áp dụng cho mọi cộng đồng.
Tết của các dân tộc
Nhóm tiêu biểu gồm:
- Tết Khu Cù Tê của người La Chí.
- Tết Síp Sí của người Thái trắng.
- Tết Pây Tái của người Tày, Nùng.
- Tết Rằm tháng Bảy của người Dao.
- Một số phong tục Rằm tháng Bảy của người Mông.
Điểm chung là tưởng nhớ tổ tiên và sum họp gia đình, nhưng nghi thức, lễ vật, người chủ trì và không gian thực hành rất khác nhau.
Phân bố lễ hội tháng Bảy theo vùng miền
Miền núi phía Bắc
Lào Cai có lễ hội đền Bảo Hà và phong tục Pây Tái của một số cộng đồng Tày, Nùng. Sơn La có Tết Síp Sí của người Thái trắng.
Lạng Sơn, Cao Bằng và một số khu vực miền núi duy trì Pây Tái vào ngày 14–15 tháng Bảy. Người Dao tại nhiều tỉnh tổ chức Tết Rằm tháng Bảy với cách chuẩn bị riêng.
Các cộng đồng La Chí tại vùng Xín Mần, Hoàng Su Phì và những địa phương lân cận tổ chức Tết Khu Cù Tê theo lịch của từng bản.
Đồng bằng và trung du Bắc Bộ
Nhiều gia đình tổ chức cúng gia tiên, cúng chúng sinh và tham dự lễ Vu Lan tại chùa.
Thành phố Hải Phòng có lễ hội đền Đồng Bào từ ngày 22 đến ngày 24 tháng Bảy.
Ngoài những lễ hội được công bố rộng rãi, nhiều đình, đền tại đồng bằng Bắc Bộ còn có ngày kỵ thần hoặc lễ tế trong tháng nhưng chỉ tổ chức nội bộ.
Miền Trung
Thành phố Huế có lễ hội Điện Huệ Nam, một trong những lễ hội thờ Mẫu đặc sắc trên sông Hương.
Nhiều chùa tại miền Trung tổ chức đại lễ Vu Lan, cầu siêu, thả hoa đăng và hoạt động thiện nguyện. Một số làng còn duy trì tục cúng âm hồn hoặc tưởng niệm những người mất trong chiến tranh, thiên tai và trên biển.
Cách tổ chức tại từng làng không giống nhau, vì vậy cần xác định rõ tên địa phương khi xây dựng bài chuyên sâu.
Nam Bộ
Các chùa Bắc tông, Nam tông và chùa Hoa tổ chức hoạt động Vu Lan, cầu siêu hoặc Trung Nguyên theo truyền thống của từng cộng đồng.
Tại xã Cầu Kè, tỉnh Vĩnh Long, Vu Lan Thắng hội diễn ra từ ngày 25 đến ngày 28 tháng Bảy, phản ánh văn hóa của cộng đồng người Hoa và quá trình giao lưu với người Việt, Khmer.
Nhiều đình, miếu, hội quán người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, An Giang, Cần Thơ và các địa phương khác cũng tổ chức lễ Trung Nguyên, nhưng ngày và diễn trình không hoàn toàn thống nhất.
Những nhầm lẫn thường gặp
Đồng nhất Vu Lan với cúng cô hồn
Vu Lan là ngày lễ báo hiếu của Phật giáo. Cúng cô hồn hoặc cúng chúng sinh là phong tục dân gian hướng đến những vong linh không có người thờ phụng.
Hai sinh hoạt có thể cùng diễn ra vào Rằm tháng Bảy và có sự giao thoa, nhưng khác nhau về đối tượng, ý nghĩa và không gian thực hành.
Gọi toàn bộ tháng Bảy là tháng cô hồn
Tên gọi “tháng cô hồn” chỉ phản ánh một lớp quan niệm dân gian. Tháng Bảy còn là mùa Vu Lan, Tết báo hiếu, Tết tổ tiên và thời điểm diễn ra nhiều lễ hội cộng đồng.
Việc chỉ nhấn mạnh nỗi sợ và vận rủi có thể làm lu mờ những giá trị về hiếu nghĩa, nhân ái và gắn kết gia đình.
Cho rằng mọi dân tộc đều ăn Rằm tháng Bảy giống nhau
Người Thái trắng có Tết Síp Sí; người Tày, Nùng có Pây Tái; người La Chí có Khu Cù Tê; người Dao có các món bánh và nghi thức riêng.
Cùng diễn ra trong một tháng không có nghĩa những ngày Tết này có chung nguồn gốc hoặc cách tổ chức.
Nhầm ngày lễ với lịch sự kiện từng năm
Điện Huệ Nam thường tổ chức từ mùng 8 đến mùng 10 nhưng giờ rước thuyền thay đổi theo kế hoạch.
Đền Bảo Hà có chính hội ngày 17 nhưng hoạt động có thể bắt đầu từ ngày 15. Vu Lan Thắng hội Cầu Kè có ngày lệ 25–28 nhưng tuần lễ văn hóa của một năm cụ thể có thể khai mạc sớm hơn.
Cho rằng lễ lớn sẽ đem lại nhiều may mắn hơn
Lễ vật không quyết định giá trị của lòng hiếu thảo hay sự thành kính. Không có cơ sở để khẳng định dâng lễ nhiều, đốt nhiều vàng mã hoặc thuê người làm lễ sẽ chắc chắn giúp gia đình tránh tai họa, phát tài hay thay đổi số phận.
Lưu ý khi tham dự lễ hội tháng 7 Âm lịch
Người tham dự nên kiểm tra lịch mới nhất của chính quyền địa phương, ban quản lý di tích hoặc cơ sở tôn giáo. Thời gian rước, khai lễ và các chương trình văn hóa có thể thay đổi.
Tại chùa, cần giữ sự trang nghiêm, mặc trang phục lịch sự và không đặt tiền lên tượng Phật, đồ thờ hoặc kiến trúc.
Khi tham dự lễ hội Điện Huệ Nam, phải tuân thủ quy định an toàn đường thủy, không tự ý lên thuyền của đoàn rước.
Tại đền Bảo Hà và các di tích đông khách, nên bảo quản tài sản cá nhân, không nghe theo người chèo kéo cúng thuê và không mua vật phẩm được quảng cáo có khả năng đổi vận.
Khi tham dự Tết của cộng đồng dân tộc, cần xin phép trước khi chụp ảnh nghi lễ, đồ cúng, bàn thờ hoặc người chủ trì. Một số không gian chỉ dành cho thành viên dòng họ hoặc người được cộng đồng lựa chọn.
Việc cúng Rằm tháng Bảy tại gia đình nên gọn gàng, an toàn về lửa và thực phẩm. Không rải tiền thật, đốt vàng mã tràn lan hoặc để đồ cúng gây cản trở giao thông.
Đối với cúng chúng sinh, cần giữ vệ sinh, tránh tranh giành, xô xát hoặc để thức ăn bị vứt bỏ lãng phí.
Giá trị chung của các lễ hội tháng 7 Âm lịch
Lễ hội và lễ tiết tháng Bảy đề cao đạo lý hiếu nghĩa. Vu Lan, Pây Tái, Síp Sí và Tết Rằm tháng Bảy của người Dao đều nhắc nhở con cháu quan tâm đến cha mẹ, tổ tiên và quan hệ gia đình.
Tết Khu Cù Tê giúp người La Chí duy trì quan hệ dòng họ, bài cúng, tiếng nói, ẩm thực và những tri thức liên quan đến sản xuất nông nghiệp.
Lễ hội Điện Huệ Nam, đền Bảo Hà và đền Đồng Bào góp phần bảo tồn nghi thức rước, tế lễ, chầu văn, hầu đồng cùng những truyền thuyết và ký ức của cộng đồng.
Vu Lan Thắng hội Cầu Kè thể hiện lịch sử cư trú, đời sống tín ngưỡng và sự giao lưu giữa người Hoa với các cộng đồng tại đồng bằng sông Cửu Long.
Tục cúng chúng sinh chứa đựng tinh thần chia sẻ đối với những người không có nơi nương tựa trong quan niệm truyền thống. Khi được thực hành tiết kiệm và văn minh, phong tục góp phần nuôi dưỡng lòng trắc ẩn thay vì gây sợ hãi.
Các lễ hội tháng Bảy cũng tạo môi trường để duy trì âm nhạc, múa, trò chơi, nghề thủ công và ẩm thực. Tuy nhiên, việc phát triển du lịch phải tôn trọng người thực hành và không biến nghi lễ thành sản phẩm mê tín hoặc hoạt động thương mại quá mức.
Kết luận
Các lễ hội diễn ra vào tháng 7 Âm lịch tại Việt Nam tập trung nổi bật quanh ngày rằm nhưng không chỉ giới hạn ở lễ Vu Lan và tục cúng chúng sinh.
Đầu tháng có Tết Khu Cù Tê của người La Chí và tiết Thất Tịch. Từ mùng 8 đến mùng 10 là lễ hội Điện Huệ Nam tại thành phố Huế.
Ngày 14 tháng Bảy có Tết Síp Sí của người Thái trắng. Khoảng ngày 14–15 là Tết Pây Tái của người Tày, Nùng, Tết Rằm tháng Bảy của người Dao và nhiều sinh hoạt tưởng nhớ tổ tiên trong các cộng đồng dân tộc.
Rằm tháng Bảy là ngày lễ Vu Lan của Phật giáo, đồng thời là dịp nhiều gia đình người Việt cúng gia tiên, tổ chức Tết Trung Nguyên và cúng chúng sinh. Những sinh hoạt này có sự giao thoa nhưng cần được phân biệt về nguồn gốc và ý nghĩa.
Ngày 17 tháng Bảy là chính hội đền Bảo Hà tại tỉnh Lào Cai. Từ ngày 22 đến ngày 24 diễn ra lễ hội đền Đồng Bào tại thành phố Hải Phòng. Cuối tháng, từ ngày 25 đến ngày 28, cộng đồng tại Cầu Kè, tỉnh Vĩnh Long tổ chức Vu Lan Thắng hội.
Danh sách thống kê giúp người đọc xác định những mốc lễ hội chính nhưng không thay thế bài viết chuyên sâu về từng di sản. Khi triển khai bài riêng, cần tiếp tục kiểm tra địa danh hành chính hiện hành, ngày lệ, cộng đồng chủ trì, đối tượng thờ phụng và lịch tổ chức của năm cụ thể.
Giá trị bền vững của tháng 7 Âm lịch không nằm ở nỗi sợ về vận rủi. Điều đáng trân trọng hơn là lòng hiếu thảo, sự biết ơn, tinh thần chia sẻ và khả năng kết nối những người đang sống với gia đình, tổ tiên và cộng đồng.
