Trong hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Thánh ông Hoàng Cả được tôn là vị đứng đầu hàng Thập vị Quan Hoàng. Ngài còn thường được gọi bằng các danh xưng như Quan Hoàng Cả, Ông Hoàng Đệ Nhất hoặc Ông Hoàng Quận. Tuy nhiên, so với Ông Hoàng Bảy Bảo Hà, Ông Hoàng Mười Nghệ An hay Ông Hoàng Bơ Thoải, sự tích về Ông Hoàng Cả ít phổ biến hơn và tồn tại dưới nhiều dị bản khác nhau.
Theo quan niệm được lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ, Ông Hoàng Cả là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình, giữ ngôi vị đầu tiên trong hàng các Thánh Hoàng. Một số bản văn và lời truyền tụng miêu tả Ngài thuộc Thiên phủ, có nhiệm vụ trông coi sổ sách nơi thiên đình, thường cưỡi rồng dạo chơi giữa các miền tiên cảnh.
Khi được lịch sử hóa và địa phương hóa, hình tượng Ông Hoàng Cả lại được gắn với những nhân vật có công trong lịch sử. Dị bản được nhắc đến nhiều nhất đồng nhất Ngài với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng, một nhân vật sống vào giai đoạn cuối triều Lý, đầu triều Trần. Một số truyền thống khác lại liên hệ Ông Hoàng Quận với nhân vật tham gia khởi nghĩa Lam Sơn hoặc làm quan dưới triều Lê sơ.
Do đó, sự tích Thánh ông Hoàng Cả cần được tìm hiểu như một chỉnh thể gồm nhiều lớp: thần thoại Tứ phủ, truyền thuyết dân gian, ký ức tại các địa phương thờ Đoàn Thượng và sự sáng tạo trong diễn xướng chầu văn. Không nên coi toàn bộ những lớp tư liệu này là một bản tiểu sử lịch sử thống nhất.
Thánh ông Hoàng Cả là ai?
Thánh ông Hoàng Cả là vị Thánh Hoàng đứng đầu trong hàng Thập vị Quan Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Từ “Cả” trong danh xưng dân gian mang nghĩa đứng đầu hoặc thứ nhất, tương ứng với vị trí Đệ Nhất trong thứ bậc các Quan Hoàng.
Trong cách gọi của người thực hành tín ngưỡng, Ngài có thể được nhắc đến bằng nhiều tên:
- Ông Hoàng Cả;
- Quan Hoàng Cả;
- Ông Hoàng Đệ Nhất;
- Quan Hoàng Đệ Nhất;
- Ông Hoàng Quận;
- Quan Hoàng Quận.
Các cách gọi trên chủ yếu phản ánh ngôi vị và sự tôn kính, không nhất thiết là tên thật của một nhân vật lịch sử. Đặc biệt, danh xưng “Ông Hoàng Quận” xuất hiện khá thường xuyên trong các bản văn chầu và lời truyền khẩu nhưng cách giải thích về chữ “Quận” không hoàn toàn thống nhất.
Trong hệ thống điện thần Tứ phủ, hàng Quan Hoàng thường được xếp sau Ngũ vị Tôn Quan và hàng Chầu Bà. Các Ông Hoàng được hình dung là những vị nam thần có phong thái văn võ, thường gắn với hình ảnh các hoàng tử, quan lại hoặc tướng lĩnh từng giúp dân, giữ nước, mở mang vùng đất và bảo vệ cuộc sống cộng đồng.
Tư liệu nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu cho thấy hệ thống thần linh này được hình thành qua một quá trình lâu dài, có sự kết hợp giữa nữ thần bản địa, nhân thần lịch sử, thần bảo hộ địa phương và những yếu tố tiếp biến từ nhiều truyền thống văn hóa. Bởi vậy, thần tích của các vị Thánh không phải lúc nào cũng tồn tại dưới một bản duy nhất.
Vị trí của Ông Hoàng Cả trong Thập vị Quan Hoàng
Thập vị Quan Hoàng là cách gọi mười vị Thánh Hoàng trong hệ thống Tứ phủ. Danh sách thường được sắp xếp từ Ông Hoàng Cả đến Ông Hoàng Mười. Tuy nhiên, tên gọi, thần tích và mức độ thờ phụng của từng vị có thể thay đổi theo địa phương, bản hội và dòng truyền thừa nghi lễ.
Trong số các vị Quan Hoàng, Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười được thờ phụng phổ biến, có nhiều đền thờ và thường xuất hiện trong nghi lễ hầu đồng. Những vị như Ông Hoàng Cả, Ông Hoàng Đôi, Ông Hoàng Tư hoặc Ông Hoàng Năm ít khi giáng đồng hơn, vì vậy sự tích về các Ngài cũng không được phổ biến rộng rãi bằng.
Theo hệ thống được một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng lưu truyền, Ông Hoàng Cả thuộc Thiên phủ và mang màu đỏ. Cách phân định này phù hợp với biểu tượng màu sắc phổ biến của Tứ phủ:
- Màu đỏ tượng trưng cho Thiên phủ;
- Màu xanh tượng trưng cho Nhạc phủ;
- Màu trắng tượng trưng cho Thoải phủ;
- Màu vàng tượng trưng cho Địa phủ.
Cần lưu ý rằng hệ thống Tam phủ, Tứ phủ không hoàn toàn đồng nhất tại mọi đền, phủ. Cách bài trí tượng thờ, thứ bậc các ban và màu sắc trang phục trong nghi lễ có thể có khác biệt nhất định. Sự khác biệt ấy phản ánh tính linh hoạt của tín ngưỡng dân gian chứ không nhất thiết là sự sai lệch.
Việc xếp Ông Hoàng Cả ở vị trí đầu tiên thể hiện tính thứ bậc của điện thần. Ngài được hình dung là vị Hoàng tử đứng đầu hàng Quan Hoàng, có phẩm vị trang nghiêm và quyền uy. Tuy nhiên, “đứng đầu” ở đây chủ yếu nói đến thứ tự trong hàng Thánh Hoàng, không nên hiểu rằng Ngài cao hơn toàn bộ các vị thần khác trong Tứ phủ.
Sự tích Ông Hoàng Cả trong quan niệm Tứ phủ
Con của Vua Cha Bát Hải Động Đình
Theo thần tích được lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Ông Hoàng Cả là một trong những người con của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Đây cũng là nguồn gốc thường được kể về hàng Thập vị Quan Hoàng.
Vua Cha Bát Hải Động Đình là một vị thủy thần quan trọng trong tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trung tâm thờ phụng nổi tiếng của Ngài là đền Đồng Bằng, nơi lưu giữ nhiều lớp truyền thuyết liên quan đến thủy thần, Long vương, người có công bảo vệ cư dân và vùng đất ven sông.
Việc các Quan Hoàng được kể là con của Vua Cha Bát Hải không nhất thiết phải hiểu như quan hệ huyết thống theo nghĩa thông thường. Trong ngôn ngữ thần thoại, quan hệ cha – con có thể biểu thị sự cùng thuộc một dòng thần linh, cùng được trao quyền hoặc cùng nằm trong một hệ thống thờ phụng.
Bản thân hình tượng Vua Cha Bát Hải cũng được hình thành từ nhiều lớp tín ngưỡng và truyền thuyết khác nhau. Các lớp tư liệu về thần sông, thần nước, Long vương và nhân thần có công với dân đã hòa quyện, tạo nên một vị thần có ảnh hưởng rộng lớn trong đời sống tâm linh của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Vị Quan Hoàng trông coi sổ sách thiên đình
Một số lời truyền tụng cho rằng Ông Hoàng Cả được giao nhiệm vụ trông coi sổ sách nơi thiên đình. Hình ảnh này thể hiện Ngài là vị có trách nhiệm giữ gìn trật tự, ghi chép công việc và phụng sự trong chốn linh thiêng.
“Sổ sách thiên đình” là biểu tượng thường gặp trong thế giới quan dân gian. Người xưa hình dung cõi thiêng cũng có triều đình, phẩm trật, quan lại và phép tắc tương tự xã hội con người. Những vị thần trông coi sổ sách tượng trưng cho sự minh bạch, trật tự và phân định công – tội.
Dưới góc nhìn văn hóa, hình tượng này không nên được hiểu rằng có một cuốn sổ vật chất ghi sẵn số phận của từng người. Đây là cách diễn đạt mang tính biểu tượng, phản ánh ước vọng của cộng đồng về một trật tự công bằng, trong đó việc thiện được ghi nhận và hành vi sai trái phải chịu sự xem xét.
Việc gắn Ông Hoàng Cả với sổ sách thiên đình cũng khiến dân gian liên hệ Ngài với sự sáng suốt, học hành và công danh. Tuy nhiên, đây là niềm tin tín ngưỡng, không phải căn cứ để khẳng định rằng dâng lễ sẽ bảo đảm đỗ đạt, thăng chức hoặc thành công trong kinh doanh.
Dạo chơi chốn bồng lai và hình tượng cưỡi rồng
Trong các câu văn chầu lưu truyền về Ông Hoàng Cả, Ngài được miêu tả với phong thái của một vị hoàng tử nơi thiên giới. Hình ảnh Ông dạo chơi ở các miền tiên cảnh, cưỡi rồng hoặc đi trên mặt nước làm nổi bật nguồn gốc cao quý và quyền năng gắn với cả bầu trời lẫn thủy giới.
Một số lời kể nhắc đến Xích Long, tức rồng đỏ. Màu đỏ phù hợp với cách xếp Ông Hoàng Cả vào Thiên phủ. Rồng trong văn hóa phương Đông là biểu tượng của quyền uy, mưa nước, sự chuyển động của trời đất và phẩm vị cao quý.
Hình tượng “tam đầu cửu vĩ” cũng được nhắc đến trong một số bản kể. Đây là sinh vật kỳ ảo có ba đầu, chín đuôi, thuộc thế giới thần thoại chứ không phải một loài vật có thật. Những con số ba và chín đều mang ý nghĩa biểu tượng trong văn hóa truyền thống, thường được sử dụng để diễn tả sự linh thiêng, nhiều tầng bậc hoặc quyền năng vượt khỏi giới hạn thông thường.
Các chi tiết cưỡi rồng, đi trên mặt nước và dạo chơi tiên cảnh chủ yếu thuộc ngôn ngữ chầu văn và truyền thuyết. Chúng góp phần tạo nên hình tượng nghệ thuật về một vị Thánh Hoàng phong nhã, quyền quý, nhưng không nên được dùng làm dữ kiện lịch sử.
Vì sao Ông Hoàng Cả còn được gọi là Ông Hoàng Quận?
“Ông Hoàng Quận” là một trong những danh xưng phổ biến của Ông Hoàng Cả. Tên gọi này được ghi nhận trong nhiều bản văn và lời truyền miệng, trong đó có câu hát nhắc tới một vị Hoàng Quận xuất thân từ dòng Bát Hải Long vương.
Chữ “Hoàng” xác định Ngài thuộc hàng Thánh Hoàng. Chữ “Quận” có thể liên quan đến phẩm tước quận công, cách gọi một vị có địa vị trong triều đình hoặc một danh hiệu đã được dân gian hóa. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ căn cứ để khẳng định chỉ tồn tại một cách giải thích duy nhất.
Trong lịch sử, “quận công” là một tước vị được ban cho một số hoàng thân, võ tướng hoặc công thần. Khi những nhân vật lịch sử được đưa vào điện thần dân gian, tước hiệu của họ có thể được rút gọn, biến đổi hoặc kết hợp với cách gọi kính trọng. Từ đó, một vị được gọi là “Ông Hoàng Quận” chưa chắc đã từng là hoàng tử theo huyết thống.
Cũng có khả năng “Hoàng Quận” là một danh xưng nghệ thuật được hình thành và phổ biến qua hát văn. Trong chầu văn, tên hiệu của các vị Thánh thường được lựa chọn sao cho vừa diễn tả phẩm vị, vừa thuận với nhịp điệu và vần luật.
Bởi vậy, khi giới thiệu Ông Hoàng Quận, cách diễn đạt thận trọng nhất là coi đây là danh xưng khác của Ông Hoàng Cả trong một số truyền thống Tứ phủ, thay vì suy luận chắc chắn rằng Ngài từng mang một tước hiệu lịch sử cụ thể.
Dị bản Ông Hoàng Cả là Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng
Đoàn Thượng là nhân vật nào?
Dị bản được nhiều địa phương và tài liệu giới thiệu di tích ghi nhận là sự đồng nhất Ông Hoàng Cả với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng.
Đoàn Thượng là một nhân vật hoạt động vào giai đoạn cuối triều Lý, đầu triều Trần. Tư liệu lịch sử và thần tích địa phương có những khác biệt khi thuật lại quê quán, thân thế và hành trạng của ông, nhưng nhìn chung đều đặt Đoàn Thượng trong bối cảnh triều Lý suy yếu, quyền lực trung ương bị phân tán và các thế lực địa phương nổi lên.
Theo một số thần tích được lưu giữ ở Hưng Yên và Hải Dương, Đoàn Thượng là người vùng Hồng Châu, có tài võ nghệ, am hiểu binh thư và xây dựng lực lượng tại khu vực phía đông kinh thành Thăng Long. Khi nhà Trần thay nhà Lý, ông tiếp tục giữ thế lực riêng và không quy phục triều đại mới.
Sau khi mất, Đoàn Thượng được nhiều địa phương thờ làm Thành hoàng và tôn là Đông Hải Đại vương. Qua nhiều thế kỷ, phạm vi thờ phụng ông mở rộng tại các vùng thuộc Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hà Nội và một số địa phương lân cận.
Từ nhân vật lịch sử đến vị thần bảo hộ
Việc Đoàn Thượng được thần thánh hóa không phải hiện tượng riêng biệt. Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nhiều nhân vật có công với làng xã, có tài năng đặc biệt hoặc để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức cộng đồng được thờ làm Thành hoàng.
Khi trở thành thần làng, tiểu sử của nhân vật thường được bổ sung những chi tiết linh ứng, hiển thánh, báo mộng hoặc che chở cho dân. Những chi tiết này thuộc phạm vi thần tích và truyền thuyết, phản ánh thái độ tôn kính của cộng đồng hơn là ghi chép lịch sử theo phương pháp hiện đại.
Đoàn Thượng được tôn là Đông Hải Đại vương, một danh hiệu có yếu tố liên quan đến biển và phương Đông. Trong quá trình giao thoa giữa tín ngưỡng Thành hoàng, thờ thủy thần và điện thần Tứ phủ, Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng đã được một số cộng đồng nhận diện là hiện thân lịch sử của Ông Hoàng Cả.
Cục Di sản văn hóa, khi giới thiệu đình, chùa làng Rền, cho biết trong dân gian tồn tại tín ngưỡng coi Đức Thánh Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng là Ông Hoàng Cả trong Tứ phủ Quan Hoàng. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng ghi nhận cách đồng nhất này trong thông tin về đình Nhị Khê.
Sự tích trung nghĩa với nhà Lý
Theo truyền thuyết được kể tại một số nơi thờ Đoàn Thượng, ông là vị tướng trung thành với nhà Lý. Khi triều Lý suy yếu rồi mất ngôi, ông không chịu khuất phục nhà Trần mà lui về vùng Hồng Châu, chiêu mộ quân sĩ và tiếp tục duy trì lực lượng.
Trong cách nhìn của cộng đồng thờ phụng, hành động ấy được lý giải như biểu hiện của lòng trung nghĩa. Sau khi hy sinh, ông hiển linh, được nhân dân lập đền và được các triều đại ban sắc phong.
Tuy nhiên, đánh giá lịch sử về Đoàn Thượng phức tạp hơn thần tích. Tùy vào nguồn sử liệu và quan điểm của người biên soạn, ông có thể được nhìn nhận là một thủ lĩnh địa phương, một tướng trung thành với nhà Lý hoặc một thế lực cát cứ trong thời kỳ chuyển giao triều đại.
Khi viết về sự tích Ông Hoàng Cả, nên phân biệt hai bình diện:
- Đoàn Thượng trong lịch sử cuối Lý, đầu Trần;
- Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng trong tín ngưỡng dân gian.
Việc người dân tôn ông là biểu tượng trung nghĩa thuộc quá trình tưởng nhớ và thần thánh hóa của cộng đồng. Điều đó có giá trị về văn hóa và đạo lý, nhưng không thể thay thế cho việc nghiên cứu sử liệu.
Công lao trị thủy và giúp dân
Một số bản kể về Ông Hoàng Cả cho rằng khi về một vùng thuộc Hà Nam xưa, Ngài đã giúp dân trị thủy, khai phá đất đai và ổn định cuộc sống. Chi tiết này tương đồng với mô típ phổ biến trong thần tích các vị Thành hoàng vùng đồng bằng: giúp dân đắp đê, chống lụt, khai hoang hoặc dạy nghề.
Hiện chưa có đủ tư liệu lịch sử đáng tin cậy để xác định toàn bộ những việc trị thủy được kể trong truyền thuyết là hoạt động thực tế của Đoàn Thượng. Vì vậy, đây nên được trình bày như ký ức và quan niệm dân gian.
Dù không thể kiểm chứng như một sự kiện lịch sử cụ thể, mô típ trị thủy vẫn cho thấy điều cộng đồng mong đợi ở vị thần bảo hộ. Trong môi trường cư trú thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt và biến động dòng sông, người có khả năng giúp dân chế ngự nước được đặc biệt biết ơn.
Hình ảnh ấy cũng tạo cầu nối giữa Đoàn Thượng với thế giới thủy thần, Vua Cha Bát Hải và hàng các Quan Hoàng. Quá trình kết nối không diễn ra trong một thời điểm duy nhất mà có thể được hình thành qua nhiều thế hệ thờ phụng.
Dị bản gắn Ông Hoàng Quận với nhân vật thời Lê
Bên cạnh dị bản Đoàn Thượng, một số truyền thống tại miền Trung và tài liệu giới thiệu tín ngưỡng địa phương lại kể Ông Hoàng Cả, tức Hoàng Đệ Nhất hoặc Hoàng Quận, là một danh tướng từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn và làm quan dưới triều vua Lê Thái Tổ.
Có nơi còn trực tiếp liên hệ danh xưng Ông Hoàng Quận với vua Lê Lợi. Tuy nhiên, cách đồng nhất này không phổ biến và rõ ràng bằng dị bản Đoàn Thượng trong các tư liệu về di tích ở Bắc Bộ. Các bản kể cũng thiếu thống nhất về tên húy, quê quán và công trạng cụ thể của nhân vật.
Tài liệu giới thiệu Đền Cả ở Hà Tĩnh cho biết ở mỗi địa phương, các Ông Hoàng có thể được gắn với những nhân vật lịch sử khác nhau; riêng Ông Hoàng Cả có dị bản là một danh tướng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn rồi làm quan dưới thời Lê Thái Tổ. Điều này cho thấy ngay trong thực hành địa phương, hình tượng Thánh Hoàng có thể được lịch sử hóa theo nhiều hướng.
Không nên gộp Đoàn Thượng, Lê Lợi và một vị tướng Lam Sơn chưa xác định thành cùng một nhân vật. Đó là những dị bản thuộc các không gian tín ngưỡng khác nhau. Việc khẳng định tất cả đều là tên gọi của một người sẽ làm mất đi tính đa dạng của truyền thống và dẫn đến sai lệch về lịch sử.
Cách trình bày phù hợp là:
- Trong thần điện Tứ phủ, Ông Hoàng Cả là vị Thánh Hoàng Đệ Nhất;
- Trong một số truyền thống Bắc Bộ, Ngài được đồng nhất với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng;
- Trong một số dị bản khác, Ông Hoàng Quận được gắn với nhân vật thời Lê;
- Chưa có một thần tích duy nhất được toàn bộ cộng đồng thừa nhận.
Vì sao một vị Thánh có nhiều sự tích?
Quá trình lịch sử hóa thần linh
Hệ thống thần linh Tứ phủ không được hình thành từ một bộ kinh điển duy nhất. Thần tích, bản văn, nghi lễ và cách thờ phụng được lưu truyền trong cộng đồng, vì vậy luôn có khả năng biến đổi theo thời gian và không gian.
Một vị thần có nguồn gốc huyền thoại có thể được gắn với nhân vật lịch sử nhằm làm cho hình tượng trở nên gần gũi với ký ức dân tộc. Ngược lại, một nhân vật lịch sử được địa phương thờ phụng có thể dần được đưa vào hệ thống Tứ phủ, mang thêm phẩm vị và những đặc điểm thần linh.
Các nhà nghiên cứu thường gọi hiện tượng này là lịch sử hóa thần linh và thần linh hóa nhân vật lịch sử. Hai quá trình diễn ra song song, khiến ranh giới giữa thần thoại, truyền thuyết và lịch sử trở nên linh hoạt.
Trường hợp Ông Hoàng Mười cũng cho thấy một vị Thánh có thể được đồng nhất với nhiều nhân vật như Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí hoặc những danh tướng khác. Cục Di sản văn hóa nhận định sự lịch sử hóa và địa phương hóa ấy thể hiện truyền thống tôn vinh người có công và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Sự giao thoa giữa thờ Thành hoàng và thờ Mẫu
Đoàn Thượng trước hết được nhiều địa phương thờ làm Thành hoàng hoặc nhân thần dưới danh hiệu Đông Hải Đại vương. Trong quá trình giao lưu tín ngưỡng, một số nơi tiếp nhận hệ thống thờ Mẫu và đưa các nhân thần địa phương vào điện Tứ phủ.
Ở chiều ngược lại, người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu khi đến những địa phương thờ Đông Hải Đại vương có thể nhận ra những nét tương đồng giữa vị thần ấy với Ông Hoàng Cả. Sự đồng nhất dần được củng cố qua nghi lễ, truyền khẩu và văn chầu.
Quá trình này không nhất thiết do một cá nhân đặt ra. Nó có thể là kết quả của nhiều thế hệ diễn giải và thích nghi tín ngưỡng với hoàn cảnh địa phương.
Chính sự giao thoa đã làm cho điện thần Tứ phủ vừa có một cấu trúc tương đối ổn định, vừa có khả năng tiếp nhận những nhân vật và ký ức riêng của từng vùng.
Vai trò của bản văn chầu
Bản văn chầu không chỉ dùng để thỉnh mời các vị Thánh trong nghi lễ mà còn là phương tiện kể chuyện, miêu tả dung mạo, công trạng và cảnh ngự của từng vị.
Nhiều chi tiết về Ông Hoàng Cả như xuất thân Bát Hải, danh xưng Hoàng Quận, cưỡi rồng, dạo chơi tiên cảnh hoặc trông coi thiên giới được lưu truyền chủ yếu qua văn chầu và lời kể của người thực hành.
Do được truyền miệng và sao chép qua nhiều đời, một bài văn có thể có nhiều phiên bản. Người cung văn cũng có thể điều chỉnh câu chữ để phù hợp với làn điệu, không gian nghi lễ hoặc truyền thống của bản hội.
Vì vậy, văn chầu là tư liệu quý để nghiên cứu tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian nhưng cần được sử dụng đúng tính chất. Những hình ảnh trong văn chầu không phải lúc nào cũng là dữ kiện có thể dùng để xác lập tiểu sử lịch sử.
Hình tượng Ông Hoàng Cả trong nghi lễ hầu đồng
Ông Hoàng Cả ít khi giáng đồng
Trong thực hành hầu đồng hiện nay, không phải cả mười vị Quan Hoàng đều thường xuyên giáng giá. Những giá được thực hành phổ biến hơn là Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười.
Theo truyền thống của một số bản hội, Ông Hoàng Cả ít khi giáng đồng. Khi có hầu giá Ngài, nghi thức thường mang tính trang nghiêm, không kéo dài và không nhất thiết có đầy đủ những hoạt động như ở các giá Quan Hoàng phổ biến khác.
Tuy nhiên, không có một quy trình duy nhất áp dụng cho tất cả các đền, phủ và bản hội. Có nơi chỉ thỉnh Ngài về chứng đàn, tấu hương và khai quang; nơi khác có thể thực hành thêm động tác múa hèo hoặc cờ lệnh.
Những khác biệt đó thuộc phạm vi truyền thống nghi lễ. Không nên dùng nghi thức của một bản hội để phán xét mọi cách thực hành khác, miễn là hoạt động tín ngưỡng được tổ chức trang nghiêm, tuân thủ pháp luật và tôn trọng cộng đồng.
Nghi lễ chầu văn nói chung là hình thức biểu đạt văn hóa tổng hợp, kết hợp âm nhạc, lời ca, trang phục và động tác trình diễn. Nghi lễ gắn với sự tham gia của thanh đồng, cung văn, hầu dâng, thủ nhang và cộng đồng thực hành tại các đền, phủ hoặc điện thờ.
Trang phục màu đỏ
Vì được một số truyền thống xếp vào Thiên phủ, Ông Hoàng Cả thường được hình dung mặc trang phục màu đỏ khi giáng giá. Áo có thể thêu rồng hoặc các họa tiết biểu thị phẩm vị của một vị Thánh Hoàng.
Màu đỏ trong nghi lễ không chỉ có tác dụng phân biệt các phủ mà còn tạo nên ngôn ngữ thị giác. Khi kết hợp với âm nhạc và động tác, màu sắc giúp người dự lễ nhận biết vị Thánh đang được thỉnh.
Trang phục cụ thể có thể khác nhau theo nghệ nhân chế tác, bản hội và điều kiện của người thực hành. Vì thế, không nên tuyệt đối hóa một mẫu áo hoặc cho rằng chỉ một cách phục sức mới là chính xác.
Điều quan trọng hơn hình thức là thái độ thành kính, sự hiểu biết về giá trị văn hóa và ý thức không phô trương, lãng phí.
Phong thái của một vị Thánh Hoàng Đệ Nhất
Trong diễn xướng dân gian, Ông Hoàng Cả thường được thể hiện với phong thái điềm tĩnh, uy nghi, có phần khác với vẻ hào hoa, gần gũi của một số giá Quan Hoàng phổ biến.
Các động tác tấu hương, khai quang hoặc cầm hèo mang ý nghĩa biểu tượng. Chúng góp phần tái hiện hình ảnh một vị có phẩm vị cao, giữ phép tắc và trông coi công việc nơi thiên giới.
Người xem cần hiểu hầu đồng là một thực hành tín ngưỡng và nghệ thuật nghi lễ, không phải màn biểu diễn để bắt chước tùy tiện. Trang phục, âm nhạc và động tác chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi được đặt trong không gian thờ tự và quan hệ cộng đồng.
Việc UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt năm 2016 nhằm ghi nhận giá trị văn hóa của toàn bộ thực hành cộng đồng, bao gồm nghi lễ, âm nhạc, tri thức và các mối quan hệ xã hội. Sự ghi danh này không phải việc công nhận tính linh nghiệm của riêng một đền, phủ hay cá nhân nào.
Ông Hoàng Cả được thờ ở đâu?
Ông Hoàng Cả có thể được thờ trong các đền, phủ và điện thuộc tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ. Tại những nơi bài trí đầy đủ hàng Quan Hoàng, tượng hoặc bài vị của Ngài thường được đặt ở vị trí đầu tiên trong ban Thánh Hoàng.
Tuy nhiên, không phải cơ sở thờ Mẫu nào cũng có tượng riêng của cả mười vị. Nhiều nơi chỉ thờ đại diện ba vị Quan Hoàng phổ biến là Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười. Có nơi thờ chung hàng Quan Hoàng bằng bài vị hoặc tượng đại diện.
Đối với dị bản đồng nhất Ngài với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng, không gian thờ phụng còn bao gồm nhiều đình, đền và nghè tại vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Đình Nhị Khê
Đình Nhị Khê là một trong những nơi thờ Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng. Tư liệu của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội giới thiệu Đoàn Thượng là nhân vật được dân gian coi là Ông Hoàng Cả trong Tứ phủ Quan Hoàng.
Đình còn lưu giữ một số hiện vật thờ tự truyền thống như hoành phi, cửa võng, hương án, câu đối, lư hương và chân nến. Ngày 19 tháng 8 năm 2024, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 4320 công nhận đình Nhị Khê là di tích lịch sử cấp thành phố.
Điều cần phân biệt là đình Nhị Khê thờ Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng trong tư cách Thành hoàng và nhân thần. Cách nhận diện ông là Ông Hoàng Cả thuộc lớp tín ngưỡng dân gian kết hợp với Tứ phủ.
Đình, chùa làng Rền
Đình, chùa làng Rền là một địa điểm khác lưu giữ truyền thống thờ Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng. Tại đây còn có thần tích và nhiều đạo sắc phong liên quan đến vị thần.
Tư liệu của Cục Di sản văn hóa cho biết Đoàn Thượng được thờ tại nhiều làng, đặc biệt ở vùng Kinh Bắc. Tài liệu cũng ghi nhận dân gian coi Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng là Thánh ông Hoàng Cả trong hàng Tứ phủ Quan Hoàng.
Trường hợp làng Rền là minh chứng rõ cho quá trình một nhân vật lịch sử được thờ làm Thành hoàng, sau đó được liên hệ với hệ thống Thánh Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu.
Các nơi thờ Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng
Ngoài hai địa điểm trên, Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng còn được thờ tại nhiều đình, đền thuộc vùng Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh và các địa phương lân cận.
Không phải mọi nơi thờ Đoàn Thượng đều đồng thời gọi Ngài là Ông Hoàng Cả. Có cộng đồng chủ yếu tôn thờ ông trong tư cách Thành hoàng; có nơi nhấn mạnh danh hiệu Đông Hải Đại vương; nơi khác mới liên hệ với Tứ phủ.
Bởi vậy, khi đến một di tích cụ thể, người hành hương nên tìm hiểu thần tích, đối tượng thờ phụng và quy định của chính di tích đó. Không nên tự động coi mọi đền thờ Đông Hải Đại vương đều là đền chính của Ông Hoàng Cả.
Hiện cũng chưa có căn cứ thống nhất để xác định một địa điểm duy nhất là đền thờ chính của Ông Hoàng Cả được toàn bộ cộng đồng Tứ phủ thừa nhận.
Ngày tiệc của Ông Hoàng Cả
Hiện không có một ngày tiệc Ông Hoàng Cả được xác nhận thống nhất trong toàn bộ cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.
Một số bản văn sử dụng những hình ảnh chỉ thời gian như “giữa tháng quý đông”, nhưng đây có thể là ngôn ngữ thi ca gắn với cảnh tiên giới hoặc thời điểm Thánh đản trong một dị bản. Không nên chỉ dựa vào một câu văn chầu để kết luận thành ngày lễ chung.
Tại các đình, đền thờ Đoàn Thượng, ngày tế lễ có thể được tổ chức theo thần tích và lệ làng riêng. Ngày lễ ở một di tích thờ Đông Hải Đại vương không đương nhiên trở thành ngày tiệc chung của Ông Hoàng Cả trong toàn bộ hệ thống Tứ phủ.
Khi muốn tham dự lễ tại một địa điểm cụ thể, người dân nên theo dõi thông báo chính thức của ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương. Lịch tổ chức thực tế có thể được điều chỉnh theo từng năm.
Người đi lễ Ông Hoàng Cả thường cầu điều gì?
Theo quan niệm dân gian, Ông Hoàng Cả được liên hệ với sự sáng suốt, phép tắc, học hành và công việc. Một số người đến lễ cầu mong gia đình bình an, con cháu chăm học, công việc thuận lợi hoặc bản thân giữ được tinh thần ngay thẳng.
Những nội dung cầu nguyện này phản ánh ước vọng chính đáng của con người. Tuy nhiên, tín ngưỡng không thể thay thế việc học tập, lao động và ứng xử có trách nhiệm.
Không có cơ sở để khẳng định dâng lễ lớn sẽ được ban nhiều tài lộc hơn, hoặc cứ đến lễ là chắc chắn thi đỗ, thăng chức, kinh doanh thành công. Cách hiểu như vậy dễ biến việc thờ Thánh thành sự trao đổi vụ lợi.
Nếu nhìn từ dị bản Đoàn Thượng, giá trị nổi bật trong việc thờ Ông Hoàng Cả là tinh thần trung nghĩa, ý chí bảo vệ cộng đồng và đạo lý ghi nhớ người có công. Vì vậy, lời nguyện phù hợp không chỉ hướng đến lợi ích cá nhân mà còn có thể là mong muốn sống ngay thẳng, làm việc có trách nhiệm và biết giúp đỡ người khác.
Lễ vật dâng Thánh nên tùy điều kiện, ưu tiên sự sạch sẽ, trang nghiêm và tiết kiệm. Không cần chuẩn bị những mâm lễ quá lớn, không đốt nhiều vàng mã và không nghe theo những lời dọa nạt phải làm lễ tốn kém để tránh tai họa.
Ý nghĩa văn hóa của hình tượng Ông Hoàng Cả
Biểu tượng của ngôi thứ và phép tắc
Là vị đứng đầu hàng Thập vị Quan Hoàng, Ông Hoàng Cả đại diện cho tính trật tự của điện thần Tứ phủ. Hình tượng Ngài trông coi sổ sách thiên đình nhấn mạnh ý thức về quy củ và trách nhiệm.
Trong xã hội truyền thống, trật tự không chỉ được duy trì bằng luật lệ mà còn bằng những chuẩn mực đạo đức và niềm tin tâm linh. Hình ảnh vị thần ghi chép công việc có tác dụng nhắc nhở con người suy xét hành vi của mình.
Ngày nay, giá trị ấy có thể được tiếp nhận theo hướng nhân văn: mỗi người cần sống có trách nhiệm, giữ chữ tín và tự chịu trách nhiệm trước gia đình, cộng đồng và pháp luật.
Tinh thần trung nghĩa qua hình tượng Đoàn Thượng
Khi được đồng nhất với Đoàn Thượng, Ông Hoàng Cả mang thêm ý nghĩa của một vị tướng trung thành với triều đại mình phụng sự.
Dù các đánh giá lịch sử có thể khác nhau, cộng đồng thờ phụng vẫn lựa chọn phẩm chất trung nghĩa làm cốt lõi để tôn vinh. Điều đó phù hợp với truyền thống thờ những người có công và đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt.
Tuy nhiên, trung nghĩa trong bối cảnh hiện đại không nên được hiểu là phục tùng mù quáng. Giá trị phù hợp hơn là sự thủy chung với điều đúng đắn, tinh thần trách nhiệm và ý thức bảo vệ lợi ích chung.
Sự dung hợp giữa thần thoại và lịch sử
Sự tích Ông Hoàng Cả cho thấy tín ngưỡng dân gian Việt Nam có khả năng dung hợp nhiều lớp văn hóa.
Ngài vừa là người con của Vua Cha Bát Hải trong thần thoại Tứ phủ, vừa có thể được nhận diện là Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng, lại có những dị bản gắn với thời Lê. Mỗi lớp tư liệu phản ánh một giai đoạn và nhu cầu diễn giải khác nhau của cộng đồng.
Thay vì cố gắng loại bỏ các dị bản để tìm một câu chuyện duy nhất, việc nghiên cứu cần làm rõ nguồn gốc và tính chất của từng bản kể. Cách tiếp cận này vừa tôn trọng niềm tin, vừa tránh biến truyền thuyết thành lịch sử.
Giá trị của chầu văn và nghệ thuật nghi lễ
Qua văn chầu, hình tượng Ông Hoàng Cả hiện lên với vẻ đẹp của một vị hoàng tử nơi tiên giới: trang nghiêm, phong nhã, cưỡi rồng và đi giữa cảnh bồng lai.
Những hình ảnh ấy tạo nên giá trị văn học và âm nhạc riêng. Khi được hát trong nghi lễ, lời văn kết hợp với nhịp phách, đàn nguyệt, trống và cảnh trang phục, tạo thành một không gian nghệ thuật tổng hợp.
Bảo tồn sự tích Ông Hoàng Cả vì thế không chỉ là bảo tồn một câu chuyện về thần linh. Đó còn là gìn giữ vốn từ cổ, làn điệu chầu văn, nghệ thuật may thêu trang phục, nghi thức cộng đồng và ký ức lịch sử tại các địa phương.
Những điều dễ nhầm lẫn về Ông Hoàng Cả
Ông Hoàng Cả không phải Ngũ vị Tôn Quan
Do cách gọi “Quan Hoàng Cả”, một số người có thể nhầm Ngài thuộc hàng Ngũ vị Tôn Quan. Trên thực tế, Ông Hoàng Cả thuộc hàng Thập vị Quan Hoàng, thường được xếp sau Ngũ vị Tôn Quan và các Chầu Bà.
Từ “Quan” trong “Quan Hoàng” là cách gọi tôn kính, không có nghĩa Ngài thuộc hàng Quan Lớn.
Ông Hoàng Cả không phải Ông Hoàng Bơ
“Cả” có nghĩa là thứ nhất, còn “Bơ” là cách đọc dân gian của “Ba”. Ông Hoàng Cả là vị thứ nhất; Ông Hoàng Bơ là vị thứ ba trong hàng Thánh Hoàng.
Hai vị có thần tích, màu sắc biểu tượng và cách thực hành nghi lễ khác nhau. Ông Hoàng Cả thường được xếp vào Thiên phủ và dùng màu đỏ; Ông Hoàng Bơ gắn với Thoải phủ và màu trắng.
Không phải mọi Đông Hải Đại vương đều là Đoàn Thượng
Đông Hải Đại vương là danh hiệu được sử dụng cho nhiều vị thần khác nhau trong tín ngưỡng dân gian. Ở một số vùng, danh hiệu này có thể chỉ thủy thần, thần biển hoặc một nhân vật lịch sử được thần thánh hóa.
Vì vậy, khi gặp một di tích thờ Đông Hải Đại vương, cần xem thần tích và sắc phong của chính di tích đó để xác định đối tượng thờ phụng. Không nên mặc nhiên kết luận đó là Đoàn Thượng hoặc Ông Hoàng Cả.
Không có cơ sở để khẳng định một hóa thân duy nhất
Tư liệu hiện có cho thấy cách đồng nhất Ông Hoàng Cả với Đoàn Thượng được ghi nhận tại nhiều di tích và cơ quan văn hóa. Tuy nhiên, vẫn tồn tại dị bản gắn Ngài với nhân vật thời Lê.
Do đó, có thể nói Đoàn Thượng là một hóa thân lịch sử phổ biến của Ông Hoàng Cả trong một số truyền thống, nhưng chưa nên khẳng định đó là cách giải thích duy nhất của toàn bộ tín ngưỡng Tứ phủ.
Không nên thần bí hóa việc cầu tài, cầu học
Hình tượng Ông Hoàng Cả gắn với sổ sách và sự sáng suốt khiến một số người tin rằng Ngài đặc biệt ban lộc học hành hoặc kinh doanh. Đây là cách diễn giải trong phạm vi niềm tin dân gian.
Việc dâng lễ không bảo đảm kết quả. Thành công trong học tập và công việc vẫn phụ thuộc vào kiến thức, sự chăm chỉ, lựa chọn đúng đắn và điều kiện thực tế.
Tôn kính Thánh phù hợp nhất là hướng con người đến lối sống ngay thẳng, có trách nhiệm, chứ không phải tìm kiếm những cách thức đổi vận tức thời.
Cách nhìn nhận sự tích Ông Hoàng Cả ngày nay
Tìm hiểu sự tích Ông Hoàng Cả đòi hỏi thái độ tôn trọng nhưng tỉnh táo. Người nghiên cứu không nên phủ nhận giá trị của truyền thuyết chỉ vì truyền thuyết không hoàn toàn trùng với chính sử. Ngược lại, cũng không nên biến mọi chi tiết trong thần tích thành sự kiện lịch sử chắc chắn đã xảy ra.
Có thể phân chia tư liệu về Ngài thành ba nhóm:
- Tư liệu tín ngưỡng: vị trí Đệ Nhất trong hàng Quan Hoàng, nguồn gốc từ Vua Cha Bát Hải, màu đỏ và vai trò nơi thiên giới.
- Tư liệu lịch sử – địa phương: những ghi chép về Đoàn Thượng, các sắc phong, đình đền và truyền thống thờ Đông Hải Đại vương.
- Tư liệu diễn xướng: bản văn chầu, hình ảnh cưỡi rồng, dạo cảnh tiên và nghi thức hầu giá.
Ba nhóm tư liệu có liên hệ nhưng không thể thay thế cho nhau. Bản văn giúp hiểu hình tượng nghệ thuật; thần tích giúp hiểu ký ức cộng đồng; sử liệu giúp xác định bối cảnh và nhân vật lịch sử.
Cách tiếp cận phân tầng giúp người đọc hiểu vì sao cùng một vị Thánh lại có nhiều câu chuyện. Nó cũng hạn chế tình trạng tranh luận đúng – sai chỉ dựa trên bản kể của một địa phương hoặc một bản hội.
Việc bảo vệ tín ngưỡng thờ Mẫu cần gắn với bảo tồn giá trị văn hóa, ngăn ngừa hành vi lợi dụng niềm tin để trục lợi và tránh những hoạt động phô trương, lãng phí. Đây cũng là định hướng được các cơ quan văn hóa nhấn mạnh trong chương trình bảo vệ di sản.
Kết luận
Thánh ông Hoàng Cả, còn được gọi là Ông Hoàng Quận, là vị đứng đầu hàng Thập vị Quan Hoàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Theo quan niệm được lưu truyền trong một số cộng đồng, Ngài là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình, thuộc Thiên phủ, mang sắc đỏ và đảm nhiệm việc trông coi sổ sách nơi thiên đình.
Khi đi vào không gian thờ phụng địa phương, hình tượng ấy được lịch sử hóa và gắn với nhiều nhân vật. Dị bản nổi bật nhất đồng nhất Ông Hoàng Cả với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng, vị nhân thần được thờ tại nhiều đình, đền ở đồng bằng Bắc Bộ. Bên cạnh đó còn có những bản kể liên hệ Ông Hoàng Quận với nhân vật tham gia khởi nghĩa Lam Sơn hoặc làm quan dưới triều Lê sơ.
Các dị bản không nên bị gộp lại thành một tiểu sử duy nhất. Mỗi bản kể là dấu vết của một quá trình giao thoa giữa thần thoại Tứ phủ, tín ngưỡng Thành hoàng, lịch sử địa phương và nghệ thuật chầu văn.
Giá trị cốt lõi trong việc thờ Thánh ông Hoàng Cả không nằm ở những lời hứa hẹn ban tài lộc hay thay đổi vận mệnh. Hình tượng Ngài gợi nhắc về phép tắc, trách nhiệm, lòng trung nghĩa và đạo lý biết ơn người có công. Tìm hiểu đúng các lớp ý nghĩa ấy cũng là cách góp phần gìn giữ tín ngưỡng thờ Mẫu như một di sản văn hóa sống động, nhân văn và giàu bản sắc của người Việt.
