Kinh Thánh là bộ sách nền tảng của Kitô giáo, gồm Cựu Ước và Tân Ước, phản ánh đức tin, lịch sử và đời sống văn hóa nhân loại.
Kinh Thánh là một trong những bộ sách có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử tôn giáo và văn hóa nhân loại. Đối với các cộng đồng Kitô giáo, Kinh Thánh là văn bản cổ ghi lại những câu chuyện, lời cầu nguyện, luật lệ, giáo huấn và thư tín tôn giáo và là Sách Thánh được đọc trong phụng vụ, học hỏi trong đời sống đức tin và suy niệm trong kinh nguyện cá nhân.
Ở Việt Nam, nhiều người quen nghe đến Kinh Thánh qua các sinh hoạt của Công giáo, Tin Lành, Chính Thống giáo hoặc qua những hình ảnh văn hóa như hang đá Giáng Sinh, cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu, các dụ ngôn trong Tin Mừng, hình tượng ông Môsê, vua Đavít, Đức Mẹ Maria và các Tông đồ. Tuy vậy, không phải ai cũng phân biệt rõ Kinh Thánh gồm những phần nào, vì sao có bản Kinh Thánh Công giáo nhiều sách hơn bản Kinh Thánh Tin Lành, hay vì sao cùng một bộ sách nhưng các truyền thống Kitô giáo lại có cách đọc và nhấn mạnh khác nhau.
Bài viết tìm hiểu Kinh Thánh theo hướng văn hóa – tôn giáo, trình bày khái niệm, nguồn gốc, cấu trúc, quá trình hình thành quy điển và ý nghĩa của Kinh Thánh trong Kitô giáo. Các nội dung mang tính tín lý sẽ được diễn đạt như niềm tin của các cộng đồng Kitô giáo; các thông tin lịch sử và văn bản học được trình bày theo hướng khái quát, tránh đồng nhất truyền thống đức tin với kết luận khoa học lịch sử.
Kinh Thánh là gì?
Kinh Thánh, trong Kitô giáo, là bộ sách thánh gồm các văn bản được các Giáo hội Kitô giáo nhìn nhận là có thẩm quyền đặc biệt đối với đức tin, phụng vụ và đời sống đạo. Tên gọi “Kinh Thánh” trong tiếng Việt thường tương ứng với “Holy Bible” hoặc “Sacred Scripture” trong tiếng Anh. Từ “Bible” có nguồn gốc xa từ tiếng Hy Lạp, mang nghĩa liên quan đến “các sách” hoặc “những cuốn sách”, phản ánh bản chất của Kinh Thánh như một thư viện tôn giáo gồm nhiều tác phẩm khác nhau, chứ không phải một cuốn sách đơn nhất do một tác giả viết liền mạch từ đầu đến cuối.
Theo niềm tin Kitô giáo, Kinh Thánh là Lời Chúa được ghi lại bằng ngôn ngữ con người. Cách hiểu này không có nghĩa mọi cộng đồng Kitô giáo đọc Kinh Thánh theo cùng một phương pháp, nhưng đều nhìn nhận Kinh Thánh giữ vị trí nền tảng trong việc hiểu Thiên Chúa, con người, lịch sử cứu độ, luân lý và niềm hy vọng tôn giáo. Trong Công giáo, Kinh Thánh được hiểu trong mối liên hệ với Thánh Truyền và Huấn quyền của Hội Thánh. Trong Tin Lành, Kinh Thánh thường được nhấn mạnh như thẩm quyền tối cao về đức tin và thực hành. Trong Chính Thống giáo, Kinh Thánh được đọc sâu trong bối cảnh phụng vụ, truyền thống các Giáo phụ và đời sống cầu nguyện của Hội Thánh.
Điểm quan trọng cần lưu ý là Kinh Thánh không chỉ gồm các “luật lệ” hay “điều răn”. Bên trong Kinh Thánh có nhiều thể loại văn chương: trình thuật sáng thế, gia phả, luật tôn giáo, lịch sử dân tộc, thi ca, thánh vịnh, châm ngôn, sách khôn ngoan, lời ngôn sứ, Tin Mừng, thư mục vụ và văn chương khải huyền. Mỗi thể loại có cách diễn đạt riêng, nên việc đọc Kinh Thánh đòi hỏi phải chú ý đến bối cảnh văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ và mục đích thần học của từng sách.
Nguồn gốc của Kinh Thánh
Từ truyền thống Do Thái đến Kinh Thánh Kitô giáo
Nguồn gốc của Kinh Thánh Kitô giáo gắn chặt với truyền thống tôn giáo của người Do Thái cổ đại. Phần mà Kitô giáo gọi là Cựu Ước bắt nguồn từ các sách thánh của Israel, phản ánh ký ức đức tin về công trình tạo dựng, giao ước giữa Thiên Chúa và dân Israel, hành trình Xuất Hành, luật Môsê, lịch sử các vương quốc, lời rao giảng của các ngôn sứ và kinh nghiệm cầu nguyện của cộng đồng.
Trong truyền thống Do Thái, các sách thánh thường được sắp xếp theo ba phần lớn: Lề Luật, Ngôn Sứ và Các Sách Văn. Cách gọi quen thuộc là Tanakh, được ghép từ ba nhóm sách trong tiếng Do Thái. Khi Kitô giáo hình thành từ môi trường Do Thái thế kỷ I, các môn đệ đầu tiên của Chúa Giêsu đã đọc các sách thánh này như nền tảng để hiểu về Thiên Chúa, giao ước, lời hứa cứu độ và căn tính của Đức Kitô.
Như vậy, Kitô giáo không xuất hiện trong khoảng trống văn hóa. Đức tin Kitô giáo kế thừa nhiều yếu tố từ Do Thái giáo: niềm tin vào một Thiên Chúa duy nhất, truyền thống ngôn sứ, phụng vụ đọc Sách Thánh, ý niệm giao ước, niềm hy vọng cánh chung và cách giải thích lịch sử như nơi Thiên Chúa hành động. Tuy nhiên, Kitô giáo đọc Cựu Ước dưới ánh sáng niềm tin vào Chúa Giêsu Kitô, Đấng được tin là Con Thiên Chúa, Đấng Mêsia và trung tâm của lịch sử cứu độ.
Quy điển Kinh Thánh là gì?
Khái niệm quy điển
“Quy điển” là danh sách các sách được một cộng đồng tôn giáo nhìn nhận là Sách Thánh có thẩm quyền. Khi nói “quy điển Kinh Thánh”, người ta muốn nói đến tập hợp các sách được chấp nhận chính thức trong Kinh Thánh của một truyền thống Kitô giáo.
Quá trình hình thành quy điển không diễn ra trong một ngày. Các cộng đoàn tôn giáo đã đọc, lưu truyền, sao chép, giảng giải và sử dụng nhiều văn bản trong phụng vụ trước khi danh sách các sách được xác định tương đối ổn định. Những yếu tố thường được cân nhắc gồm: mối liên hệ với truyền thống tông đồ, sự phù hợp với đức tin được cộng đoàn tuyên xưng, việc sử dụng rộng rãi trong phụng vụ và sự tiếp nhận lâu dài của Hội Thánh.
Đối với người đọc hiện nay, khái niệm quy điển giúp giải thích vì sao có những sách được xem là Kinh Thánh trong truyền thống này nhưng không được nhìn nhận tương tự trong truyền thống khác. Đây là vấn đề lịch sử – thần học phức tạp, liên quan đến Do Thái giáo, Kitô giáo sơ khai, Công giáo, Chính Thống giáo, Tin Lành và các truyền thống Đông phương khác.
Cấu trúc của Kinh Thánh trong Kitô giáo
Cựu Ước
Cựu Ước là phần đầu của Kinh Thánh Kitô giáo, gắn với lịch sử đức tin của Israel và các sách thánh được Kitô giáo tiếp nhận từ truyền thống Do Thái. Từ “Cựu Ước” không nên hiểu đơn giản là “cũ” theo nghĩa hết giá trị. Trong thần học Kitô giáo, “ước” là giao ước; Cựu Ước nói đến giao ước giữa Thiên Chúa và dân Israel, được Kitô giáo đọc như nền tảng chuẩn bị cho Tân Ước.
Cựu Ước có thể được chia thành các nhóm chính:
Tân Ước
Tân Ước là phần thứ hai của Kinh Thánh Kitô giáo, gồm 27 sách được hầu hết các truyền thống Kitô giáo nhìn nhận. Trung tâm của Tân Ước là Đức Giêsu Kitô: cuộc đời, lời giảng, cái chết, sự Phục Sinh và ý nghĩa cứu độ của Người đối với nhân loại.
Tân Ước gồm bốn nhóm chính:
Kinh Thánh trong Công giáo, Tin Lành và Chính Thống giáo
Kinh Thánh trong Công giáo
Trong Công giáo, Kinh Thánh là Sách Thánh được đọc trong phụng vụ, nhất là trong Thánh lễ, các giờ kinh phụng vụ và đời sống cầu nguyện. Người Công giáo tin rằng Kinh Thánh được linh hứng bởi Chúa Thánh Thần, nhưng cũng được viết bởi các tác giả con người với ngôn ngữ, bối cảnh và văn phong riêng.
Công giáo không tách Kinh Thánh khỏi Thánh Truyền và đời sống Hội Thánh. Điều này có nghĩa việc giải thích Kinh Thánh được đặt trong dòng truyền thống đức tin, phụng vụ, giáo huấn của các Công đồng, các Giáo phụ và Huấn quyền. Tuy nhiên, sau Công đồng Vatican II, việc khuyến khích giáo dân đọc, học hỏi và cầu nguyện với Kinh Thánh được nhấn mạnh rõ rệt hơn, giúp Kinh Thánh hiện diện sâu hơn trong đời sống thường ngày của người Công giáo.
Với Công giáo, các sách Tin Mừng giữ vị trí đặc biệt vì trực tiếp trình bày cuộc đời và giáo huấn của Chúa Giêsu. Trong phụng vụ Thánh lễ, bài Tin Mừng được công bố với nghi thức trang trọng, thể hiện niềm tin rằng Đức Kitô đang nói với cộng đoàn qua Lời Chúa.
Ý nghĩa của Kinh Thánh trong đời sống Kitô giáo
Nền tảng của phụng vụ và cầu nguyện
Kinh Thánh hiện diện sâu đậm trong phụng vụ Kitô giáo. Trong Thánh lễ Công giáo, các bài đọc Cựu Ước, Thánh Vịnh, thư Tân Ước và Tin Mừng được công bố theo chu kỳ phụng vụ. Trong Tin Lành, việc đọc và giảng Kinh Thánh là trung tâm của buổi thờ phượng. Trong Chính Thống giáo, Kinh Thánh hòa vào thánh thi, kinh nguyện, biểu tượng và các mùa phụng vụ.
Nhiều lời kinh Kitô giáo lấy cảm hứng trực tiếp từ Kinh Thánh. Thánh Vịnh là kho tàng cầu nguyện quan trọng, được dùng trong đời sống tu trì, phụng vụ giờ kinh và cầu nguyện cá nhân. Kinh Lạy Cha, được truyền thống Kitô giáo gắn với lời dạy của Chúa Giêsu, là một trong những lời kinh phổ biến nhất trong thế giới Kitô giáo.
Nền tảng giáo lý và luân lý
Kinh Thánh cung cấp nền tảng cho nhiều giáo lý Kitô giáo: niềm tin vào Thiên Chúa, Đức Kitô, Chúa Thánh Thần, Hội Thánh, ơn cứu độ, bí tích, đời sống luân lý và niềm hy vọng cánh chung. Tuy nhiên, các truyền thống Kitô giáo có cách triển khai giáo lý khác nhau, tùy phương pháp giải thích Kinh Thánh và vai trò của truyền thống Hội Thánh.
Về luân lý, Kinh Thánh không nên được đọc như một bộ luật hiện đại áp dụng máy móc cho mọi hoàn cảnh. Nhiều đoạn văn phản ánh bối cảnh xã hội cổ đại, cần được giải thích cẩn trọng. Các cộng đồng Kitô giáo thường đọc Kinh Thánh trong ánh sáng các nguyên tắc lớn như tình yêu Thiên Chúa, yêu người thân cận, phẩm giá con người, công lý, lòng thương xót và sự thật.
