Chùa Đậu ở Thường Tín

Chùa Đậu ở Thường Tín là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nơi hội tụ nhiều lớp giá trị về Phật giáo, tín ngưỡng nông nghiệp, kiến trúc, điêu khắc và ký ức cộng đồng. Ngôi chùa được biết đến với tên chữ Thành Đạo Tự hoặc Pháp Vũ Tự, gắn với việc thờ Đức Pháp Vũ trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp.

Danh tiếng của chùa Đậu còn gắn liền với hai pho tượng thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường có niên đại vào khoảng giữa thế kỷ XVII. Hai pho tượng đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, trở thành những hiện vật đặc biệt quý hiếm đối với việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo, kỹ thuật sơn truyền thống và quan niệm tôn kính các bậc cao tăng của người Việt.

Nhiều bài giới thiệu thường gọi chùa Đậu là ngôi chùa gần 2.000 năm tuổi. Tuy nhiên, khi tìm hiểu di tích cần phân biệt giữa truyền thuyết về thời điểm khởi dựng với những chứng cứ lịch sử có thể kiểm tra. Truyền thuyết địa phương đặt sự hình thành của chùa trong bối cảnh Man Nương và Tứ Pháp vào những thế kỷ đầu Công nguyên, trong khi văn bia còn lưu giữ cho biết chùa đã có từ thời Lý và tiếp tục được mở mang qua các triều Trần, Mạc, Lê và Nguyễn.

Thông tin khái quát về chùa Đậu

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, chùa Đậu thuộc thôn Gia Phúc, xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội. Tên gọi “chùa Đậu ở Thường Tín” vẫn được sử dụng rộng rãi vì Thường Tín là địa danh lịch sử, văn hóa quen thuộc và từng là đơn vị hành chính trực tiếp quản lý khu vực này. Các thông báo lễ hội năm 2026 của địa phương đều xác định địa điểm tổ chức là di tích chùa Đậu, thôn Gia Phúc, xã Thượng Phúc.

Chùa đã được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 29-VH/QĐ ngày 13/1/1964. Vì vậy, cách gọi phù hợp hiện nay là “Di tích quốc gia chùa Đậu” hoặc “chùa Đậu – di tích cấp quốc gia”. Chùa chưa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, nên không nên sử dụng danh hiệu này trong giới thiệu hoặc quảng bá.

Chùa Đậu nằm ở đâu?

Chùa Đậu tọa lạc tại làng Gia Phúc, một vùng cư trú lâu đời nằm ở phía nam thành phố Hà Nội. Trước khi tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình mới, khu vực này thuộc xã Nguyễn Trãi, huyện Thường Tín. Hiện nay, địa chỉ hành chính của chùa là thôn Gia Phúc, xã Thượng Phúc, thành phố Hà Nội.

Ngôi chùa nằm trên một gò đất cao giữa không gian làng quê, xung quanh có ao hồ và hệ thống thủy vực. Phía sau khu vực di tích là dòng sông Nhuệ. Địa thế này tạo nên cảnh quan thanh tĩnh và giúp lý giải mối liên hệ giữa chùa với tín ngưỡng cầu mưa, cầu nước và đời sống nông nghiệp của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Trong cách cảm nhận truyền thống, khu đất chùa thường được hình dung như một đóa sen nổi lên giữa mặt nước. Hình ảnh ấy mang ý nghĩa biểu tượng rõ nét trong Phật giáo: hoa sen mọc từ bùn nhưng vẫn thanh khiết, tượng trưng cho khả năng tu dưỡng và chuyển hóa của con người.

Tuy nhiên, những mô tả về thế đất, hình dáng hoa sen hoặc tính chất “linh địa” nên được hiểu là cách cảm nhận văn hóa và phong thủy dân gian. Đây không phải kết luận địa chất hay khoa học có thể dùng để khẳng định chùa đem lại một kết quả tâm linh cụ thể cho người đến lễ.

Nguồn gốc và lịch sử hình thành chùa Đậu

Truyền thuyết về thời Sĩ Nhiếp và Man Nương

Theo truyền thuyết được lưu truyền tại vùng Dâu và các địa phương thờ Tứ Pháp, hệ thống chùa Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện được hình thành trong những thế kỷ đầu Công nguyên, gắn với câu chuyện Man Nương, nhà sư Khâu Đà La và cây dung thụ.

Truyện kể rằng Man Nương là một người phụ nữ bản địa có duyên gặp nhà sư Khâu Đà La. Sau nhiều sự kiện mang màu sắc kỳ ảo, một cây lớn trôi trên sông được tạc thành bốn pho tượng đại diện cho mây, mưa, sấm và chớp. Các pho tượng được đưa về thờ tại những ngôi chùa khác nhau, tạo thành hệ thống Tứ Pháp.

Dấu tích có thể kiểm chứng từ thời Lý

Căn cứ đáng chú ý hơn về lịch sử chùa Đậu là hệ thống văn bia và di vật còn lại tại di tích. Tấm bia dựng năm Dương Hòa thứ 5, tức năm 1639 dưới triều Lê Thần Tông, ghi nhận chùa đã được xây dựng từ thời Lý và tiếp tục tu bổ, mở rộng vào các thời Trần, Lê và Mạc.

Thông tin này cho thấy ít nhất từ thời Lý, chùa Đậu đã là một cơ sở thờ tự có vị trí đáng kể. Các triều đại sau không ngừng sửa chữa, mở mang, khiến kiến trúc và nghệ thuật của chùa mang dấu ấn của nhiều thời kỳ khác nhau.

Chùa Đậu thời Trần và thời Mạc

Dấu ấn thời Trần thể hiện rõ ở đôi rồng đá đặt tại bậc lên xuống khu tiền đường. Rồng có thân tròn, uốn nhiều khúc, tạo hình khỏe khoắn và mang những đặc điểm của nghệ thuật điêu khắc thời Trần.

Đôi rồng vừa có chức năng trang trí, vừa góp phần tạo nên tính trang nghiêm cho lối dẫn vào khu thờ chính. Giá trị nghệ thuật của hiện vật từng được đánh giá cao đến mức Bảo tàng Lịch sử Việt Nam thực hiện bản phục chế để trưng bày.

Cuộc đại trùng tu dưới thời Lê – Trịnh

Giai đoạn Lê Trung Hưng, đặc biệt trong thế kỷ XVII, là một thời kỳ quan trọng đối với chùa Đậu. Tư liệu văn bia cho biết Cung tần Ngô Thị Ngọc Nguyên, người trong phủ Thanh Đô Vương Trịnh Tráng, đã đứng ra làm hội chủ hưng công.

Năm 1636, bà sử dụng tiền của nội phủ và tài sản riêng để chuẩn bị vật liệu, dựng lại tiền đường, thiêu hương và sửa chữa những phần hư hỏng. Công việc kéo dài khoảng hai năm và hoàn thành trước khi bia Dương Hòa được dựng vào năm 1639.

Chùa Đậu thờ ai?

Thờ Phật

Trước hết, chùa Đậu là một cơ sở Phật giáo. Trong không gian thờ tự có hệ thống tượng Phật và các hình tượng quen thuộc của Phật giáo Bắc truyền như Tam Thế Phật, Đức Phật Thích Ca, Quan Âm cùng các vị tổ sư.

Người đến chùa lễ Phật thường hướng tới sự an tĩnh trong tâm hồn, tưởng nhớ lời dạy về từ bi, trí tuệ, nhân quả và trách nhiệm đối với bản thân cũng như cộng đồng. Lễ chùa không nên chỉ được hiểu là hoạt động cầu xin những lợi ích vật chất hoặc mong nhận kết quả mà không cần nỗ lực.

Thờ Đức Pháp Vũ

Điểm đặc biệt của chùa Đậu là việc thờ Đức Pháp Vũ. Trong hệ thống Tứ Pháp, Pháp Vũ đại diện cho mưa – yếu tố thiết yếu đối với cây trồng và đời sống của cư dân nông nghiệp.

Hình tượng Pháp Vũ cho thấy Phật giáo khi đi vào Việt Nam đã không tồn tại tách biệt với văn hóa bản địa. Các khái niệm và biểu tượng Phật giáo được cộng đồng tiếp nhận, đồng thời hòa nhập với tín ngưỡng thờ mây, mưa, sấm, chớp.

Quá trình giao thoa ấy tạo nên một hình thức tôn giáo mang sắc thái riêng. Pháp Vũ vừa được gọi bằng danh hiệu Phật hoặc Bồ tát trong không gian chùa, vừa mang dáng dấp của nữ thần nông nghiệp trong tâm thức dân gian.

Cấu trúc “tiền Phật, hậu Thánh”

Không gian thờ tự của một số chùa Tứ Pháp thường được mô tả theo cấu trúc “tiền Phật, hậu Thánh”. Phía trước là hệ thống tượng Phật, phía sau hoặc vị trí quan trọng bên trong là tượng Tứ Pháp.

Cấu trúc này phản ánh sự cùng tồn tại của hai lớp thực hành: Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Thay vì loại bỏ nhau, hai lớp truyền thống đã hòa nhập, bổ sung ý nghĩa cho nhau trong đời sống cộng đồng.

Khi tham quan, cần tránh nhìn nhận hệ thống thờ Tứ Pháp đơn thuần như việc “thờ thần trong chùa” hoặc cho rằng đây là sự pha trộn tùy tiện. Đó là kết quả của một quá trình tiếp biến văn hóa kéo dài nhiều thế kỷ, có vai trò quan trọng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Thờ các vị tổ sư

Nhà Tổ là nơi tưởng niệm những vị thiền sư từng tu hành và có công với chùa. Trong số đó, nổi bật nhất là Thiền sư Vũ Khắc Minh và Thiền sư Vũ Khắc Trường.

Việc thờ tổ thể hiện truyền thống tri ân người truyền dạy Phật pháp, giữ gìn cơ sở tự viện và hướng dẫn đời sống tinh thần cho cộng đồng. Đây không phải việc thần thánh hóa một cá nhân theo nghĩa tuyệt đối, mà là sự ghi nhớ công hạnh và ảnh hưởng của các bậc tiền nhân.

Kiến trúc chùa Đậu

Không gian cảnh quan

Chùa quay về hướng đông nam, nằm trên khu đất cao giữa vùng đồng bằng. Ao hồ, cây xanh và dòng sông gần chùa tạo nên một khoảng đệm tự nhiên, giúp không gian thờ tự tách khỏi nhịp sống bên ngoài.

Trong kiến trúc tôn giáo truyền thống, cảnh quan không chỉ đóng vai trò trang trí. Mặt nước, sân, vườn, cây cổ thụ và đường dẫn giúp người bước vào chùa có thời gian chuyển đổi trạng thái tâm lý, từ ồn ào sang tĩnh lặng, từ vội vã sang chậm rãi.

Tam quan kiêm gác chuông

Tam quan chùa Đậu là một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của di tích. Công trình gồm hai tầng, tám mái, các đầu đao uốn cong. Tầng trên đồng thời được sử dụng làm gác chuông.

Chuông chùa không chỉ là pháp khí phục vụ nghi lễ. Trong làng quê truyền thống, tiếng chuông còn là một phần của không gian âm thanh cộng đồng, gợi nhắc thời gian, sự tĩnh tâm và mối liên hệ giữa con người với đời sống tinh thần.

Bố cục “nội công ngoại quốc”

Mặt bằng truyền thống của chùa được mô tả theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Các công trình trung tâm liên kết với nhau gần giống chữ Công, trong khi hành lang, nhà tổ và những dãy nhà bao quanh tạo thành một không gian khép kín gần với chữ Quốc.

Trên trục chính lần lượt có các hạng mục như tam quan, sân, tiền đường, thiêu hương và thượng điện. Hai bên là tả vu, hữu vu hoặc hành lang. Phía sau thường bố trí nhà Tổ cùng những không gian phụ trợ.

Chuông, khánh và đồ thờ

Chùa còn lưu giữ chuông, khánh đồng, hoành phi, câu đối và nhiều đồ thờ thuộc các giai đoạn khác nhau. Đại hồng chung tại gác chuông được ghi nhận có niên đại Cảnh Thịnh thứ chín, tức năm 1801 dưới thời Tây Sơn.

Một số biển gỗ, văn thơ và hiện vật thời Lê – Trịnh cho thấy chùa là nơi hành lễ và là không gian lưu giữ văn chương, thư pháp và ký ức về người công đức.

Hai tượng thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường

Hai vị thiền sư thế kỷ XVII

Thiền sư Vũ Khắc Minh, pháp danh Đạo Chân và Thiền sư Vũ Khắc Trường, pháp danh Đạo Tâm, là hai vị từng gắn bó với chùa Đậu trong thế kỷ XVII.

Tư liệu hiện có cho thấy Thiền sư Vũ Khắc Trường kế tục Thiền sư Vũ Khắc Minh trong việc trụ trì chùa. Một số truyền thuyết gọi hai vị là chú cháu hoặc thầy trò, nhưng quan hệ cụ thể chưa có đủ tài liệu đồng nhất để khẳng định chắc chắn.

Tượng táng và khái niệm “toàn thân xá lợi”

Hai pho tượng tại chùa thường được gọi bằng nhiều tên như tượng táng, tượng nhục thân, nhục thân thiền sư hoặc toàn thân xá lợi.

Trong cách hiểu tôn giáo, “toàn thân xá lợi” thể hiện sự tôn kính đối với thân thể một vị tu hành sau khi viên tịch. Người thực hành tín ngưỡng có thể xem đây là dấu hiệu của công phu tu tập và đời sống thanh tịnh.

Tình trạng hai pho tượng không hoàn toàn giống nhau

Tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh còn giữ cấu trúc cơ thể tương đối liền mạch bên trong lớp sơn. Các kết quả kiểm tra từng cho thấy hệ xương nằm ở tư thế ngồi thiền, không có dấu hiệu xử lý theo phương thức ướp xác phổ biến như lấy bỏ nội tạng hoặc mở hộp sọ.

Trường hợp Thiền sư Vũ Khắc Trường phức tạp hơn. Theo tư liệu của nhóm chuyên gia từng trực tiếp bảo quản, pho tượng bị ảnh hưởng nặng bởi trận lụt năm 1893. Người dân sau đó tạo lại phần cốt bằng tre, gỗ, sơn ta và đặt xương của thiền sư vào bên trong.

Hai pho tượng là Bảo vật quốc gia

Ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2496/QĐ-TTg công nhận Bảo vật quốc gia đợt 5. Trong danh sách có tượng Thiền sư Vũ Khắc Minh và tượng Thiền sư Vũ Khắc Trường, được xác định có niên đại khoảng giữa thế kỷ XVII và lưu giữ tại chùa Đậu.

Danh hiệu Bảo vật quốc gia ghi nhận giá trị đặc biệt tiêu biểu của hai hiện vật đối với lịch sử, văn hóa và khoa học. Đây là danh hiệu dành cho hiện vật, không có nghĩa toàn bộ chùa Đậu đã trở thành di tích quốc gia đặc biệt.