Bà Chúa Năm Phương là vị nữ thần gắn với đất Hải Phòng. Tìm hiểu thần tích, vai trò tín ngưỡng và các nơi thờ chính hiện nay.
Trong đời sống tín ngưỡng của người dân Hải Phòng, Bà Chúa Năm Phương là một vị nữ thần được tôn kính với nhiều danh xưng như Chúa Ngũ Phương, Chúa Quận Năm Phương, Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa hay Chúa Bà bản cảnh. Hình tượng của bà gắn với ký ức về làng cổ Gia Viên, trận Bạch Đằng năm 938 và quan niệm bảo hộ không gian cư trú của cộng đồng.
Tuy nhiên, những thông tin về Bà Chúa Năm Phương hiện được lưu truyền qua nhiều lớp tư liệu khác nhau. Có nội dung được ghi nhận tại di tích và trong sắc phong triều Nguyễn, nhưng cũng có những chi tiết thuộc thần tích, truyền thuyết địa phương hoặc ký ức của người thực hành tín ngưỡng. Vì vậy, khi tìm hiểu về bà cần phân biệt giữa bằng chứng lịch sử với câu chuyện thiêng được cộng đồng lưu truyền.
Bà Chúa Năm Phương là ai?
Bà Chúa Năm Phương, thường được gọi bằng tên Hán Việt là Chúa Ngũ Phương, là một vị nữ thần bản địa gắn bó đặc biệt với vùng đất Hải Phòng. Trong thần tích và truyền thống thờ tự tại Đền Tiên Nga, bà được gọi là Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Theo thần tích địa phương, bà vốn là người họ Vũ, sinh trưởng tại làng Gia Viên, còn có tên Nôm là làng Cấm. Không gian làng cổ này thuộc vùng đất Hải Phòng ngày nay. Một số bản kể gọi tên bà là Vũ Thị Quyến Hoa, trong khi các tư liệu thờ tự thường dùng danh hiệu Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Bà được kể là người tài giỏi, đảm đang, có khả năng tổ chức và quản lý. Khi Ngô Quyền chuẩn bị cuộc chiến chống quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938, bà được giao đảm nhiệm việc quân lương, quân nhu và hậu cần. Sau chiến thắng, bà được ban phong tước hiệu và được nhân dân địa phương tưởng nhớ.
Câu chuyện bà tham gia lo quân lương cho Ngô Quyền là phần quan trọng nhất trong thần tích. Nội dung này đã trở thành cơ sở để cộng đồng nhìn nhận bà như một nữ nhân có công với đất nước, không chỉ là một vị thần mang quyền năng siêu nhiên.
Tuy vậy, chưa có đủ sử liệu đương thời từ thế kỷ X để xác nhận đầy đủ tên tuổi, hành trạng và chức vụ cụ thể của bà trong quân đội Ngô Quyền. Những chi tiết ấy chủ yếu được bảo tồn trong thần tích, truyền khẩu và tư liệu thờ tự về sau. Bởi vậy, phù hợp nhất là trình bày đây như ký ức lịch sử – tín ngưỡng của cộng đồng Hải Phòng, thay vì khẳng định mọi chi tiết đều là sự kiện đã được sử học kiểm chứng.
Thần tích Bà Chúa Năm Phương
Giáng sinh tại làng cổ Gia Viên
Theo thần tích được lưu truyền tại Hải Phòng, Bà Chúa Năm Phương giáng sinh vào một gia đình họ Vũ ở làng Gia Viên. Làng còn được gọi là làng Cấm, từng thuộc huyện An Dương, phủ Kinh Môn trong hệ thống địa giới hành chính xưa.
Lo quân lương cho Ngô Quyền
Phần trung tâm của thần tích kể rằng khi Ngô Quyền tổ chức lực lượng chống quân Nam Hán, bà được giao trông coi kho lương, quân nhu và việc tiếp tế cho binh sĩ.
Hóa thần và bảo hộ bản cảnh
Sau khi qua đời, bà được cộng đồng địa phương tôn làm phúc thần. Trong quan niệm dân gian, những người có công với nước, với làng hoặc có phẩm hạnh đặc biệt có thể được thiêng hóa, trở thành vị thần bảo hộ cộng đồng.
Bà Chúa Năm Phương trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Từ nữ thần bản địa đến vị Chúa Bà trong điện thần
Bà Chúa Năm Phương trước hết là một nữ thần có nguồn gốc địa phương. Quá trình giao lưu tín ngưỡng đã đưa bà vào không gian thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại Hải Phòng và một số vùng lân cận.
Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt có khả năng dung hợp mạnh. Bên cạnh các Thánh Mẫu đại diện cho miền trời, miền nước, miền rừng núi và miền đất, hệ thống thần điện còn tiếp nhận nhiều nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, nữ thần địa phương và thần bảo hộ cộng đồng.
Việc một vị thần bản địa được phối thờ trong đền Mẫu không làm mất đi nguồn gốc riêng của vị thần ấy. Bà Chúa Năm Phương vẫn gắn chặt với Gia Viên và Hải Phòng, đồng thời được nhìn nhận như một vị Chúa Bà trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại địa phương.
Không thuộc Tam tòa Thánh Mẫu
Bà Chúa Năm Phương không phải một trong Tam tòa Thánh Mẫu. Tam tòa thường gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải phủ. Trong hệ thống Tứ phủ còn có thêm Mẫu Địa.
Bà cũng không đứng ở vị trí thay thế Mẫu Liễu Hạnh và không nên gọi là một trong các vị Thánh Mẫu tối cao của Tứ phủ.
Tại một số cơ sở thờ tự, tượng hoặc ban thờ Bà Chúa Năm Phương được đặt trang trọng gần cung Mẫu. Cách bài trí ấy thể hiện sự tôn kính của cộng đồng địa phương, nhưng không có nghĩa bà đồng nhất với các Thánh Mẫu.
Không phải Chầu Năm Suối Lân
Bà Chúa Năm Phương và Chầu Năm Suối Lân là hai vị khác nhau.
Chầu Năm thường được gọi là Chầu Năm Suối Lân, thuộc hàng Tứ phủ Thánh Chầu và gắn với vùng Suối Lân, Lạng Sơn. Trong khi đó, Bà Chúa Năm Phương thuộc hàng Chúa Bà, có nguồn gốc thờ tự chủ yếu tại Hải Phòng và gắn với danh hiệu Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa.
Sự nhầm lẫn xuất phát từ việc cả hai đều có chữ “Năm” trong tên gọi. Chữ “Năm” của Chầu Năm biểu thị thứ bậc trong hàng Chầu, còn “Năm Phương” của Bà Chúa Năm Phương nói đến phạm vi năm phương Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung tâm.
Không hoàn toàn đồng nhất với Tam vị Chúa Mường
Trong điện thần thờ Mẫu còn có hàng Chúa, thường được nhắc đến qua khái niệm Tam vị Chúa Mường. Thành phần và cách gọi các vị Chúa có thể khác nhau giữa các địa phương và dòng truyền thừa.
Bà Chúa Năm Phương đôi khi được thờ hoặc thỉnh cùng hàng Chúa, nhưng bà mang nguồn gốc và thần tích riêng của Hải Phòng. Không nên tự động xếp bà vào Tam vị Chúa Mường nếu cơ sở thờ tự hoặc truyền thống thực hành tại địa phương không xác định như vậy.
Hình tượng Bà Chúa Năm Phương trong thực hành tín ngưỡng
Trang phục và màu sắc
Trong tranh tượng và nghi lễ tại một số đền điện, Bà Chúa Năm Phương thường được thể hiện trong trang phục màu trắng, đầu đội khăn hoặc mũ trang trọng. Màu trắng góp phần tạo nên hình tượng thanh nhã, quyền quý của một vị công chúa.
Tuy nhiên, màu sắc trang phục không hoàn toàn thống nhất ở mọi nơi. Có cơ sở sử dụng áo trắng, có nơi thể hiện bà bằng trang phục thêu nhiều màu hoặc màu sắc phù hợp với truyền thống riêng của bản đền.
Không nên dựa vào màu áo để khẳng định bà thuộc Thoải phủ. Màu trắng trong hình tượng Bà Chúa Năm Phương có thể xuất phát từ truyền thống tạo tượng và diễn xướng của cộng đồng, không nhất thiết biểu thị vị trí trong một phủ cụ thể.
Giá hầu Bà Chúa Năm Phương
Tại Hải Phòng và một số địa phương lân cận, Bà Chúa Năm Phương có thể được thỉnh trong nghi lễ hầu đồng. Khi thực hành, thanh đồng thường mặc trang phục trang nghiêm, làm động tác khai quang, múa quạt hoặc ban phát lộc tượng trưng.
Giá hầu cần được nhìn nhận như một hình thức nghi lễ kết hợp âm nhạc, trang phục, múa và niềm tin tín ngưỡng. Không nên biến việc hầu thánh thành hoạt động phô trương tiền bạc hoặc quảng bá khả năng ban phát tài lộc.
Văn chầu về Chúa Ngũ Phương
Các bản văn chầu thường ca ngợi bà là người có công giúp nước, lo quân lương cho Ngô Quyền và cai quản năm phương bản cảnh. Ngôn ngữ của văn chầu mang tính nghệ thuật, sử dụng nhiều hình ảnh ước lệ và mỹ từ để tôn vinh thần linh.
Bà Chúa Năm Phương được thờ ở đâu?
Không gian thờ Bà Chúa Năm Phương tập trung rõ nhất tại Hải Phòng. Trong đó, Đền Tiên Nga là địa điểm có hồ sơ di tích và tư liệu thờ tự tương đối đầy đủ.
Đền Tiên Nga – nơi thờ Vũ Quận Quyến Hoa Công chúa
Đền Tiên Nga hiện tọa lạc tại số 53 phố Lê Lợi, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng. Trước khi các đơn vị hành chính được sắp xếp, địa chỉ này thường được ghi là phường Máy Tơ, quận Ngô Quyền.
Phủ Chúa Bà tại Cây đa 13 gốc
Cây đa 13 gốc nằm tại xóm Trại, phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng. Trước các đợt sắp xếp hành chính, địa điểm này thường được ghi thuộc phường Đằng Giang, quận Ngô Quyền.
Đền Bà Chúa Ngũ Phương tại khu vực Đồ Sơn
Tại khu vực Ngọc Xuyên, Đồ Sơn cũng có địa điểm được gọi là Đền Bà Chúa Ngũ Phương. Tư liệu giới thiệu cụm di tích địa phương nhắc đến ngôi đền trong mối liên hệ với Đình Ngọc Xuyên, Suối Rồng và Đền Cô Chín.
