Lễ hội Trò Trám ở Phú Thọ nổi bật với lễ mật “Linh tinh tình phộc”, trò diễn dân gian, rước lúa thần và nghi thức cầu mùa.
Giữa hệ thống lễ hội mùa xuân phong phú của vùng Đất Tổ, Lễ hội Trò Trám được nhiều người biết đến bởi nghi thức có tên gọi dân gian “Linh tinh tình phộc”. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn lễ hội qua một khoảnh khắc diễn ra lúc nửa đêm, người xem rất dễ bỏ qua những tầng ý nghĩa rộng lớn hơn liên quan đến nghề nông, ước vọng sinh sôi, tinh thần lao động và đời sống cộng đồng làng xã.
Trò Trám không phải một cuộc vui nhằm phô bày chuyện giới tính. Trong không gian nghi lễ truyền thống, hình tượng nam – nữ được biểu đạt bằng hai vật thiêng gọi là Nõ và Nường. Sự gặp gỡ tượng trưng giữa hai vật này thể hiện quan niệm dân gian về sự giao hòa âm – dương, từ đó gửi gắm mong ước con người khỏe mạnh, gia đình đông vui, cây trồng phát triển và mùa màng thuận lợi.
Bên cạnh lễ mật, lễ hội còn có diễn xướng “Tứ dân chi nghiệp”, tế lễ tại Miếu Trò, rước lúa thần, các hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian. Chính sự kết hợp giữa yếu tố thiêng, tiếng cười dân dã và những nghi thức cầu mùa đã tạo nên bản sắc riêng của Lễ hội Trò Trám trong không gian văn hóa trung du Bắc Bộ.
Lễ hội Trò Trám được tổ chức ở đâu?
Lễ hội được tổ chức tại Miếu Trò, thuộc thôn Miếu Trò, xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ. Đây là địa bàn của xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao trước khi Việt Nam thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Theo Nghị quyết số 1676/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Phú Thọ năm 2025, toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Tứ Xã, Sơn Vi và Phùng Nguyên được hợp nhất thành xã mới mang tên Phùng Nguyên. Vì vậy, trong nhiều sách báo và tư liệu được công bố trước tháng 7/2025, địa điểm tổ chức lễ hội vẫn được ghi là xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Địa danh hiện nay là thôn Miếu Trò, xã Phùng Nguyên, tỉnh Phú Thọ.
Miếu Trò là trung tâm của toàn bộ không gian lễ hội. Đây vừa là nơi thờ phụng, vừa là địa điểm thực hiện nghi lễ mật, tế lễ và trình diễn những lớp trò dân gian quan trọng. Sân miếu cùng khu vực chung quanh trở thành nơi cộng đồng hội tụ trong hai ngày đầu xuân, nối kết các hoạt động tín ngưỡng với sinh hoạt văn hóa và vui chơi dân gian.
Tên gọi “Trò Trám” được hình thành từ việc người dân xóm Trám thực hành, gìn giữ và trình diễn các trò nghề tại ngôi miếu. Miếu Trám vì là nơi diễn trò nên cũng được gọi là Miếu Trò. Theo thời gian, tên gọi Trò Trám trở thành tên chung của cả hệ thống lễ nghi và diễn xướng được tổ chức tại đây.
Lễ hội Trò Trám diễn ra vào ngày nào?
Theo lịch lệ truyền thống, Lễ hội Trò Trám được tổ chức trong hai ngày 11 và 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Các hoạt động diễn xướng và tế lễ bắt đầu từ chiều hoặc tối ngày 11, trong khi lễ mật diễn ra vào thời điểm chuyển sang ngày 12. Sáng ngày 12 là lễ rước lúa thần, tiếp nối bằng các hoạt động văn hóa, thể thao và nghi thức kết thúc lễ hội.
Lịch âm trên là thời gian truyền thống tương đối ổn định, nhưng giờ khai mạc, chương trình văn nghệ, tuyến đường rước và hoạt động phần hội có thể được ban tổ chức điều chỉnh theo điều kiện từng năm. Du khách dự định tham dự nên kiểm tra thông báo chính thức của chính quyền địa phương thay vì dựa hoàn toàn vào lịch của những năm trước.
Riêng năm Bính Ngọ 2026, lễ hội được tổ chức trong hai ngày 27 và 28/2/2026, tương ứng ngày 11 và 12 tháng Giêng âm lịch, tại Miếu Trò, khu vực Tứ Xã cũ, xã Phùng Nguyên. Chương trình tiếp tục duy trì ba bộ phận quan trọng là tế lễ, diễn xướng dân gian và lễ mật, đồng thời tổ chức lễ rước lúa thần cùng nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng.
Miếu Trò và nhân vật được thờ phụng
Miếu Trò còn được gọi là Miếu Trò Trám. Tư liệu của địa phương cho biết miếu được Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 2837/QĐ-UBND ngày 1/11/2007. Đây là thông tin xếp hạng dành cho công trình Miếu Trò, cần phân biệt với việc Lễ hội Trò Trám được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.
Miếu thờ bản thổ nữ thần Ngô Thị Thanh. Theo tục truyền tại địa phương, bà là con gái ông Ngô Quang Điện, người có công khai phá, lập nên xóm Trám và hướng dẫn dân cư làm ruộng, ổn định cuộc sống. Những chi tiết về thân thế và công trạng của bà chủ yếu thuộc lớp truyền thuyết, ký ức cộng đồng và thực hành tín ngưỡng địa phương, không nên đồng nhất hoàn toàn với một hồ sơ tiểu sử lịch sử đã được xác minh bằng văn bản cùng thời.
Việc thờ một nữ thần bản thổ trong không gian gắn với cầu mùa và biểu tượng sinh sôi cho thấy vai trò nổi bật của hình tượng người mẹ, đất đai và khả năng nuôi dưỡng trong tâm thức dân gian. Đất tiếp nhận hạt giống để cây cối sinh trưởng; người mẹ mang nặng, sinh thành và chăm sóc thế hệ sau. Hai phương diện ấy gặp nhau trong một thế giới biểu tượng coi sự sống là nền tảng của cộng đồng.
Ngoài bàn thờ nữ thần, Miếu Trò còn lưu giữ Nõ và Nường, hai vật thiêng được sử dụng trong lễ mật. Trong phần lớn thời gian của năm, các vật này được bảo quản trong miếu và chỉ được đưa ra khi thực hiện đúng nghi thức của lễ hội.
Miếu Trò đã trải qua quá trình tu bổ, tôn tạo, đặc biệt trong giai đoạn sau khi lễ hội được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc chỉnh trang không gian giúp đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng và đón người tham dự, nhưng giá trị quan trọng nhất của di tích vẫn nằm ở mối quan hệ giữa ngôi miếu, cộng đồng thực hành và các nghi lễ được truyền nối.
Nguồn gốc và quá trình khôi phục Lễ hội Trò Trám
Hiện chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác Lễ hội Trò Trám bắt đầu từ năm nào. Những cách giới thiệu lễ hội có nguồn gốc từ thời Hùng Vương hoặc từ xã hội người Việt cổ chủ yếu phản ánh cách lý giải dựa trên đặc điểm của tín ngưỡng nông nghiệp và không gian văn hóa vùng Đất Tổ, chứ không phải một niên đại có thể xác định chắc chắn bằng văn bản lịch sử.
Tư liệu nghiên cứu cho thấy trong lễ hội còn tồn tại nhiều lớp nghi thức liên quan đến cầu mùa, sinh sôi, nghề nông và đời sống của cư dân làng xã. Các biểu tượng Nõ – Nường, rước lúa thần, trình nghề, cày ruộng và những câu hát mang tính giao duyên đều có thể được xem là dấu vết của hệ quan niệm phồn thực từng phổ biến trong các cộng đồng nông nghiệp.
“Linh tinh tình phộc” có nghĩa là gì?
“Linh tinh tình phộc” là câu hô được chủ lễ sử dụng trong nghi lễ mật diễn ra tại Miếu Trò. Tên gọi này về sau trở nên quen thuộc đến mức nhiều người dùng nó như một tên khác của Lễ hội Trò Trám.
Trong ngữ cảnh nghi lễ, câu hô tạo nhịp để đôi nam nữ thực hiện động tác đưa Nõ và Nường gặp nhau. Âm “phộc” thường được hiểu như một tiếng tượng thanh, gợi âm thanh phát ra khi hai vật bằng gỗ tiếp xúc. Toàn bộ câu hô mang tính khẩu truyền nên không nhất thiết phải được giải nghĩa theo từng từ như một câu văn thông thường.
Điều cần chú ý là “Linh tinh tình phộc” không phải lời nói tùy tiện được tạo ra để gây cười cho du khách. Câu hô thuộc về một trình tự nghi lễ có người chủ trì, thời gian, đạo cụ và quy tắc thực hiện tương đối chặt chẽ. Khi tách câu nói khỏi không gian lễ hội để sử dụng như một trò đùa dung tục, ý nghĩa biểu tượng và tính thiêng của thực hành dễ bị mất đi.
Tên gọi có âm điệu lạ tai khiến lễ hội thường được truyền thông chú ý, nhưng phần âm thanh ấy chỉ là một yếu tố nhỏ. Muốn hiểu Trò Trám, cần đặt câu hô trong mối quan hệ với Nõ – Nường, lễ tế, rước lúa thần, trò nghề và quan niệm cầu sinh sôi của cộng đồng.
Lễ tế trước giờ thực hiện nghi lễ mật
Sau phần diễn xướng sôi động, không khí lễ hội dần chuyển sang trang nghiêm. Các bậc cao niên và người được phân công thực hiện lễ tế tại Miếu Trò. Tư liệu báo chí ghi nhận phần tế thường được tiến hành từ khoảng 22 giờ 30 phút ngày 11 tháng Giêng cho đến trước thời điểm bước sang ngày 12. Thời gian cụ thể có thể được ban tổ chức từng năm điều chỉnh nhưng lễ mật theo truyền thống diễn ra vào khoảng nửa đêm.
Sự chuyển tiếp từ trò diễn sang tế lễ phản ánh cấu trúc quen thuộc của nhiều hội làng Việt Nam: phần hội có tính cởi mở, vui nhộn, trong khi phần lễ yêu cầu trật tự và sự thành kính. Ở Trò Trám, hai phần không đối lập mà bổ sung cho nhau. Tiếng cười thể hiện sức sống của cộng đồng; tế lễ thể hiện thái độ kính trọng đối với thần linh, tiền nhân và những quy tắc mà làng đã trao truyền.
Đôi nam nữ thực hiện nghi thức Nõ – Nường được cộng đồng lựa chọn. Việc lựa chọn không nên được hiểu như chọn diễn viên cho một tiết mục giải trí thông thường. Họ thay mặt cộng đồng đảm nhận một vai trò nghi lễ, vì vậy cần có tinh thần trách nhiệm, hiểu trình tự và được người dân tín nhiệm.
Trước thời khắc thực hiện, người thủ từ hoặc chủ tế thắp hương, làm lễ rồi đưa Nõ và Nường từ nơi thờ ra. Hai vật sau đó được trao cho người nam và người nữ. Quá trình trao nhận diễn ra trong không khí nghiêm túc, đánh dấu thời điểm các đạo cụ trở thành vật thiêng của nghi lễ chứ không còn là những khối gỗ thông thường.
