Giới thiệu sách Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian, trình bày lễ tiết, nghi lễ vòng đời, thờ cúng và phong thủy truyền thống.
Phong tục không chỉ là những nghi thức được lặp lại theo thói quen. Đằng sau mỗi lễ Tết, cách thờ cúng, nghi lễ cưới hỏi, việc đặt tên cho con hay cách tổ chức tang lễ đều có những lớp ý nghĩa liên quan đến gia đình, cộng đồng, đạo lý và quan niệm sống của người Việt. Tuy nhiên, do phong tục được truyền qua nhiều thế hệ, lại có sự khác biệt giữa các vùng miền, không phải ai cũng hiểu rõ nguồn gốc và giới hạn của từng tập quán.
Sách Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian do Tuấn Khanh và Thanh Thủy biên soạn là một tài liệu phổ thông nhằm hệ thống nhiều nghi lễ, tập tục và quan niệm từng hiện diện trong đời sống người Việt. Nội dung trải rộng từ các lễ tiết trong năm, nghi lễ vòng đời, cưới hỏi, tang ma, xây dựng nhà cửa đến thờ cúng, văn khấn, xem ngày và một số quan niệm phong thủy.
Cuốn sách có ưu điểm là dễ tra cứu, đề cập nhiều tình huống thường gặp và giúp người đọc hình dung tương đối rõ diện mạo của phong tục gia đình trong một giai đoạn. Dù vậy, sách cần được đọc với tinh thần chọn lọc, bởi phong tục luôn biến đổi, không phải nội dung nào cũng còn được thực hành rộng rãi hoặc phù hợp nguyên vẹn với đời sống hiện nay.
Thông tin khái quát về sách Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian
Tên đầy đủ được thể hiện trên bìa sách là Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian, kèm theo các nhóm nội dung chính gồm xây cất, văn khấn, xem ngày, phong thủy và nghi lễ đời sống. Sách do Tuấn Khanh – Thanh Thủy biên soạn, Nhà xuất bản Hải Phòng xuất bản vào tháng 4 năm 2007. Bản giới thiệu của nhà sách ghi sách dày 212 trang, khổ 13 x 19 cm.
Cuốn sách được giới thiệu là tập đầu tiên trong bộ “Cẩm nang ứng dụng”. Ngay từ phần cùng bạn đọc, người biên soạn xác định đây là một tài liệu mang tính tra cứu phổ thông, tập hợp các phong tục và lễ nghi thường gặp trong đời sống người Việt. Cách tổ chức nội dung vì thế thiên về việc phân chia từng vấn đề cụ thể hơn là xây dựng một công trình nghiên cứu chuyên sâu theo phương pháp dân tộc học.
Có thể tóm tắt thông tin thư mục của sách như sau:
| Nội dung | Thông tin |
|---|---|
| Tên sách | Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian |
| Người biên soạn | Tuấn Khanh – Thanh Thủy |
| Nhà xuất bản | Nhà xuất bản Hải Phòng |
| Năm xuất bản | 2007 |
| Số trang được giới thiệu | 212 trang |
| Khổ sách | 13 x 19 cm |
| Nhóm nội dung | Lễ tiết, nghi lễ vòng đời, hôn nhân, tang ma, xây cất, thờ cúng, văn khấn, xem ngày, phong thủy |
Sách bao quát nhiều chủ đề liên quan trực tiếp đến sinh hoạt gia đình và cộng đồng như Tết Nguyên đán, đầy tháng, đặt tên, học hành, nghề nghiệp, mừng thọ, cưới hỏi, tang lễ, làm nhà, thờ tổ tiên, lễ tại đình đền chùa miếu, xem ngày và câu đối cổ truyền.
Vì sao cuốn sách được gọi là một “cẩm nang ứng dụng”?
Hai chữ “cẩm nang” cho thấy mục đích trước hết của sách là giúp người đọc tra cứu. Thay vì chỉ giải thích khái niệm phong tục theo nghĩa học thuật, sách đi vào những tình huống cụ thể mà một gia đình có thể gặp trong đời sống: chuẩn bị Tết, cúng tất niên, đón trẻ sơ sinh, làm lễ đầy tháng, tổ chức cưới hỏi, chăm lo tang lễ, sửa sang nhà cửa hoặc thờ cúng tại gia.
Tính ứng dụng của sách được thể hiện ở ba phương diện.
Thứ nhất, các vấn đề được chia thành những mục nhỏ. Người đọc không nhất thiết phải đọc tuần tự từ đầu đến cuối mà có thể tìm đến nội dung mình đang quan tâm.
Thứ hai, nhiều mục kết hợp phần giải thích phong tục với cách chuẩn bị nghi lễ, lễ vật hoặc bài khấn tham khảo. Cách biên soạn này gần với nhu cầu của người đọc phổ thông, nhất là những người ít có điều kiện tiếp xúc với các tài liệu chuyên ngành.
Thứ ba, sách không giới hạn ở một nghi lễ riêng lẻ mà cố gắng bao quát cả chu kỳ đời người và nhịp sinh hoạt hằng năm. Từ khi một đứa trẻ chào đời, trưởng thành, kết hôn, lập nghiệp đến khi một người qua đời, gia đình đều có thể gặp những phong tục và nghi thức nhất định.
Tuy nhiên, “ứng dụng” không nên được hiểu là làm theo mọi chỉ dẫn một cách máy móc. Phong tục vốn phụ thuộc vào vùng miền, tôn giáo, tín ngưỡng, hoàn cảnh gia đình và điều kiện xã hội. Điều từng phổ biến trong một làng quê Bắc Bộ chưa chắc đã được thực hành giống hệt tại miền Trung, Nam Bộ hoặc trong cộng đồng các dân tộc khác.
Nghi lễ vòng đời được trình bày trong sách
Trong nghiên cứu văn hóa, nghi lễ vòng đời là những nghi thức đánh dấu sự chuyển đổi vị thế của một người, chẳng hạn từ khi chào đời, trưởng thành, kết hôn, lên lão đến khi qua đời. Sách Cẩm nang ứng dụng phong tục dân gian dành phần đáng kể để giới thiệu các nghi lễ này.
Từ khi một đứa trẻ chào đời
Các mục về đón trẻ sơ sinh, đầy tháng, đầy năm, đặt tên và vào họ cho thấy sự quan tâm của gia đình truyền thống đối với việc xác nhận thành viên mới. Trong điều kiện y tế xưa còn hạn chế, sự chào đời và trưởng thành của một đứa trẻ là niềm vui lớn, đồng thời gắn với nhiều kiêng kỵ và niềm tin bảo vệ trẻ.
Một số tập tục như gọi tên tục, bán khoán hoặc đuổi vía dữ phản ánh tâm lý lo lắng của người xưa trước bệnh tật và tỷ lệ trẻ nhỏ khó nuôi. Đây là những thực hành thuộc phạm vi tín ngưỡng dân gian, không có tác dụng thay thế việc chăm sóc y tế, tiêm chủng, dinh dưỡng và theo dõi sức khỏe khoa học.
Ngày nay, lễ đầy tháng hoặc thôi nôi thường được tổ chức như một dịp gia đình cảm tạ, giới thiệu em bé với họ hàng và gửi gắm mong ước tốt đẹp. Quy mô và nghi thức có thể giản lược tùy điều kiện, không nhất thiết phải chuẩn bị mâm lễ cầu kỳ.
Học hành, nghề nghiệp và giáo dục con cái
Việc đưa các nội dung giáo dục, chọn bạn và học nghề vào nhóm nghi lễ đời sống cho thấy cuốn sách hiểu phong tục theo nghĩa khá rộng. Phong tục là cúng lễ và bao gồm những phép tắc ứng xử và kinh nghiệm nuôi dạy con.
Quan niệm giáo dục trong gia đình Việt truyền thống thường đề cao lễ phép, sự chuyên cần, lòng hiếu thảo và trách nhiệm với dòng họ. Tuy nhiên, một số cách giáo dục cũ mang tính áp đặt hoặc phân biệt vai trò nam nữ không còn phù hợp. Khi tham khảo, cần giữ lại những giá trị nhân văn nhưng đồng thời tôn trọng quyền trẻ em, bình đẳng giới và sự phát triển riêng của mỗi người.
Phần nghi lễ cưới hỏi
Sách trình bày cả mô hình hôn lễ thời xưa và các nghi thức phổ biến hơn trong xã hội ngày nay. Những thuật ngữ như nạp thái, vấn danh, nạp cát, thỉnh kỳ, nạp tệ và thân nghinh cho thấy dấu vết của hệ thống hôn lễ cổ chịu ảnh hưởng từ lễ nghi phương Đông.
Trong thực hành của người Việt ngày nay, các bước thường được rút gọn thành chạm ngõ, ăn hỏi, lễ cưới, đón dâu và lại mặt. Tuy tên gọi tương đối quen thuộc, cách tổ chức tại mỗi vùng vẫn có thể khác nhau.
Lễ chạm ngõ
Chạm ngõ là cuộc gặp chính thức giữa hai gia đình trước khi tiến hành ăn hỏi. Ý nghĩa quan trọng nhất là tạo sự hiểu biết, thống nhất bước đầu và thể hiện thái độ tôn trọng lẫn nhau.
Trong xã hội ngày nay, chạm ngõ nên được tổ chức gọn nhẹ. Đây không phải một cuộc thương lượng mang tính sắp đặt hôn nhân mà là dịp để hai bên trao đổi về kế hoạch cưới trên cơ sở tôn trọng quyết định của đôi nam nữ.
Lễ ăn hỏi
Ăn hỏi đánh dấu việc hai gia đình chính thức công nhận mối quan hệ hôn nhân dự kiến. Lễ vật thường được chuẩn bị theo phong tục địa phương, có thể gồm trầu cau, trà, rượu, bánh, hoa quả hoặc những sản vật phù hợp.
Số lượng tráp, người bê lễ, cách chia lễ và hình thức trang trí không có một khuôn mẫu duy nhất áp dụng cho mọi gia đình. Việc quá chú trọng “đủ số”, “đúng màu” hoặc chạy theo quy mô dễ làm lu mờ ý nghĩa giao hảo và chúc phúc.
Lễ cưới và lễ lại mặt
Lễ cưới xác nhận sự kết hợp của đôi vợ chồng trước gia đình và cộng đồng. Trong xã hội hiện nay, hôn nhân còn phải tuân thủ các quy định pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký hộ tịch. Nghi lễ truyền thống có giá trị văn hóa nhưng không thay thế thủ tục pháp lý.
Lễ lại mặt thường diễn ra sau cưới, khi đôi vợ chồng trở về thăm gia đình nhà gái. Phong tục này thể hiện sự gắn kết giữa hai bên và nhắc nhở người con đã lập gia đình vẫn giữ tình cảm, trách nhiệm với cha mẹ.
