Đình, chùa làng Đào Xá ở Thắng Lợi, Thường Tín, Hà Nội

Giữa không gian làng quê phía nam Hà Nội, cụm đình, chùa làng Đào Xá gây ấn tượng bởi cách tổ chức kiến trúc hiếm gặp: hai ngôi đình nằm gần nhau, ở giữa là một ngôi chùa cổ. Các công trình không tồn tại riêng lẻ mà hợp thành một không gian tín ngưỡng liên hoàn, phản ánh đời sống tinh thần đa dạng của cư dân làng Việt.

Đình Tây gắn với tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung; đình Đông tưởng niệm Lê Công Hành, người được các làng thêu vùng Thường Tín tôn làm tổ nghề; còn chùa Đào Xá, tên chữ Vân La tự, là nơi thực hành tín ngưỡng Phật giáo. Sự hiện diện của ba công trình trong cùng một quần thể cho thấy mối quan hệ gần gũi giữa tín ngưỡng thành hoàng, thờ tổ nghề và Phật giáo trong đời sống cộng đồng.

Cách định vị “Thắng Lợi, Thường Tín” vẫn quen thuộc trong tư liệu và giúp nhận diện địa danh. Tuy nhiên, sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Hà Nội năm 2025, xã Thắng Lợi cũ đã được hợp nhất vào xã Chương Dương. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của cụm di tích là thôn Đào Xá, xã Chương Dương, thành phố Hà Nội.

Tổng quan về đình, chùa làng Đào Xá

Tên gọi đầy đủ thường được các cơ quan văn hóa sử dụng là đình Đông, đình Tây và chùa Đào Xá. Trong cách nói hằng ngày, người dân có thể gọi chung là đình, đền, chùa Đào Xá hoặc cụm di tích làng Đào Xá.

Quần thể gồm ba thành phần chính:

Theo thông tin công bố của ngành văn hóa Hà Nội, đình Đông, đình Tây và chùa Đào Xá được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 2000. Ở thời điểm đó, cơ quan trung ương phụ trách lĩnh vực văn hóa mang tên Bộ Văn hóa – Thông tin; các bài giới thiệu hiện nay thường quy chiếu về Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Chưa tìm thấy số quyết định xếp hạng trong các nguồn công khai đủ tin cậy, vì vậy không nên tự bổ sung một số hiệu chưa được kiểm chứng.

Không gian di tích còn gắn với nghề thêu của làng Đào Xá. Năm 2009, Đào Xá được UBND thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống. Mối liên hệ giữa đình Đông và nghề thêu khiến quần thể có giá trị về tín ngưỡng, kiến trúc và là nơi lưu giữ ký ức nghề nghiệp của cư dân địa phương.

Địa chỉ đình, chùa Đào Xá hiện nay

Địa chỉ theo đơn vị hành chính hiện tại

Cụm đình, chùa nằm tại: Thôn Đào Xá, xã Chương Dương, thành phố Hà Nội.

Địa danh “xã Chương Dương” trong trường hợp này là xã mới được hình thành sau khi sắp xếp toàn bộ xã Chương Dương, xã Lê Lợi, xã Thắng Lợi, xã Tự Nhiên cùng một phần một số xã lân cận. Trang thông tin chính thức của xã Chương Dương năm 2026 cũng tiếp tục ghi nhận thôn Đào Xá và gọi Thắng Lợi là xã cũ.

Địa chỉ theo cách gọi quen thuộc trước năm 2025

Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa chỉ của di tích được ghi là: Làng Đào Xá, xã Thắng Lợi, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội.

Cách ghi này vẫn xuất hiện phổ biến trong hồ sơ giới thiệu di tích, bản đồ cũ, tài liệu nghiên cứu và ký ức của người dân. Khi tra cứu đường đi, người đọc có thể sử dụng đồng thời các cụm từ “đình chùa Đào Xá”, “Đào Xá – Thắng Lợi” hoặc “thôn Đào Xá – xã Chương Dương”.

Việc cập nhật địa chỉ mới không làm thay đổi tên làng Đào Xá hay tên của các công trình. Đào Xá vẫn là tên thôn, tên làng truyền thống và là thành tố quan trọng tạo nên bản sắc của di tích.

Một làng có hai ngôi đình

Điểm đặc biệt nhất của Đào Xá là trong một không gian làng lại có hai ngôi đình nằm liền kề. Người dân phân biệt bằng những tên gọi giản dị là đình Đông và đình Tây.

Hai đình không phải là hai bản sao của nhau. Mỗi công trình gắn với một đối tượng thờ phụng, một lớp ký ức và một chức năng cộng đồng khác nhau. Đình Tây nghiêng về tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung, trong khi đình Đông gắn với nghề thêu và việc tưởng niệm tổ nghề Lê Công Hành.

Ở giữa hai đình là chùa Vân La. Cách bố trí này khiến toàn bộ khu vực trở thành một chỉnh thể gồm đình, đền và chùa, cùng chia sẻ hệ thống cổng, sân, cây xanh, ao và những khoảng không gian sinh hoạt chung. Đây là một biểu hiện sinh động của tính dung hợp trong văn hóa làng xã Bắc Bộ: người dân có thể vừa thờ thành hoàng, tôn kính tổ nghề, vừa đến chùa lễ Phật mà không cảm thấy những thực hành ấy đối lập nhau.

Việc một làng có nhiều nơi thờ tự không đồng nghĩa với sự phân chia cộng đồng. Trái lại, mỗi công trình đảm nhận một chức năng biểu tượng riêng, cùng góp phần duy trì đạo lý nhớ nguồn, tinh thần đoàn kết và nhịp sinh hoạt chung của làng.

Lịch sử hình thành đình Tây Đào Xá

Từ nơi thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung đến đình làng

Theo tư liệu giới thiệu di tích và truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, đình Tây vốn là nơi thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung. Chuyện kể rằng trong một lần đi qua vùng Đào Xá, hai vị thấy cảnh quan yên bình nên dừng chân nghỉ lại. Người dân về sau lập nơi thờ để tưởng nhớ.

Đây là lớp tư liệu thuộc phạm vi truyền thuyết và ký ức tín ngưỡng, không nên hiểu như một sự kiện lịch sử đã được chứng minh bằng sử liệu đồng đại. Giá trị của câu chuyện nằm ở việc giải thích vì sao cộng đồng Đào Xá tiếp nhận tín ngưỡng thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung và xem hai vị là những đấng bảo trợ tinh thần của làng.

Tư liệu ngành văn hóa cho biết công trình được dựng dưới niên hiệu Chính Hòa, thời vua Lê Hy Tông. Niên hiệu Chính Hòa kéo dài nhiều năm vào cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII, vì vậy khi chưa có văn bia hoặc hồ sơ gốc được công bố đầy đủ, không nên ấn định tùy tiện một năm khởi dựng duy nhất. Đình Tây có mặt bằng cơ bản theo kiểu chữ “nhị”; đến thời Nguyễn, hậu cung được bổ sung, khiến kiến trúc tiếp tục được hoàn thiện qua nhiều giai đoạn.

Chử Đồng Tử và Tiên Dung trong tín ngưỡng dân gian

Chử Đồng Tử là một nhân vật nổi tiếng trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, thường được xếp vào hệ thống Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian. Câu chuyện Chử Đồng Tử – Tiên Dung được kể qua nhiều dị bản, trong đó nổi bật là cuộc gặp gỡ vượt qua ranh giới địa vị xã hội, hành trình lập nghiệp và những hoạt động cứu giúp dân chúng.

Trong văn hóa truyền thống, Chử Đồng Tử đại diện cho tình yêu tự do và gắn với giao thương, khai mở đất đai, chữa bệnh và truyền dạy cách làm ăn. Tuy nhiên, các ý nghĩa này thuộc phạm vi diễn giải văn hóa và tín ngưỡng, không phải những năng lực siêu nhiên đã được khoa học xác nhận.

Kiến trúc tổng thể của cụm di tích Đào Xá

Tam quan chung

Một trong những yếu tố nổi bật của quần thể là tam quan dùng chung. Cổng quay về hướng tây nam, phía trước mở ra khoảng sân rộng. Kiến trúc cổng có hai tầng, kết hợp gác chuông và lầu khánh, tạo cảm giác bề thế khi nhìn từ xa.

Trên cổng chính có bốn chữ Hán “Nhật chiếu nguyệt lâm”. Có thể hiểu khái quát là ánh mặt trời soi chiếu, ánh trăng hiện đến, gợi một không gian luôn được ánh sáng của trời đất bao phủ. Việc diễn giải câu chữ Hán cần thận trọng vì mỗi văn cảnh kiến trúc có thể chứa những lớp nghĩa biểu tượng khác nhau.

Thông tin giới thiệu của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết cổng chính cao khoảng 15 mét. Cùng với sân, ao, cây cổ thụ và ba công trình thờ tự, tam quan góp phần tạo nên một cảnh quan liên hoàn hiếm gặp.

Vai trò của sân, ao và cây cổ thụ

Trong đình, chùa làng Việt, khoảng trống trước công trình có vai trò quan trọng không kém bản thân tòa nhà. Sân là nơi tập trung dân làng, chuẩn bị nghi lễ, tổ chức các hoạt động hội và tạo khoảng lùi để quan sát kiến trúc.

Ao vừa có tác dụng điều hòa cảnh quan, vừa tham gia vào quan niệm truyền thống về sự cân bằng giữa kiến trúc và thiên nhiên. Cây cổ thụ tạo bóng mát, đánh dấu thời gian và trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ.

Tại đình Đông, phía trước công trình được ghi nhận có cây muỗm cổ thụ. Dù tuổi cây thường được nhắc đến bằng những cách nói như “hàng trăm năm”, việc xác định chính xác niên đại cần khảo sát chuyên môn. Điều đáng chú ý hơn là mối quan hệ lâu dài giữa cây, sân đình và đời sống cộng đồng.

Kiến trúc đình Tây Đào Xá

Đình Tây có mặt bằng cơ bản theo kiểu chữ “nhị”, với các tòa nhà bố trí song song. Tư liệu mô tả công trình gồm nhà tiền tế, đại bái và phần hậu cung được bổ sung về sau.

Nhà tiền tế chia thành năm gian. Kết cấu gỗ và nghệ thuật trang trí mang dấu ấn kiến trúc thời Lê Trung Hưng, dù công trình đã trải qua nhiều lần sửa chữa. Trong nghiên cứu di tích, “mang dấu ấn thời Lê” không nhất thiết có nghĩa toàn bộ cấu kiện hiện nay đều nguyên vẹn từ thời Lê; một ngôi đình có thể chứa các lớp vật liệu và phong cách của nhiều giai đoạn.

Đại bái có hệ thống cột gỗ đặt trên chân tảng đá. Mái lợp ngói vảy cá; trên bờ nóc có trang trí lưỡng long hướng về một biểu tượng trung tâm. Các đầu bảy được chạm rồng, thể hiện kỹ thuật tạo tác gỗ công phu của nghệ nhân truyền thống.

Hai bức đại tự “Nhạc độc chung linh” và “Thượng đẳng linh từ” được treo trong đình. “Nhạc độc chung linh” có thể hiểu theo nghĩa núi sông hội tụ, hun đúc khí thiêng; “Thượng đẳng linh từ” thể hiện sự tôn kính đối với nơi thờ một vị thần được cộng đồng suy tôn.