Đạo Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Tìm hiểu vai trò Bahá’u’lláh, các Đấng Biểu hiện, cầu nguyện và đời sống thờ phượng Baha’i.
Đạo Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Người Baha’i không coi Bahá’u’lláh là chính Thượng Đế và cũng không thờ nhiều vị thần. Theo giáo lý Baha’i, bản thể Thượng Đế vượt ngoài khả năng nhận biết trọn vẹn của con người; con người có thể nhận biết các phẩm tính và ý hướng thiêng liêng qua những Đấng mà truyền thống Baha’i gọi là “Đấng Biểu hiện của Thượng Đế”. Bahá’u’lláh là Đấng Biểu hiện trung tâm của thời đại hiện nay trong niềm tin Baha’i, chứ không phải một vị thần tách khỏi Thượng Đế.
Câu hỏi “Baha’i thờ ai?” thường dẫn đến hai hiểu nhầm trái ngược: hoặc cho rằng người Baha’i thờ Bahá’u’lláh như Chúa, hoặc cho rằng họ gộp tất cả tôn giáo thành một và thờ tất cả các giáo chủ. Cả hai cách hiểu đều quá đơn giản. Muốn hiểu đúng cần phân biệt ba khái niệm: Thượng Đế duy nhất, các Đấng Biểu hiện của Thượng Đế và nguyên lý mặc khải tiến triển.
Baha’i tin vào một Thượng Đế duy nhất
Nền tảng thần học của Baha’i là niềm tin vào sự duy nhất của Thượng Đế. Thượng Đế được xem là nguồn của sự tồn tại, vượt trên các giới hạn vật chất và các khái niệm mà trí óc con người có thể nắm bắt hoàn toàn. Do đó, người Baha’i không cố mô tả bản thể Thượng Đế bằng một hình dạng cụ thể.
Điều con người có thể nhận biết là các thuộc tính như yêu thương, công bằng, trí tuệ, lòng thương xót hay quyền năng, được phản ánh trong thế giới và đặc biệt qua đời sống, lời dạy của các Đấng Biểu hiện. Cách hiểu này giải thích vì sao trong việc thờ phượng, trọng tâm là cầu nguyện hướng về Thượng Đế chứ không phải tôn thờ một vật thể hoặc pho tượng như chính bản thể của Ngài.
Niềm tin một Thượng Đế cũng liên kết với nguyên lý thống nhất nhân loại. Nếu nguồn thiêng liêng là một, con người dù khác dân tộc, ngôn ngữ và truyền thống vẫn thuộc một gia đình nhân loại. Đây là lý do nhiều bài giới thiệu Baha’i thường nhấn mạnh đồng thời sự duy nhất của Thượng Đế, sự thống nhất tôn giáo ở tầng nguồn gốc và sự thống nhất của nhân loại.
Bahá’u’lláh là ai trong đức tin Baha’i?
Bahá’u’lláh, tên có nghĩa gắn với “Vinh quang của Thượng Đế”, là nhân vật trung tâm của Baha’i. Người Baha’i tin Ngài là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế cho một giai đoạn mới trong lịch sử nhân loại. Khái niệm này rất quan trọng: “Đấng Biểu hiện” không có nghĩa bản thể vô hạn của Thượng Đế nhập thành một con người theo cách hiểu đơn giản, mà là một vị được xem như phản chiếu hoàn hảo các phẩm tính và mang mặc khải, giáo huấn phù hợp với nhu cầu của thời đại.
Vì vậy, nói “người Baha’i thờ Bahá’u’lláh” dễ gây hiểu sai. Trong lời cầu nguyện và đời sống tôn giáo, họ hướng về Thượng Đế. Bahá’u’lláh được tôn kính như Đấng mang thông điệp thiêng liêng và thiết lập nền tảng giáo lý, luật lệ của Baha’i. Sự tôn kính này rất sâu, nhưng về mặt thần học không đồng nhất Ngài với bản thể Thượng Đế.
Nhiều tác phẩm của Bahá’u’lláh được xem là kinh sách thiêng liêng của Baha’i. Trong đó, Kitáb-i-Aqdas là tác phẩm luật pháp trung tâm, nhưng không phải “cuốn kinh duy nhất” của tôn giáo. Kho tàng Baha’i gồm nhiều sách, thư, bản kinh và lời cầu nguyện của Bahá’u’lláh, cùng những văn bản có thẩm quyền khác trong truyền thống.
“Đấng Biểu hiện của Thượng Đế” có nghĩa gì?
Baha’i dùng một hình ảnh so sánh dễ hiểu: Thượng Đế giống như mặt trời không thể đến gần, còn các Đấng Biểu hiện giống như những tấm gương trong suốt phản chiếu ánh sáng của mặt trời cho con người. Tấm gương không phải là mặt trời, nhưng ánh sáng trong gương đến từ cùng một nguồn. Đây chỉ là ẩn dụ, song giúp phân biệt bản thể Thượng Đế với người mang mặc khải.
Trong cách nhìn Baha’i, lịch sử tôn giáo không phải chuỗi các tôn giáo hoàn toàn phủ định nhau. Những nhân vật lớn như Abraham, Moses, Đức Phật, Krishna, Zoroaster, Chúa Giêsu, Muhammad, Đức Báb và Bahá’u’lláh được nhìn trong một tiến trình hướng dẫn nhân loại qua các thời đại. Danh sách và cách gọi có thể khác tùy văn bản, nhưng nguyên tắc chính là Thượng Đế liên tục gửi sự hướng dẫn phù hợp với năng lực và hoàn cảnh của con người.
Điều này không có nghĩa mọi tôn giáo giống nhau về giáo lý, nghi lễ hoặc luật lệ. Baha’i thừa nhận có khác biệt lịch sử và hình thức. Họ giải thích những khác biệt ấy một phần bởi nhu cầu xã hội, văn hóa và trình độ phát triển của từng thời đại. Phần cốt lõi về phẩm hạnh và hướng đến Thượng Đế được nhìn như có chung nguồn.
Người Baha’i cầu nguyện với ai?
Lời cầu nguyện của người Baha’i hướng đến Thượng Đế. Cầu nguyện được xem là phương tiện nuôi dưỡng mối quan hệ tâm linh, rèn luyện nội tâm và định hướng hành động. Trong truyền thống có các lời cầu nguyện do Bahá’u’lláh, Đức Báb và ‘Abdu’l-Bahá để lại, được tín đồ sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau.
Baha’i có quy định về cầu nguyện bắt buộc đối với tín đồ trong độ tuổi và điều kiện áp dụng, với những hình thức được lựa chọn theo giáo luật. Việc thực hành cầu nguyện bắt buộc mang tính cá nhân. Ngoài ra còn có nhiều lời cầu nguyện tự nguyện cho gia đình, người đã qua đời, sự đoàn kết, chữa lành tinh thần, bình an và các nhu cầu khác.
Cầu nguyện không được hiểu như một “phép” buộc Thượng Đế ban điều mình muốn. Lý tưởng được nhấn mạnh là hướng tâm, khiêm nhường, suy niệm và để đời sống sau cầu nguyện trở nên tốt hơn. Cách hiểu này phù hợp với quan niệm Baha’i rằng công việc thực hiện trong tinh thần phụng sự cũng có thể mang giá trị thờ phượng.
Baha’i có thờ tượng hoặc ảnh Bahá’u’lláh không?
Baha’i không xây dựng việc thờ phượng quanh tượng thần hay tượng Bahá’u’lláh. Ảnh của các nhân vật lịch sử có thể tồn tại như tư liệu nhưng việc sử dụng phải được nhìn bằng thái độ tôn kính và theo quy tắc của cộng đồng. Trọng tâm thực hành là lời cầu nguyện, kinh sách, suy niệm, phụng sự và đời sống cộng đồng.
Điều này cũng giúp hiểu các Nhà thờ Baha’i, thường được gọi là Mashriqu’l-Adhkár hoặc Nhà thờ phượng Baha’i. Kiến trúc có thể rất nổi bật, nhưng mục tiêu không phải đặt một tượng trung tâm để tín đồ thờ. Không gian hướng đến việc cầu nguyện và đọc các bản văn thiêng liêng, mở cho người thuộc nhiều nền tảng khác nhau đến suy niệm theo quy định của nơi thờ phượng.
Hình ảnh
Ảnh dưới đây minh họa trực quan cho nội dung được trình bày trong bài.
Trả lời ngắn gọn, người Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Bahá’u’lláh là nhân vật trung tâm và được tin là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế cho thời đại hiện nay, nhưng không phải bản thể Thượng Đế để tín đồ thờ như một vị thần riêng. Đức Báb có địa vị Đấng Biểu hiện và vai trò mở đường; ‘Abdu’l-Bahá có vị trí gương mẫu và giải thích giáo huấn nhưng không cùng địa vị thần học đó. Cầu nguyện, suy niệm, đọc kinh sách, phụng sự và sinh hoạt cộng đồng là những yếu tố chính của đời sống thờ phượng. Hiểu đúng các khái niệm này sẽ tránh hai cực đoan: xem Baha’i là tôn giáo đa thần hoặc xem nó chỉ là sự pha trộn của các tôn giáo có trước.
Mặc khải tiến triển là gì?
“Mặc khải tiến triển” là một trong những khái niệm then chốt để hiểu Baha’i. Theo đó, sự hướng dẫn thiêng liêng đến với nhân loại theo từng giai đoạn. Một tôn giáo xuất hiện trong một bối cảnh cụ thể, đưa ra các nguyên tắc tinh thần và những luật xã hội phù hợp với thời kỳ ấy. Khi nhân loại chuyển sang giai đoạn mới, một Đấng Biểu hiện mới mang đến những giáo huấn đáp ứng nhu cầu mới mà không phủ nhận nguồn thiêng liêng chung.
Có thể hình dung như giáo dục qua các lớp học. Kiến thức lớp sau không khiến bài học lớp trước trở thành vô nghĩa; nó kế thừa nền tảng nhưng mở rộng theo khả năng của người học. Tất nhiên, đây chỉ là ví dụ để hiểu nguyên lý. Trong thực tế, tôn giáo có lịch sử phức tạp, và Baha’i không yêu cầu người nghiên cứu phải xóa bỏ những khác biệt giữa các truyền thống.
Nguyên lý này cũng giải thích vì sao Baha’i vừa tôn trọng các tôn giáo lớn trước đó vừa có bản sắc riêng. Nếu chỉ nói “Baha’i tin mọi tôn giáo đều như nhau” thì thiếu chính xác. Họ tin vào một tiến trình mặc khải thống nhất nhưng mỗi giai đoạn có thông điệp và luật lệ thích hợp.
Đức Báb có vị trí như thế nào?
Đức Báb là nhân vật mở đầu một giai đoạn tôn giáo tại Ba Tư vào thế kỷ XIX và được Baha’i nhìn nhận là một Đấng Biểu hiện của Thượng Đế, đồng thời là vị báo trước sự xuất hiện của Bahá’u’lláh. Tên “Báb” có nghĩa là “Cánh Cửa”. Phong trào do Ngài khởi xướng tạo bối cảnh cho sự hình thành cộng đồng Baha’i sau này.
Khi giới thiệu ngắn, đôi khi Đức Báb được gọi đơn giản là “tiền thân” của Bahá’u’lláh. Cách gọi này giúp người mới hình dung trình tự nhưng chưa đủ. Trong niềm tin Baha’i, Đức Báb có địa vị tôn giáo riêng chứ không chỉ là người thông báo về một nhân vật khác. Người Baha’i kỷ niệm các ngày thánh liên quan đến Ngài và đọc các văn bản của Ngài trong hệ thống kinh sách.
Kitáb-i-Aqdas có phải là “Kinh Thánh” duy nhất của Baha’i?
Kitáb-i-Aqdas là tác phẩm rất quan trọng vì chứa nhiều luật và nguyên tắc do Bahá’u’lláh ban hành. Tuy nhiên, gọi đây là “văn bản tôn giáo trung tâm duy nhất” dễ làm người đọc tưởng Baha’i chỉ có một quyển sách giống mô hình của một số tôn giáo khác. Trên thực tế, kho kinh sách rộng hơn nhiều, gồm các tác phẩm của Bahá’u’lláh, Đức Báb, ‘Abdu’l-Bahá và những văn bản có địa vị thẩm quyền khác.
Người tìm hiểu Baha’i nên phân biệt “kinh sách thiêng liêng” với các sách giới thiệu hoặc chú giải. Một bản giới thiệu do cộng đồng xuất bản giúp đọc dễ hơn nhưng không đồng nghĩa mọi câu trong đó có cùng địa vị với mặc khải của Bahá’u’lláh. Cách phân biệt nguồn sẽ giúp tránh trích một nhận định phổ biến rồi cho rằng đó là luật tôn giáo.
‘Abdu’l-Bahá có được thờ như một Đấng Biểu hiện không?
‘Abdu’l-Bahá là con trai của Bahá’u’lláh và có vị trí rất đặc biệt trong lịch sử Baha’i, được xem là tấm gương lý tưởng và người giải thích có thẩm quyền các giáo huấn của Cha mình. Tuy nhiên, trong thần học Baha’i, Ngài không được xếp cùng địa vị Đấng Biểu hiện như Bahá’u’lláh hay Đức Báb.
Điểm phân biệt này cho thấy vì sao câu hỏi “Baha’i thờ ai” không thể trả lời bằng cách liệt kê tất cả nhân vật quan trọng rồi nói họ đều là đối tượng thờ như nhau. Vai trò thần học và lịch sử của mỗi nhân vật khác nhau. Thượng Đế là đối tượng thờ phượng; các Đấng Biểu hiện và các nhân vật trung tâm được tôn kính theo địa vị của họ.
