Trong đời sống tín ngưỡng của người dân Hải Phòng, Bà Chúa Năm Phương là một vị nữ thần được tôn kính với nhiều danh xưng như Chúa Ngũ Phương, Chúa Quận Năm Phương, Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa hay Chúa Bà bản cảnh. Hình tượng của bà gắn với ký ức về làng cổ Gia Viên, trận Bạch Đằng năm 938 và quan niệm bảo hộ không gian cư trú của cộng đồng.
Tuy nhiên, những thông tin về Bà Chúa Năm Phương hiện được lưu truyền qua nhiều lớp tư liệu khác nhau. Có nội dung được ghi nhận tại di tích và trong sắc phong triều Nguyễn, nhưng cũng có những chi tiết thuộc thần tích, truyền thuyết địa phương hoặc ký ức của người thực hành tín ngưỡng. Vì vậy, khi tìm hiểu về bà cần phân biệt giữa bằng chứng lịch sử với câu chuyện thiêng được cộng đồng lưu truyền.
Ngày nay, Bà Chúa Năm Phương được thờ chủ yếu tại Hải Phòng, nổi bật nhất là Đền Tiên Nga, Đền Cấm, khu vực Cây đa 13 gốc và một số địa điểm khác có liên hệ với không gian làng Gia Viên xưa. Việc thờ bà vừa thể hiện đạo lý tưởng nhớ người có công, vừa phản ánh quá trình một vị thần bản địa được tiếp nhận vào không gian tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.
Bà Chúa Năm Phương là ai?
Bà Chúa Năm Phương, thường được gọi bằng tên Hán Việt là Chúa Ngũ Phương, là một vị nữ thần bản địa gắn bó đặc biệt với vùng đất Hải Phòng. Trong thần tích và truyền thống thờ tự tại Đền Tiên Nga, bà được gọi là Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Theo thần tích địa phương, bà vốn là người họ Vũ, sinh trưởng tại làng Gia Viên, còn có tên Nôm là làng Cấm. Không gian làng cổ này thuộc vùng đất Hải Phòng ngày nay. Một số bản kể gọi tên bà là Vũ Thị Quyến Hoa, trong khi các tư liệu thờ tự thường dùng danh hiệu Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Bà được kể là người tài giỏi, đảm đang, có khả năng tổ chức và quản lý. Khi Ngô Quyền chuẩn bị cuộc chiến chống quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, bà được giao đảm nhiệm việc quân lương, quân nhu và hậu cần. Sau chiến thắng, bà được ban phong tước hiệu và được nhân dân địa phương tưởng nhớ.
Câu chuyện bà tham gia lo quân lương cho Ngô Quyền là phần quan trọng nhất trong thần tích. Nội dung này đã trở thành cơ sở để cộng đồng nhìn nhận bà như một nữ nhân có công với đất nước, không chỉ là một vị thần mang quyền năng siêu nhiên.
Tuy vậy, chưa có đủ sử liệu đương thời từ thế kỷ X để xác nhận đầy đủ tên tuổi, hành trạng và chức vụ cụ thể của bà trong quân đội Ngô Quyền. Những chi tiết ấy chủ yếu được bảo tồn trong thần tích, truyền khẩu và tư liệu thờ tự về sau. Bởi vậy, phù hợp nhất là trình bày đây như ký ức lịch sử – tín ngưỡng của cộng đồng Hải Phòng, thay vì khẳng định mọi chi tiết đều là sự kiện đã được sử học kiểm chứng.
Những danh hiệu thường gặp của Bà Chúa Năm Phương
Bà được gọi bằng nhiều tên khác nhau tùy theo di tích, bản văn và cộng đồng thực hành tín ngưỡng.
Bà Chúa Năm Phương
Đây là tên gọi phổ biến nhất trong dân gian. “Năm phương” thường được hiểu là năm hướng gồm Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung tâm.
Tên gọi này hàm ý quyền năng bao quát các phương, trông coi bản cảnh, bản xứ và bảo hộ không gian sinh sống của cộng đồng. Trong suy nghĩ dân gian, bà không chỉ gắn với một ngôi đền mà còn có thể “du phương”, hiện diện tại nhiều nơi trong vùng đất được bà che chở.
Chúa Ngũ Phương
Chúa Ngũ Phương là cách gọi bằng từ Hán Việt, có ý nghĩa tương ứng với Chúa Năm Phương. Danh xưng này thường xuất hiện trong văn chầu, hoành phi, câu đối, tranh tượng và lời thỉnh của người thực hành tín ngưỡng.
Cần hiểu “ngũ phương” trước hết là một biểu tượng về không gian. Nó không có nghĩa bà đứng đầu năm phủ trong hệ thống Tứ phủ, cũng không phải tên của một “phủ thứ năm” bên cạnh Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ và Nhạc phủ.
Chúa Quận Năm Phương
Tên gọi Chúa Quận Năm Phương kết hợp danh hiệu “Chúa Quận” với ý nghĩa cai quản năm phương. Trong ngôn ngữ tín ngưỡng dân gian, chữ “quận” thường gợi đến tước vị cao quý của một nữ thần hoặc một người phụ nữ được triều đình ban phong.
Danh xưng này có quan hệ với tên thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa tại Đền Tiên Nga.
Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa
Đây là danh hiệu có cơ sở tư liệu rõ ràng nhất tại Đền Tiên Nga. Tư liệu của di tích cho biết nơi đây còn lưu giữ hai bản sao sắc phong ban vào ngày 24 tháng 7 năm Khải Định thứ chín, tức năm 1924.
Nội dung sắc phong xác nhận miếu Tiên Nga đã thờ phúc thần Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa và cho phép địa phương tiếp tục phụng thờ. Sắc phong cũng gia tặng mỹ tự cho thần, ghi nhận vị thần có công phù trợ đất nước, che chở nhân dân theo quan niệm của triều đình và cộng đồng đương thời.
Sắc phong năm 1924 là bằng chứng cho thấy việc thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa đã được triều đình nhà Nguyễn thừa nhận vào đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, sắc phong không đồng nghĩa với việc mọi chi tiết trong thần tích về bà ở thế kỷ X đều đã được chứng minh bằng sử liệu cùng thời.
Thần tích Bà Chúa Năm Phương
Giáng sinh tại làng cổ Gia Viên
Theo thần tích được lưu truyền tại Hải Phòng, Bà Chúa Năm Phương giáng sinh vào một gia đình họ Vũ ở làng Gia Viên. Làng còn được gọi là làng Cấm, từng thuộc huyện An Dương, phủ Kinh Môn trong hệ thống địa giới hành chính xưa.
Gia Viên là một làng cổ có vị trí quan trọng trong quá trình hình thành khu vực đô thị Hải Phòng. Trải qua nhiều lần thay đổi địa giới, phần đất của làng xưa hiện nằm trong khu vực nội thành, tập trung chủ yếu tại phường Gia Viên ngày nay.
Một số bản kể cho rằng gia đình bà là một gia đình có nền nếp, bản thân bà từ nhỏ đã thông minh, tháo vát và giỏi quán xuyến. Đây là những mô típ thường gặp trong thần tích về các nữ nhân được dân gian tôn làm phúc thần.
Lo quân lương cho Ngô Quyền
Phần trung tâm của thần tích kể rằng khi Ngô Quyền tổ chức lực lượng chống quân Nam Hán, bà được giao trông coi kho lương, quân nhu và việc tiếp tế cho binh sĩ.
Trong chiến tranh thời cổ, hậu cần giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một đội quân muốn hoạt động lâu dài phải có đủ lương thực, phương tiện vận chuyển, nơi tập kết và người điều phối. Vì vậy, việc thần tích nhấn mạnh công lao lo quân lương của bà thể hiện nhận thức sâu sắc của dân gian về những đóng góp phía sau chiến trận.
Hình tượng bà không được xây dựng như một nữ tướng trực tiếp cầm quân xông trận, mà nổi bật ở khả năng tổ chức hậu cần. Đây cũng là nét riêng giúp phân biệt Bà Chúa Năm Phương với nhiều nữ thần hoặc nữ tướng khác trong tín ngưỡng Việt Nam.
Theo truyền thống địa phương, nhờ sự chuẩn bị chu đáo về quân lương và sự góp sức của nhân dân vùng cửa biển, quân đội Ngô Quyền có điều kiện giành chiến thắng trên sông Bạch Đằng năm 938.
Sau chiến thắng, Ngô Quyền được kể là đã phong cho bà tước hiệu Vũ Quận hoặc Ngô Vương Vũ Quận Chúa. Nhân dân về sau tôn bà là Quyến Hoa Công chúa và lập nơi hương khói.
Hóa thần và bảo hộ bản cảnh
Sau khi qua đời, bà được cộng đồng địa phương tôn làm phúc thần. Trong quan niệm dân gian, những người có công với nước, với làng hoặc có phẩm hạnh đặc biệt có thể được thiêng hóa, trở thành vị thần bảo hộ cộng đồng.
Từ hình ảnh một nữ nhân lo việc hậu cần cho chiến trận, Bà Chúa Năm Phương dần mang thêm quyền năng trông coi bản cảnh, bản xứ và các phương hướng. Bà được tin là có thể đi khắp nơi, xem xét đời sống của dân chúng và che chở cho những người thành tâm.
Đây là quá trình phổ biến trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam: một nhân vật được cộng đồng ghi nhớ vì công lao thực tế, sau đó được bao phủ bởi các lớp truyền thuyết, biểu tượng và trải nghiệm tâm linh.
Những câu chuyện về việc bà hiển linh, gọi xe vào ban đêm, thử lòng người hoặc trừng phạt người bất kính thuộc phạm vi truyền thuyết và ký ức dân gian. Các câu chuyện này có giá trị nghiên cứu về tâm thức cộng đồng nhưng không nên được kể như sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Ý nghĩa của tên gọi “Năm Phương”
Trong quan niệm phương Đông, năm phương gồm bốn hướng chính là Đông, Tây, Nam, Bắc và vị trí trung tâm. Trung tâm không đơn thuần là một hướng địa lý mà tượng trưng cho điểm quy tụ, nơi điều hòa và kết nối các phương.
Danh hiệu Năm Phương vì thế thể hiện phạm vi cai quản rộng, bao quát toàn bộ không gian của một bản cảnh. Với cộng đồng làng xã, vị thần trông coi năm phương có thể được hiểu là người bảo vệ ranh giới, đường đi, nơi cư trú và cuộc sống chung.
Cách gọi Chúa Ngũ Phương còn phản ánh đặc điểm của Hải Phòng – một vùng đất cửa biển có hoạt động giao thương, đi lại và di cư mạnh. Người dân từ nhiều nơi đến sinh sống, tàu thuyền đi nhiều hướng, hàng hóa được đưa về các bến cảng. Trong bối cảnh ấy, hình tượng vị nữ thần cai quản các phương có ý nghĩa gần gũi đối với đời sống tinh thần.
Tuy nhiên, không nên diễn giải “Năm Phương” thành năm loại quyền năng cụ thể hoặc gắn mỗi phương với một lời cầu xin nhất định khi không có tư liệu đáng tin cậy. Những cách giải thích như cầu tiền tài ở một phương, cầu công danh ở một phương khác phần lớn là sự phát triển muộn, không phản ánh đầy đủ bản chất văn hóa của tín ngưỡng.
Bà Chúa Năm Phương trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Từ nữ thần bản địa đến vị Chúa Bà trong điện thần
Bà Chúa Năm Phương trước hết là một nữ thần có nguồn gốc địa phương. Quá trình giao lưu tín ngưỡng đã đưa bà vào không gian thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại Hải Phòng và một số vùng lân cận.
Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt có khả năng dung hợp mạnh. Bên cạnh các Thánh Mẫu đại diện cho miền trời, miền nước, miền rừng núi và miền đất, hệ thống thần điện còn tiếp nhận nhiều nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, nữ thần địa phương và thần bảo hộ cộng đồng.
Việc một vị thần bản địa được phối thờ trong đền Mẫu không làm mất đi nguồn gốc riêng của vị thần ấy. Bà Chúa Năm Phương vẫn gắn chặt với Gia Viên và Hải Phòng, đồng thời được nhìn nhận như một vị Chúa Bà trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại địa phương.
Không thuộc Tam tòa Thánh Mẫu
Bà Chúa Năm Phương không phải một trong Tam tòa Thánh Mẫu. Tam tòa thường gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải phủ. Trong hệ thống Tứ phủ còn có thêm Mẫu Địa.
Bà cũng không đứng ở vị trí thay thế Mẫu Liễu Hạnh và không nên gọi là một trong các vị Thánh Mẫu tối cao của Tứ phủ.
Tại một số cơ sở thờ tự, tượng hoặc ban thờ Bà Chúa Năm Phương được đặt trang trọng gần cung Mẫu. Cách bài trí ấy thể hiện sự tôn kính của cộng đồng địa phương, nhưng không có nghĩa bà đồng nhất với các Thánh Mẫu.
Không phải Chầu Năm Suối Lân
Bà Chúa Năm Phương và Chầu Năm Suối Lân là hai vị khác nhau.
Chầu Năm thường được gọi là Chầu Năm Suối Lân, thuộc hàng Tứ phủ Thánh Chầu và gắn với vùng Suối Lân, Lạng Sơn. Trong khi đó, Bà Chúa Năm Phương thuộc hàng Chúa Bà, có nguồn gốc thờ tự chủ yếu tại Hải Phòng và gắn với danh hiệu Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Sự nhầm lẫn xuất phát từ việc cả hai đều có chữ “Năm” trong tên gọi. Chữ “Năm” của Chầu Năm biểu thị thứ bậc trong hàng Chầu, còn “Năm Phương” của Bà Chúa Năm Phương nói đến phạm vi năm phương Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung tâm.
Không hoàn toàn đồng nhất với Tam vị Chúa Mường
Trong điện thần thờ Mẫu còn có hàng Chúa, thường được nhắc đến qua khái niệm Tam vị Chúa Mường. Thành phần và cách gọi các vị Chúa có thể khác nhau giữa các địa phương và dòng truyền thừa.
Bà Chúa Năm Phương đôi khi được thờ hoặc thỉnh cùng hàng Chúa, nhưng bà mang nguồn gốc và thần tích riêng của Hải Phòng. Không nên tự động xếp bà vào Tam vị Chúa Mường nếu cơ sở thờ tự hoặc truyền thống thực hành tại địa phương không xác định như vậy.
Hình tượng Bà Chúa Năm Phương trong thực hành tín ngưỡng
Trang phục và màu sắc
Trong tranh tượng và nghi lễ tại một số đền điện, Bà Chúa Năm Phương thường được thể hiện trong trang phục màu trắng, đầu đội khăn hoặc mũ trang trọng. Màu trắng góp phần tạo nên hình tượng thanh nhã, quyền quý của một vị công chúa.
Tuy nhiên, màu sắc trang phục không hoàn toàn thống nhất ở mọi nơi. Có cơ sở sử dụng áo trắng, có nơi thể hiện bà bằng trang phục thêu nhiều màu hoặc màu sắc phù hợp với truyền thống riêng của bản đền.
Không nên dựa vào màu áo để khẳng định bà thuộc Thoải phủ. Màu trắng trong hình tượng Bà Chúa Năm Phương có thể xuất phát từ truyền thống tạo tượng và diễn xướng của cộng đồng, không nhất thiết biểu thị vị trí trong một phủ cụ thể.
Giá hầu Bà Chúa Năm Phương
Tại Hải Phòng và một số địa phương lân cận, Bà Chúa Năm Phương có thể được thỉnh trong nghi lễ hầu đồng. Khi thực hành, thanh đồng thường mặc trang phục trang nghiêm, làm động tác khai quang, múa quạt hoặc ban phát lộc tượng trưng.
Thứ tự hầu Bà Chúa Năm Phương không hoàn toàn giống nhau giữa các bản đền. Có nơi thỉnh bà trong hàng Chúa, có nơi thực hành theo lệ riêng của địa phương. Vì tín ngưỡng thờ Mẫu chủ yếu được truyền dạy qua thực hành và truyền khẩu, sự khác biệt giữa các cộng đồng là điều có thể gặp.
Giá hầu cần được nhìn nhận như một hình thức nghi lễ kết hợp âm nhạc, trang phục, múa và niềm tin tín ngưỡng. Không nên biến việc hầu thánh thành hoạt động phô trương tiền bạc hoặc quảng bá khả năng ban phát tài lộc.
Văn chầu về Chúa Ngũ Phương
Các bản văn chầu thường ca ngợi bà là người có công giúp nước, lo quân lương cho Ngô Quyền và cai quản năm phương bản cảnh. Ngôn ngữ của văn chầu mang tính nghệ thuật, sử dụng nhiều hình ảnh ước lệ và mỹ từ để tôn vinh thần linh.
Văn chầu là nguồn tư liệu có giá trị đối với việc nghiên cứu diễn xướng và quan niệm dân gian. Tuy nhiên, nội dung văn chầu không phải sử liệu theo nghĩa chặt chẽ. Những chi tiết trong lời văn cần được đối chiếu với sắc phong, thần tích, bia ký và tài liệu lịch sử trước khi sử dụng để khẳng định một sự kiện.
Bà Chúa Năm Phương được thờ ở đâu?
Không gian thờ Bà Chúa Năm Phương tập trung rõ nhất tại Hải Phòng. Trong đó, Đền Tiên Nga là địa điểm có hồ sơ di tích và tư liệu thờ tự tương đối đầy đủ.
Đền Tiên Nga – nơi thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa
Đền Tiên Nga hiện tọa lạc tại số 53 phố Lê Lợi, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng. Trước khi các đơn vị hành chính được sắp xếp, địa chỉ này thường được ghi là phường Máy Tơ, quận Ngô Quyền.
Đây là công trình tín ngưỡng của làng cổ Gia Viên. Theo tư liệu tại di tích, đền thờ nhân thần Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa, người được thần tích ghi nhận là nữ tướng lo việc quân lương cho Ngô Quyền.
Chứng cứ quan trọng nhất còn được nhắc đến là hai bản sao sắc phong ngày 24 tháng 7 năm Khải Định thứ chín, tức năm 1924. Sắc cho biết miếu Tiên Nga đã thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa và cho phép địa phương tiếp tục phụng thờ.
Trong đền, ban thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa được đặt tại vị trí trang trọng. Ngoài bà, Đền Tiên Nga còn thờ Tam tòa Thánh Mẫu, Đức Thánh Trần, Phật Thích Ca, Ngọc Hoàng và một số vị thần khác.
Đền cũng gắn với phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX. Tư liệu địa phương cho biết nơi đây từng là địa điểm che giấu, giúp đỡ các chí sĩ yêu nước, trong đó có những người liên hệ với Phan Bội Châu.
Ngày 9 tháng 2 năm 2007, UBND thành phố Hải Phòng ban hành Quyết định số 242/QĐ-UBND xếp hạng Đền Tiên Nga là di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố.
Lệ thờ tại đền có nhiều ngày liên quan đến các đối tượng được phụng thờ. Tư liệu di tích ghi ngày 16 tháng 6 âm lịch là ngày giỗ Bà Vũ Quận. Đây là ngày lễ riêng tại Đền Tiên Nga, cần phân biệt với ngày 6 tháng 6 âm lịch được một số cộng đồng coi là ngày tiệc Chúa Bà tại Cây đa 13 gốc.
Đền Cấm và không gian làng Cấm xưa
Đền Cấm, thường được người dân gọi là Chùa Cấm, nằm trên phố Cấm, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng. Đây là khu vực thuộc không gian làng Gia Viên, làng Cấm xưa.
Theo truyền thống địa phương, khu vực này gắn với quê quán hoặc nơi ở của Bà Chúa Năm Phương. Vì vậy, nhiều người xem Đền Cấm là một trong những địa điểm thờ bà quan trọng.
Không gian thờ tại đây có sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, thường được mô tả theo hình thức tiền Phật, hậu Thánh. Bà Chúa Năm Phương được thờ trong cung riêng cùng các đối tượng thờ tự khác.
Tên gọi Đền Cấm và Chùa Cấm hiện được sử dụng xen kẽ trong cộng đồng. Khi giới thiệu địa điểm, nên tôn trọng tên gọi đang được cơ sở thờ tự và chính quyền địa phương sử dụng, tránh tự ý thay đổi loại hình di tích.
Đình Gia Viên
Đình Gia Viên nằm trong khu vực làng Cấm xưa, gần không gian thờ tại Đền Cấm. Theo ký ức và tư liệu tín ngưỡng địa phương, đình thờ các vị thần bảo hộ làng, trong đó có sự hiện diện hoặc phối thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Việc bà được thờ trong đình cho thấy hình tượng Bà Chúa Năm Phương không chỉ thuộc điện thờ Mẫu mà còn gắn với tín ngưỡng thành hoàng, phúc thần và ký ức chung của cư dân làng Gia Viên.
Khi tìm hiểu Đình Gia Viên, cần phân biệt vị thần được thờ chính với các vị được phối thờ. Không nên mặc nhiên gọi đây là đền chuyên thờ Bà Chúa Năm Phương nếu chưa căn cứ vào hồ sơ và cách bài trí thực tế của di tích.
Phủ Chúa Bà tại Cây đa 13 gốc
Cây đa 13 gốc nằm tại xóm Trại, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng. Trước các đợt sắp xếp hành chính, địa điểm này thường được ghi thuộc phường Đằng Giang, quận Ngô Quyền.
Cây đa có tuổi đời trên 300 năm và được công nhận là Cây Di sản Việt Nam năm 2014. Cây gồm một gốc chính và nhiều rễ phụ phát triển thành 13 gốc lớn, tạo nên tán rộng và cảnh quan đặc biệt giữa khu vực đô thị.
Dưới gốc đa có một miếu thờ đã tồn tại từ lâu. Tư liệu địa phương cho biết miếu thờ Đức Thổ Vượng, người có công khai hoang, lập ấp, cùng một số vị thần, quan, cô, cậu và những vong linh không nơi nương tựa.
Trong quá trình phát triển tín ngưỡng, nơi đây còn trở thành địa điểm thờ Bà Chúa Năm Phương và được dân gian gọi là Phủ Chúa Bà hoặc đền Cây đa 13 gốc.
Cần lưu ý đây là không gian thờ nhiều đối tượng, không phải chỉ có riêng Bà Chúa Năm Phương. Việc gọi nơi này là Phủ Chúa Bà phản ánh cách gọi phổ biến trong cộng đồng, còn nguồn gốc ban đầu của miếu có liên quan đến tín ngưỡng thổ thần và những vị thần bản địa khác.
Ngày 6 tháng 6 âm lịch hằng năm được một số cộng đồng xem là ngày tiệc Bà Chúa Năm Phương tại Cây đa 13 gốc. Vào ngày này và các dịp đầu năm, ngày rằm, người dân thường đến dâng hương, tham quan cây cổ thụ và cầu mong cuộc sống bình an.
Khu vực Vườn hoa Chéo
Vườn hoa Chéo là một địa điểm thường xuất hiện trong các câu chuyện về Bà Chúa Năm Phương tại Hải Phòng. Khu vực này nằm gần đường Trần Hưng Đạo, trong không gian trung tâm thành phố.
Theo ký ức của những người thực hành tín ngưỡng, trước đây từng có một miếu thờ Bà Chúa Năm Phương tại đây. Ngôi miếu về sau không còn tồn tại do quá trình chỉnh trang đô thị. Một số đồ thờ hoặc bát hương được kể là đã được chuyển đến những địa điểm thờ khác.
Ngày nay, Vườn hoa Chéo nên được xem là địa điểm gắn với ký ức thờ Chúa Bà hơn là một ngôi đền hoàn chỉnh. Những câu chuyện về người phụ nữ Pháp, người phu xe hoặc việc Chúa Bà hiển linh tại đây đều thuộc truyền thuyết dân gian, chưa có căn cứ để coi là sự kiện lịch sử.
Đền Bà Chúa Ngũ Phương tại khu vực Đồ Sơn
Tại khu vực Ngọc Xuyên, Đồ Sơn cũng có địa điểm được gọi là Đền Bà Chúa Ngũ Phương. Tư liệu giới thiệu cụm di tích địa phương nhắc đến ngôi đền trong mối liên hệ với Đình Ngọc Xuyên, Suối Rồng và Đền Cô Chín.
Đây là một minh chứng cho thấy việc thờ Bà Chúa Năm Phương đã lan tỏa từ vùng Gia Viên đến các khu vực khác của Hải Phòng. Tuy nhiên, tư liệu công khai hiện có về lịch sử kiến tạo, hệ thống hiện vật, cấp xếp hạng và địa chỉ cụ thể của riêng ngôi đền còn hạn chế.
Vì vậy, không nên nhầm việc Đình Ngọc Xuyên được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia với việc Đền Bà Chúa Ngũ Phương ở gần đó cũng có cùng cấp xếp hạng. Đây là hai công trình khác nhau và cần được kiểm chứng riêng.
Một số ban thờ và đền điện khác
Ngoài những địa điểm trên, Bà Chúa Năm Phương còn được phối thờ tại một số đền, phủ, điện tư gia ở Hải Phòng, Quảng Ninh và những tỉnh lân cận.
Việc có ban thờ Bà Chúa Năm Phương không đồng nghĩa cơ sở đó là di tích lịch sử hoặc nơi thờ gốc. Nhiều ban thờ được lập trong quá trình tín ngưỡng thờ Mẫu lan tỏa, phản ánh lòng tôn kính của người thực hành đối với vị Chúa Bà đất Cảng.
Khi giới thiệu một địa điểm thờ bà, cần xác định rõ đó là di tích công cộng, cơ sở tín ngưỡng của cộng đồng hay điện thờ tư nhân. Không nên sử dụng các danh xưng như “đền chính”, “đền gốc” hoặc “di tích quốc gia” nếu chưa có hồ sơ xác nhận.
Ngày tiệc Bà Chúa Năm Phương
Hiện có hai mốc ngày âm lịch thường được nhắc đến trong thực hành thờ Bà Chúa Năm Phương.
Tại Cây đa 13 gốc, ngày 6 tháng 6 âm lịch được cộng đồng địa phương coi là ngày tiệc Chúa Bà. Đây là dịp người dân đến dâng hương đông hơn ngày thường.
Trong khi đó, hồ sơ giới thiệu Đền Tiên Nga ghi ngày 16 tháng 6 âm lịch là ngày giỗ Bà Vũ Quận. Đền còn có ngày 3 tháng 3 tưởng niệm Mẫu Liễu Hạnh và ngày 20 tháng 8 liên quan đến Đức Thánh Trần.
Sự khác biệt giữa ngày 6 và ngày 16 tháng 6 không nhất thiết là mâu thuẫn. Mỗi địa điểm có thể duy trì lệ thờ, ngày giỗ hoặc ngày mở hội riêng. Người tìm hiểu không nên tự ý hợp nhất hai ngày thành một hoặc khẳng định chỉ một ngày là đúng cho tất cả nơi thờ.
Lịch tổ chức lễ hội cụ thể từng năm còn phụ thuộc vào kế hoạch của địa phương và ban quản lý di tích. Vì vậy, người có nhu cầu tham dự nên kiểm tra thông báo mới nhất của cơ sở thờ tự, thay vì chỉ dựa vào lịch truyền miệng.
Ý nghĩa của tín ngưỡng thờ Bà Chúa Năm Phương
Tưởng nhớ đóng góp của người phụ nữ
Thần tích về Bà Chúa Năm Phương đề cao vai trò của một người phụ nữ trong công việc tổ chức quân lương và hậu cần. Đây là lĩnh vực ít xuất hiện trong những câu chuyện chiến trận nhưng có ý nghĩa quyết định đối với sức mạnh của quân đội.
Việc tôn thờ bà thể hiện sự trân trọng của cộng đồng đối với những đóng góp thầm lặng. Hình tượng ấy cũng cho thấy trong ký ức dân gian, phụ nữ không chỉ giữ vai trò trong gia đình mà còn tham gia việc nước, tổ chức sản xuất và bảo vệ cộng đồng.
Gìn giữ ký ức làng Gia Viên
Những nơi thờ Bà Chúa Năm Phương phân bố quanh không gian làng Gia Viên xưa. Qua quá trình đô thị hóa, ranh giới làng cổ dần thay đổi, nhiều công trình và đường phố mới xuất hiện.
Trong bối cảnh đó, việc thờ Chúa Bà góp phần duy trì ký ức về nguồn gốc cư dân, tên làng Cấm, những người họ Vũ và lịch sử hình thành vùng đất. Đền, đình, miếu và cây cổ thụ trở thành các dấu mốc giúp người dân nhận biết mối liên hệ giữa đô thị hiện đại với làng cổ.
Thể hiện sự dung hợp tín ngưỡng
Tại các nơi thờ Bà Chúa Năm Phương có thể gặp sự hiện diện của Phật, Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần, các vị quan, cô, cậu, thổ thần và thành hoàng.
Sự phối thờ này phản ánh đặc điểm dung hợp của tín ngưỡng Việt Nam. Các cộng đồng không nhất thiết tách biệt tuyệt đối từng hệ thống thờ tự mà thường sắp xếp nhiều đối tượng thiêng trong cùng một không gian.
Tuy vậy, sự dung hợp không có nghĩa mọi vị thần đều giống nhau. Việc tìm hiểu đúng tên gọi, nguồn gốc và vị trí của từng vị giúp tránh nhầm lẫn giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ thành hoàng và thờ anh hùng lịch sử.
Tạo sự gắn kết cộng đồng
Các dịp lễ tại Đền Tiên Nga, Đền Cấm và Cây đa 13 gốc là cơ hội để người dân gặp gỡ, tưởng nhớ tiền nhân và cùng chăm lo không gian chung.
Giá trị quan trọng của tín ngưỡng không chỉ nằm trong lời cầu nguyện cá nhân mà còn ở ý thức bảo vệ di tích, gìn giữ cây cổ thụ, truyền dạy văn hóa địa phương và duy trì đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Lưu ý khi tìm hiểu và đi lễ Bà Chúa Năm Phương
Người đến đền, miếu nên ăn mặc lịch sự, nói năng nhỏ nhẹ và tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý. Lễ vật có thể chuẩn bị đơn giản, phù hợp điều kiện của mỗi người; không có quy định cho rằng lễ càng lớn thì càng được chứng giám.
Không nên đốt quá nhiều vàng mã, đặt tiền tùy tiện lên tượng thờ hoặc chen lấn tại cung cấm. Việc dâng hương cần đi cùng ý thức giữ vệ sinh, phòng cháy và bảo vệ cảnh quan.
Tại Cây đa 13 gốc, khách tham quan cần tránh đóng đinh, buộc vật lên thân cây, giẫm lên rễ hoặc thực hiện những hành động có thể làm tổn hại Cây Di sản.
Những lời quảng bá cho rằng đi lễ Bà Chúa Năm Phương chắc chắn sẽ phát tài, trúng lớn, đổi vận hoặc được ban một lợi ích cụ thể đều không phản ánh đầy đủ giá trị văn hóa của tín ngưỡng. Việc thờ phụng trước hết hướng con người đến sự tri ân, sống có trách nhiệm và tìm kiếm điểm tựa tinh thần lành mạnh.
Khi nghe những câu chuyện hiển linh, nên tôn trọng niềm tin của cộng đồng nhưng đồng thời nhận biết đó là truyền thuyết hoặc trải nghiệm cá nhân. Không nên sử dụng các câu chuyện này để gieo sợ hãi, ép buộc người khác làm lễ hay chi tiền cho những hoạt động không cần thiết.
Kết luận
Bà Chúa Năm Phương, còn gọi là Chúa Ngũ Phương hay Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa, là một vị nữ thần bản địa có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của người dân Hải Phòng. Theo thần tích, bà là người làng Gia Viên, có công lo quân lương cho Ngô Quyền trong cuộc chiến chống quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938.
Bằng chứng rõ ràng về truyền thống thờ bà là các bản sao sắc phong năm Khải Định thứ chín, tức năm 1924, còn được nhắc đến tại Đền Tiên Nga. Những chi tiết khác về cuộc đời, việc hiển linh và quyền cai quản năm phương chủ yếu thuộc thần tích, truyền thuyết và quan niệm của cộng đồng.
Đền Tiên Nga tại số 53 phố Lê Lợi là địa điểm thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa có hồ sơ tương đối đầy đủ. Bà còn được thờ tại Đền Cấm, Đình Gia Viên, Phủ Chúa Bà dưới Cây đa 13 gốc, khu vực Vườn hoa Chéo, Đồ Sơn và một số đền điện khác.
Tìm hiểu Bà Chúa Năm Phương không chỉ là tìm hiểu một vị thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu, mà còn là hành trình trở về với ký ức làng Gia Viên, lịch sử đất Cảng và truyền thống tôn vinh những người phụ nữ có công với cộng đồng. Việc gìn giữ tín ngưỡng cần đi cùng thái độ tỉnh táo, nhân văn, tôn trọng di tích và không thần bí hóa những điều chưa được kiểm chứng.
