Đạo Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Tìm hiểu vai trò Bahá’u’lláh, các Đấng Biểu hiện, cầu nguyện và đời sống thờ phượng Baha’i.
Đạo Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Người Baha’i không coi Bahá’u’lláh là chính Thượng Đế và cũng không thờ nhiều vị thần. Theo giáo lý Baha’i, bản thể Thượng Đế vượt ngoài khả năng nhận biết trọn vẹn của con người; con người có thể nhận biết các phẩm tính và ý hướng thiêng liêng qua những Đấng mà truyền thống Baha’i gọi là “Đấng Biểu hiện của Thượng Đế”. Bahá’u’lláh là Đấng Biểu hiện trung tâm của thời đại hiện nay trong niềm tin Baha’i, chứ không phải một vị thần tách khỏi Thượng Đế.
Câu hỏi “Baha’i thờ ai?” thường dẫn đến hai hiểu nhầm trái ngược: hoặc cho rằng người Baha’i thờ Bahá’u’lláh như Chúa, hoặc cho rằng họ gộp tất cả tôn giáo thành một và thờ tất cả các giáo chủ. Cả hai cách hiểu đều quá đơn giản. Muốn hiểu đúng cần phân biệt ba khái niệm: Thượng Đế duy nhất, các Đấng Biểu hiện của Thượng Đế và nguyên lý mặc khải tiến triển.
Baha’i tin vào một Thượng Đế duy nhất
Nền tảng thần học của Baha’i là niềm tin vào sự duy nhất của Thượng Đế. Thượng Đế được xem là nguồn của sự tồn tại, vượt trên các giới hạn vật chất và các khái niệm mà trí óc con người có thể nắm bắt hoàn toàn. Do đó, người Baha’i không cố mô tả bản thể Thượng Đế bằng một hình dạng cụ thể.
Điều con người có thể nhận biết là các thuộc tính như yêu thương, công bằng, trí tuệ, lòng thương xót hay quyền năng, được phản ánh trong thế giới và đặc biệt qua đời sống, lời dạy của các Đấng Biểu hiện. Cách hiểu này giải thích vì sao trong việc thờ phượng, trọng tâm là cầu nguyện hướng về Thượng Đế chứ không phải tôn thờ một vật thể hoặc pho tượng như chính bản thể của Ngài.
Niềm tin một Thượng Đế cũng liên kết với nguyên lý thống nhất nhân loại. Nếu nguồn thiêng liêng là một, con người dù khác dân tộc, ngôn ngữ và truyền thống vẫn thuộc một gia đình nhân loại. Đây là lý do nhiều bài giới thiệu Baha’i thường nhấn mạnh đồng thời sự duy nhất của Thượng Đế, sự thống nhất tôn giáo ở tầng nguồn gốc và sự thống nhất của nhân loại.
Bahá’u’lláh là ai trong đức tin Baha’i?
Bahá’u’lláh, tên có nghĩa gắn với “Vinh quang của Thượng Đế”, là nhân vật trung tâm của Baha’i. Người Baha’i tin Ngài là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế cho một giai đoạn mới trong lịch sử nhân loại. Khái niệm này rất quan trọng: “Đấng Biểu hiện” không có nghĩa bản thể vô hạn của Thượng Đế nhập thành một con người theo cách hiểu đơn giản, mà là một vị được xem như phản chiếu hoàn hảo các phẩm tính và mang mặc khải, giáo huấn phù hợp với nhu cầu của thời đại.
Vì vậy, nói “người Baha’i thờ Bahá’u’lláh” dễ gây hiểu sai. Trong lời cầu nguyện và đời sống tôn giáo, họ hướng về Thượng Đế. Bahá’u’lláh được tôn kính như Đấng mang thông điệp thiêng liêng và thiết lập nền tảng giáo lý, luật lệ của Baha’i. Sự tôn kính này rất sâu, nhưng về mặt thần học không đồng nhất Ngài với bản thể Thượng Đế.
Nhiều tác phẩm của Bahá’u’lláh được xem là kinh sách thiêng liêng của Baha’i. Trong đó, Kitáb-i-Aqdas là tác phẩm luật pháp trung tâm, nhưng không phải “cuốn kinh duy nhất” của tôn giáo. Kho tàng Baha’i gồm nhiều sách, thư, bản kinh và lời cầu nguyện của Bahá’u’lláh, cùng những văn bản có thẩm quyền khác trong truyền thống.
Đức Báb có vị trí như thế nào?
Đức Báb là nhân vật mở đầu một giai đoạn tôn giáo tại Ba Tư vào thế kỷ XIX và được Baha’i nhìn nhận là một Đấng Biểu hiện của Thượng Đế, đồng thời là vị báo trước sự xuất hiện của Bahá’u’lláh. Tên “Báb” có nghĩa là “Cánh Cửa”. Phong trào do Ngài khởi xướng tạo bối cảnh cho sự hình thành cộng đồng Baha’i sau này.
Khi giới thiệu ngắn, đôi khi Đức Báb được gọi đơn giản là “tiền thân” của Bahá’u’lláh. Cách gọi này giúp người mới hình dung trình tự nhưng chưa đủ. Trong niềm tin Baha’i, Đức Báb có địa vị tôn giáo riêng chứ không chỉ là người thông báo về một nhân vật khác. Người Baha’i kỷ niệm các ngày thánh liên quan đến Ngài và đọc các văn bản của Ngài trong hệ thống kinh sách.
“Đấng Biểu hiện của Thượng Đế” có nghĩa gì?
Baha’i dùng một hình ảnh so sánh dễ hiểu: Thượng Đế giống như mặt trời không thể đến gần, còn các Đấng Biểu hiện giống như những tấm gương trong suốt phản chiếu ánh sáng của mặt trời cho con người. Tấm gương không phải là mặt trời, nhưng ánh sáng trong gương đến từ cùng một nguồn. Đây chỉ là ẩn dụ, song giúp phân biệt bản thể Thượng Đế với người mang mặc khải.
Trong cách nhìn Baha’i, lịch sử tôn giáo không phải chuỗi các tôn giáo hoàn toàn phủ định nhau. Những nhân vật lớn như Abraham, Moses, Đức Phật, Krishna, Zoroaster, Chúa Giêsu, Muhammad, Đức Báb và Bahá’u’lláh được nhìn trong một tiến trình hướng dẫn nhân loại qua các thời đại. Danh sách và cách gọi có thể khác tùy văn bản, nhưng nguyên tắc chính là Thượng Đế liên tục gửi sự hướng dẫn phù hợp với năng lực và hoàn cảnh của con người.
Điều này không có nghĩa mọi tôn giáo giống nhau về giáo lý, nghi lễ hoặc luật lệ. Baha’i thừa nhận có khác biệt lịch sử và hình thức. Họ giải thích những khác biệt ấy một phần bởi nhu cầu xã hội, văn hóa và trình độ phát triển của từng thời đại. Phần cốt lõi về phẩm hạnh và hướng đến Thượng Đế được nhìn như có chung nguồn.
Mặc khải tiến triển là gì?
“Mặc khải tiến triển” là một trong những khái niệm then chốt để hiểu Baha’i. Theo đó, sự hướng dẫn thiêng liêng đến với nhân loại theo từng giai đoạn. Một tôn giáo xuất hiện trong một bối cảnh cụ thể, đưa ra các nguyên tắc tinh thần và những luật xã hội phù hợp với thời kỳ ấy. Khi nhân loại chuyển sang giai đoạn mới, một Đấng Biểu hiện mới mang đến những giáo huấn đáp ứng nhu cầu mới mà không phủ nhận nguồn thiêng liêng chung.
Có thể hình dung như giáo dục qua các lớp học. Kiến thức lớp sau không khiến bài học lớp trước trở thành vô nghĩa; nó kế thừa nền tảng nhưng mở rộng theo khả năng của người học. Tất nhiên, đây chỉ là ví dụ để hiểu nguyên lý. Trong thực tế, tôn giáo có lịch sử phức tạp, và Baha’i không yêu cầu người nghiên cứu phải xóa bỏ những khác biệt giữa các truyền thống.
Nguyên lý này cũng giải thích vì sao Baha’i vừa tôn trọng các tôn giáo lớn trước đó vừa có bản sắc riêng. Nếu chỉ nói “Baha’i tin mọi tôn giáo đều như nhau” thì thiếu chính xác. Họ tin vào một tiến trình mặc khải thống nhất nhưng mỗi giai đoạn có thông điệp và luật lệ thích hợp.
Người Baha’i cầu nguyện với ai?
Lời cầu nguyện của người Baha’i hướng đến Thượng Đế. Cầu nguyện được xem là phương tiện nuôi dưỡng mối quan hệ tâm linh, rèn luyện nội tâm và định hướng hành động. Trong truyền thống có các lời cầu nguyện do Bahá’u’lláh, Đức Báb và ‘Abdu’l-Bahá để lại, được tín đồ sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau.
Baha’i có quy định về cầu nguyện bắt buộc đối với tín đồ trong độ tuổi và điều kiện áp dụng, với những hình thức được lựa chọn theo giáo luật. Việc thực hành cầu nguyện bắt buộc mang tính cá nhân. Ngoài ra còn có nhiều lời cầu nguyện tự nguyện cho gia đình, người đã qua đời, sự đoàn kết, chữa lành tinh thần, bình an và các nhu cầu khác.
Cầu nguyện không được hiểu như một “phép” buộc Thượng Đế ban điều mình muốn. Lý tưởng được nhấn mạnh là hướng tâm, khiêm nhường, suy niệm và để đời sống sau cầu nguyện trở nên tốt hơn. Cách hiểu này phù hợp với quan niệm Baha’i rằng công việc thực hiện trong tinh thần phụng sự cũng có thể mang giá trị thờ phượng.
Baha’i có thờ tượng hoặc ảnh Bahá’u’lláh không?
Baha’i không xây dựng việc thờ phượng quanh tượng thần hay tượng Bahá’u’lláh. Ảnh của các nhân vật lịch sử có thể tồn tại như tư liệu nhưng việc sử dụng phải được nhìn bằng thái độ tôn kính và theo quy tắc của cộng đồng. Trọng tâm thực hành là lời cầu nguyện, kinh sách, suy niệm, phụng sự và đời sống cộng đồng.
Điều này cũng giúp hiểu các Nhà thờ Baha’i, thường được gọi là Mashriqu’l-Adhkár hoặc Nhà thờ phượng Baha’i. Kiến trúc có thể rất nổi bật, nhưng mục tiêu không phải đặt một tượng trung tâm để tín đồ thờ. Không gian hướng đến việc cầu nguyện và đọc các bản văn thiêng liêng, mở cho người thuộc nhiều nền tảng khác nhau đến suy niệm theo quy định của nơi thờ phượng.
Người Baha’i có giáo sĩ không?
Một điểm khác với nhiều tôn giáo có cơ cấu giáo sĩ là Baha’i không có hàng giáo sĩ chuyên nghiệp theo kiểu linh mục, mục sư hay tăng sĩ. Cộng đồng được tổ chức thông qua các thiết chế được bầu chọn và các cơ quan có chức năng tư vấn, quản trị. Điều đó không có nghĩa cộng đồng “không có tổ chức”; ngược lại, tổ chức là một phần quan trọng nhưng quyền lãnh đạo không dựa trên một chức sắc thụ phong đứng giữa tín đồ với Thượng Đế.
Vì không có giáo sĩ, trách nhiệm tìm hiểu kinh sách và phát triển đời sống tâm linh đặt nhiều hơn vào từng cá nhân và cộng đồng. Người có hiểu biết có thể hướng dẫn học tập hoặc phục vụ, nhưng không trở thành tầng lớp nắm độc quyền nghi lễ cứu rỗi. Đây là một đặc điểm cần nhắc tới khi so sánh Baha’i với các tôn giáo quen thuộc tại Việt Nam.
Những hình thức thờ phượng và sinh hoạt chính
Ngoài cầu nguyện cá nhân, cộng đồng Baha’i có các buổi tụ họp sùng kính, nơi mọi người đọc lời cầu nguyện và các đoạn kinh văn. Các buổi này không nhất thiết phải có nghi thức phức tạp. Âm nhạc hoặc cách trình bày có thể khác theo văn hóa địa phương, miễn phù hợp tinh thần tôn kính.
Lễ Mười Chín Ngày là một sinh hoạt cộng đồng đặc trưng, kết hợp phần tâm linh, tham vấn cộng đồng và giao lưu. Tên gọi xuất phát từ lịch Baha’i gồm các tháng mười chín ngày. Đây không phải “lễ thờ một vị thần ngày thứ mười chín”; nó là nhịp sinh hoạt định kỳ của cộng đồng.
Baha’i cũng có thời kỳ chay mười chín ngày dành cho những người thuộc phạm vi áp dụng, kết thúc trước năm mới Naw-Rúz. Chay có chiều kích kỷ luật tinh thần chứ không chỉ là thay đổi chế độ ăn. Các ngày thánh tưởng niệm sự kiện trong lịch sử Baha’i là những dịp cầu nguyện và sinh hoạt cộng đồng.
Kitáb-i-Aqdas có phải là “Kinh Thánh” duy nhất của Baha’i?
Kitáb-i-Aqdas là tác phẩm rất quan trọng vì chứa nhiều luật và nguyên tắc do Bahá’u’lláh ban hành. Tuy nhiên, gọi đây là “văn bản tôn giáo trung tâm duy nhất” dễ làm người đọc tưởng Baha’i chỉ có một quyển sách giống mô hình của một số tôn giáo khác. Trên thực tế, kho kinh sách rộng hơn nhiều, gồm các tác phẩm của Bahá’u’lláh, Đức Báb, ‘Abdu’l-Bahá và những văn bản có địa vị thẩm quyền khác.
Người tìm hiểu Baha’i nên phân biệt “kinh sách thiêng liêng” với các sách giới thiệu hoặc chú giải. Một bản giới thiệu do cộng đồng xuất bản giúp đọc dễ hơn nhưng không đồng nghĩa mọi câu trong đó có cùng địa vị với mặc khải của Bahá’u’lláh. Cách phân biệt nguồn sẽ giúp tránh trích một nhận định phổ biến rồi cho rằng đó là luật tôn giáo.
‘Abdu’l-Bahá có được thờ như một Đấng Biểu hiện không?
‘Abdu’l-Bahá là con trai của Bahá’u’lláh và có vị trí rất đặc biệt trong lịch sử Baha’i, được xem là tấm gương lý tưởng và người giải thích có thẩm quyền các giáo huấn của Cha mình. Tuy nhiên, trong thần học Baha’i, Ngài không được xếp cùng địa vị Đấng Biểu hiện như Bahá’u’lláh hay Đức Báb.
Điểm phân biệt này cho thấy vì sao câu hỏi “Baha’i thờ ai” không thể trả lời bằng cách liệt kê tất cả nhân vật quan trọng rồi nói họ đều là đối tượng thờ như nhau. Vai trò thần học và lịch sử của mỗi nhân vật khác nhau. Thượng Đế là đối tượng thờ phượng; các Đấng Biểu hiện và các nhân vật trung tâm được tôn kính theo địa vị của họ.
Baha’i tại Việt Nam
Theo tài liệu giới thiệu của cộng đồng Baha’i Việt Nam, tôn giáo này được truyền vào Việt Nam từ giữa thế kỷ XX. Về tư cách tổ chức, Cộng đồng Tôn giáo Baha’i Việt Nam được cấp đăng ký hoạt động tôn giáo vào năm 2007; sau Đại hội Đại biểu toàn quốc đầu tiên năm 2008, tổ chức được công nhận theo quyết định của cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo trong năm 2008.
Mốc pháp lý này quan trọng khi viết về Baha’i ở Việt Nam. Những bài cũ có thể nói chung rằng tôn giáo “đã được công nhận” nhưng không phân biệt đăng ký hoạt động và công nhận tổ chức. Nên ghi rõ hai bước để người đọc hiểu quá trình pháp lý và tránh suy diễn rằng cộng đồng chỉ xuất hiện từ năm 2008.
Ngày nay, khi tìm hiểu Baha’i ở Việt Nam, nên tách ba lớp thông tin: giáo lý phổ quát của Baha’i; lịch sử cộng đồng toàn cầu; và lịch sử, tổ chức thực tế tại Việt Nam. Không nên lấy một tập quán địa phương ở quốc gia khác rồi coi là quy định bắt buộc cho cộng đồng Việt Nam.
Thượng Đế trong Baha’i có được hình dung bằng một hình dạng cụ thể không?
Theo giáo lý Baha’i, bản thể Thượng Đế vượt quá khả năng nhận biết đầy đủ của con người. Vì thế, những hình ảnh như “ánh sáng”, “mặt trời” hoặc “nguồn của mọi sự” được dùng như ẩn dụ giúp con người suy niệm chứ không phải mô tả hình dáng vật lý của Thượng Đế. Người Baha’i không cho rằng một bức tượng, bức tranh hay vật thể hữu hạn có thể chứa đựng bản thể vô hạn ấy.
Cách hiểu này cũng giải thích vai trò của các Đấng Biểu hiện. Con người không trực tiếp nắm bắt bản thể Thượng Đế, nhưng có thể nhận biết ý hướng, phẩm tính và giáo huấn thiêng liêng qua những vị được xem là Đấng Biểu hiện. Khi đọc lời Bahá’u’lláh hoặc các bản kinh Baha’i, tín đồ không coi trang giấy là đối tượng thờ phượng; giá trị nằm ở lời mặc khải và sự chuyển hóa đời sống mà lời ấy hướng đến.
Cầu nguyện chung và cầu nguyện bắt buộc có giống nhau không?
Baha’i có đời sống cầu nguyện phong phú nhưng không phải mọi hình thức đều giống nhau. Cầu nguyện bắt buộc được quy định cho cá nhân và có những điều kiện cụ thể. Bên cạnh đó, cộng đồng có thể tụ họp để đọc các lời cầu nguyện, suy niệm và chia sẻ tinh thần. Những buổi tụ họp sùng kính không biến một người thành “chủ lễ” theo nghĩa giáo sĩ; người tham dự có thể cùng đọc các bản văn và tạo không gian cầu nguyện chung.
Việc phân biệt này giúp tránh một lỗi thường gặp khi mô tả Baha’i bằng thuật ngữ của tôn giáo khác. Một buổi cộng đồng cùng cầu nguyện không nhất thiết tương đương thánh lễ, khóa lễ hay nghi thức do giáo sĩ cử hành. Baha’i có cấu trúc thực hành riêng, trong đó trách nhiệm tâm linh cá nhân và việc xây dựng cộng đồng bổ sung cho nhau.
Nhà thờ phượng Baha’i có phải nơi duy nhất được cầu nguyện?
Không. Nhà thờ phượng Baha’i có ý nghĩa biểu tượng và cộng đồng lớn, nhưng tín đồ có thể cầu nguyện tại nhà và trong nhiều không gian phù hợp. Trên thế giới, các Nhà thờ phượng Baha’i được thiết kế để đón người thuộc mọi nền tảng đến cầu nguyện, suy niệm. Khái niệm thờ phượng vì vậy không bị giới hạn vào một công trình kiến trúc.
Trong đời sống thường ngày, Baha’i còn gắn thờ phượng với phụng sự. Một người không chỉ tìm sự nâng đỡ tinh thần cho riêng mình mà được khuyến khích biến các phẩm tính như trung thực, công bằng, yêu thương và tinh thần phục vụ thành hành động. Đây là lý do việc tìm hiểu “Baha’i thờ ai” nên đi thêm một bước: hiểu cách niềm tin vào Thượng Đế được chuyển thành lối sống.
Vì sao Baha’i tôn trọng các tôn giáo trước mà vẫn là một tôn giáo riêng?
Nguyên lý mặc khải tiến triển cho phép Baha’i nhìn các tôn giáo lớn như những giai đoạn trong một tiến trình hướng dẫn, nhưng Baha’i vẫn có người sáng lập, kinh sách, luật lệ, lịch, ngày thánh và thiết chế riêng. Tôn trọng Đức Phật, Chúa Giêsu hay Muhammad trong khung thần học của mình không khiến người Baha’i đồng thời thực hành đầy đủ giáo luật của Phật giáo, Kitô giáo và Hồi giáo.
Nói cách khác, “thống nhất tôn giáo” không có nghĩa xóa mọi ranh giới. Nó là một tuyên bố về nguồn gốc và mục đích tinh thần ở tầng khái quát. Ở tầng lịch sử, mỗi truyền thống vẫn có ngôn ngữ, kinh điển, cộng đồng và trải nghiệm riêng. Cách trình bày cân bằng này vừa phản ánh niềm tin Baha’i vừa tôn trọng bản sắc của các tôn giáo khác.
Những hiểu nhầm thường gặp
Baha’i có phải đạo “thờ tất cả tôn giáo” không?
Không. Baha’i thờ một Thượng Đế. Nguyên lý thống nhất tôn giáo nói các mặc khải lớn có cùng nguồn thiêng liêng và xuất hiện theo tiến trình, chứ không phải gom các vị thần và nghi lễ của mọi tôn giáo thành một hệ thờ chung.
Người Baha’i có thờ Bahá’u’lláh như Thượng Đế không?
Không theo cách hiểu bản thể. Bahá’u’lláh được tin là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế, phản chiếu các phẩm tính và truyền đạt mặc khải cho thời đại, nhưng không đồng nhất với bản thể Thượng Đế vô hạn.
Baha’i có phải một nhánh của Hồi giáo không?
Baha’i hình thành trong môi trường Ba Tư thế kỷ XIX và có bối cảnh lịch sử liên hệ với thế giới Hồi giáo, nhưng tự xác định là một tôn giáo độc lập với hệ giáo lý, kinh sách, lịch và thiết chế riêng. Vì vậy, gọi đơn giản là “một giáo phái Hồi giáo” không phản ánh đúng cách cộng đồng Baha’i hiểu về mình.
Baha’i có nhà thờ và giáo sĩ không?
Baha’i có những Nhà thờ phượng ở một số nơi trên thế giới và có không gian sinh hoạt cộng đồng, nhưng không có hàng giáo sĩ chuyên nghiệp. Việc quản trị cộng đồng dựa vào các thiết chế được bầu chọn và cơ chế tham vấn.
Hình ảnh
Ảnh dưới đây được giữ lại từ bài viết cũ của Vanhoatamlinh.com để bảo toàn tư liệu minh họa đã đăng.
Kết luận
Trả lời ngắn gọn, người Baha’i thờ một Thượng Đế duy nhất. Bahá’u’lláh là nhân vật trung tâm và được tin là Đấng Biểu hiện của Thượng Đế cho thời đại hiện nay, nhưng không phải bản thể Thượng Đế để tín đồ thờ như một vị thần riêng. Đức Báb có địa vị Đấng Biểu hiện và vai trò mở đường; ‘Abdu’l-Bahá có vị trí gương mẫu và giải thích giáo huấn nhưng không cùng địa vị thần học đó. Cầu nguyện, suy niệm, đọc kinh sách, phụng sự và sinh hoạt cộng đồng là những yếu tố chính của đời sống thờ phượng. Hiểu đúng các khái niệm này sẽ tránh hai cực đoan: xem Baha’i là tôn giáo đa thần hoặc xem nó chỉ là sự pha trộn của các tôn giáo có trước.
