Chùa Phúc Lâm ở Tiên Du – Bắc Ninh

Giữa không gian làng cổ Tam Tảo, chùa Phúc Lâm hiện diện như một phần quan trọng của đời sống văn hóa và tín ngưỡng cộng đồng. Ngôi chùa là nơi thờ Phật, sinh hoạt tôn giáo của người dân địa phương và nằm trong một quần thể di tích gắn với nghè thờ các nhân vật được tôn kính trong truyền thống làng xã.

Tên gọi Phúc Lâm tự, hệ thống văn bia cổ, kiến trúc gỗ, tượng thờ và những dấu tích còn lưu giữ cho thấy chùa đã trải qua một lịch sử lâu dài. Tuy chưa có đủ căn cứ để xác định chính xác năm khởi dựng, tấm bia trùng tu từ thế kỷ XVII chứng minh ngôi chùa đã tồn tại từ trước thời điểm ấy và từng nhận được sự đóng góp của nhiều thế hệ dân làng.

Ngày nay, chùa Phúc Lâm thường được gọi trong hồ sơ di tích là chùa Tam Tảo hoặc thuộc cụm Nghè – Chùa Tam Tảo. Việc tìm hiểu ngôi chùa vì thế cần đặt trong mối quan hệ với làng Tam Tảo, với hệ thống đình, nghè, đền trong vùng và với không gian văn hóa Quan họ Kinh Bắc.

Chùa Phúc Lâm ở đâu?

Chùa Phúc Lâm tọa lạc tại thôn Tam Tảo, xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Đây là địa chỉ hành chính hiện nay sau khi xã Tiên Du được hình thành trên cơ sở sáp nhập nguyên trạng xã Phú Lâm, xã Nội Duệ và thị trấn Lim.

Trong những tài liệu được công bố trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, địa chỉ của chùa thường được ghi là thôn Tam Tảo, xã Phú Lâm, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Vì vậy, hai cách ghi địa chỉ này cùng chỉ một địa điểm, nhưng cách ghi “thôn Tam Tảo, xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh” phù hợp với hệ thống hành chính hiện tại.

Chùa nằm trong không gian làng Tam Tảo, một làng cổ của vùng Kinh Bắc. Chung quanh chùa còn có nhiều công trình tín ngưỡng và thiết chế văn hóa như nghè Tam Tảo, đình làng, đền Phụ Quốc cùng các không gian sinh hoạt cộng đồng. Sự hiện diện gần nhau của đình, đền, nghè và chùa phản ánh cấu trúc khá phổ biến ở làng xã Bắc Bộ: mỗi công trình đảm nhiệm một chức năng riêng nhưng cùng góp phần duy trì ký ức, tín ngưỡng và sự gắn kết của cộng đồng.

Đối với người địa phương, chùa được nhận diện bằng tên chữ Phúc Lâm tự và được gọi là chùa Tam Tảo. Trong hồ sơ quản lý di sản, tên cụm di tích được ghi là “Nghè, Chùa Tam Tảo (Phúc Lâm tự)”. Cách gọi này giúp phân biệt ngôi chùa với những chùa Phúc Lâm khác ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước.

Tên gọi Phúc Lâm tự và chùa Tam Tảo

“Phúc Lâm tự” là tên chữ của chùa. Trong đó, “tự” là từ Hán Việt dùng để chỉ chùa hoặc tự viện. Hai chữ “Phúc Lâm” có thể gợi liên tưởng đến một không gian quy tụ điều lành và phúc đức. Tuy nhiên, khi chưa có tư liệu giải thích trực tiếp từ văn bia hoặc thư tịch của chùa, không nên khẳng định đây chính là ý nghĩa ban đầu mà tiền nhân muốn gửi gắm khi đặt tên.

Tên gọi chùa Tam Tảo xuất phát từ địa danh làng. Trong đời sống dân gian, nhiều ngôi chùa Việt Nam vừa có tên chữ, vừa được gọi bằng tên làng, tên xóm, tên núi hoặc một đặc điểm cảnh quan quen thuộc. Tên chữ thường xuất hiện trên hoành phi, bia đá và hồ sơ tôn giáo; tên dân gian lại dễ nhớ, gắn bó hơn với sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng.

Bởi vậy, các tên “chùa Phúc Lâm”, “Phúc Lâm tự” và “chùa Tam Tảo” về cơ bản đều dùng để chỉ ngôi chùa tại làng Tam Tảo. Khi viết về di tích, có thể sử dụng tên đầy đủ là chùa Tam Tảo, tên chữ Phúc Lâm tự; còn “chùa Phúc Lâm” là cách gọi ngắn gọn đã trở nên phổ biến.

Cần lưu ý không nhầm chùa Phúc Lâm ở Tam Tảo với một cơ sở thờ tự được ghi tại thôn Giới Tế trong một số tài liệu kiểm kê tín ngưỡng địa phương. Hệ thống văn bia, hồ sơ xếp hạng và văn bản quản lý di tích đều xác nhận Phúc Lâm tự thuộc cụm Nghè – Chùa Tam Tảo.

Lịch sử hình thành chùa Phúc Lâm

Chưa xác định được chính xác năm khởi dựng

Cho đến nay, chưa có tư liệu đủ chắc chắn để xác định chính xác thời điểm chùa Phúc Lâm được dựng lần đầu. Một số bài giới thiệu trước đây cho rằng chùa có từ đầu thế kỷ XVIII hoặc đã trải qua khoảng năm thế kỷ tồn tại. Tuy nhiên, cách xác định như vậy chưa phản ánh đầy đủ giá trị của hệ thống văn bia còn lại.

Căn cứ quan trọng hơn là tấm bia mang tên “Trùng tu Phúc Lâm tự bi”, được dựng vào năm Dương Hòa thứ hai, tức năm 1636. Hai chữ “trùng tu” cho biết vào thời điểm lập bia, chùa đã là một công trình có từ trước và đang được sửa chữa, tôn tạo. Vì thế, có thể khẳng định Phúc Lâm tự đã tồn tại ít nhất từ đầu thế kỷ XVII hoặc sớm hơn, nhưng chưa thể suy ra chính xác năm khởi dựng.

Việc lấy một lần trùng tu làm mốc khai sơn là điều cần tránh. Trong nghiên cứu di tích, bia sửa chùa chỉ giúp xác định công trình đã tồn tại trước niên đại ghi trên bia; nó không nhất thiết cho biết chùa được xây dựng trước đó bao nhiêu năm.

Tấm bia năm 1636 còn ghi lại một số danh xưng và tên người đương thời. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với việc nghiên cứu tổ chức làng xã, sinh hoạt Phật giáo và vai trò của những người tham gia công việc tại chùa trong thời Lê Trung hưng.

Những lớp tư liệu văn bia qua nhiều thế kỷ

Ngoài bia trùng tu năm 1636, thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm còn ghi nhận nhiều văn bia khác được sưu tầm tại chùa Phúc Lâm ở Tam Tảo. Các bia có niên đại trải từ thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX, trong đó có tư liệu vào các năm 1687, 1839, 1868, 1888 và 1893.

Nội dung của những bia này chủ yếu liên quan đến việc trùng tu chùa, tô tượng, cúng tiền, cúng ruộng, đặt giỗ và bầu Hậu Phật. Có người đóng góp tiền của, vật liệu hoặc ruộng hương hỏa để duy trì việc đèn nhang; đổi lại, tên tuổi và ngày giỗ của họ được ghi nhận để cộng đồng tưởng nhớ.

Xếp hạng di tích của chùa Phúc Lâm

Cụm “Nghè, Chùa Tam Tảo (Phúc Lâm tự)” đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 143/QĐ-UBND ngày 1 tháng 2 năm 2016.

Tên xếp hạng cho thấy đối tượng được bảo vệ gồm riêng ngôi chùa và bao gồm cả nghè Tam Tảo. Hai công trình có chức năng thờ tự khác nhau nhưng liên hệ chặt chẽ trong lịch sử, không gian và sinh hoạt lễ hội của làng.

Chùa là cơ sở thờ Phật và sinh hoạt Phật giáo. Nghè là nơi thờ những nhân vật được cộng đồng tôn làm thần hoặc người có công với làng. Khi cùng được xếp hạng trong một cụm di tích, giá trị của chùa cần được nhìn nhận đồng thời ở các phương diện tôn giáo, kiến trúc, lịch sử và văn hóa cộng đồng.

Văn bản của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh công bố năm 2026 tiếp tục ghi rõ tên di tích, địa bàn xã Tiên Du, cấp xếp hạng và số quyết định năm 2016. Do đó, có thể xác định đây là di tích cấp tỉnh; không nên giới thiệu chùa là di tích quốc gia khi chưa có quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền.

Cụm Nghè – Chùa Tam Tảo

Không gian thờ Phật tại chùa

Chức năng trung tâm của chùa Phúc Lâm là thờ Phật. Cách bài trí trong chùa mang đặc điểm thường gặp ở các chùa Bắc tông miền Bắc, với các lớp tượng được sắp đặt theo trật tự tôn giáo và không gian nghi lễ.

Hệ thống tượng Tam Thế là một trong những nhóm tượng đáng chú ý. Tam Thế thường biểu trưng cho chư Phật của ba thời: quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong văn hóa Phật giáo, cách biểu đạt này nhắc đến sự tiếp nối của Phật pháp và tính rộng lớn của thời gian, không nên hiểu theo nghĩa ba vị thần chuyên ban phát những lợi ích thế tục.

Ngoài việc thờ Phật, chùa còn là nơi tưởng niệm các vị Tổ sư, những người từng trụ trì hoặc có đóng góp đối với việc duy trì Phật pháp tại địa phương. Nhà Tổ trong các chùa Bắc Bộ thường vừa có chức năng thờ tự, vừa thể hiện ý thức ghi nhớ truyền thừa của sơn môn.

Người dân đến chùa vào ngày sóc, vọng, lễ Phật đản, lễ Vu Lan, dịp đầu xuân hoặc những ngày lễ lớn của Phật giáo. Việc dâng hương, lễ Phật trước hết mang ý nghĩa hướng con người đến sự tỉnh thức, lòng từ bi và cách ứng xử thiện lành, không nên được diễn giải như một phương thức chắc chắn đem lại tài lộc hoặc thay đổi vận mệnh.

Nghè thờ Đào Đạt và Đào Minh

Theo truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương, nghè Tam Tảo thờ hai nhân vật Đào Đạt và Đào Minh. Hai ông được kể là những vị tướng có công trong thời An Dương Vương. Sau biến cố của nhà nước Âu Lạc, hai ông về vùng Tam Tảo, mở lớp dạy học và giúp đỡ dân làng.

Sau khi hai ông qua đời, người dân dựng nơi thờ phụng để tưởng nhớ công lao. Trong ký ức cộng đồng, hai nhân vật vừa mang hình ảnh người có công giữ nước, vừa là người truyền dạy chữ nghĩa và giáo hóa dân chúng.

Kiến trúc chùa Phúc Lâm

Bố cục tổng thể

Các tư liệu giới thiệu về chùa mô tả công trình có bố cục dạng chữ Sơn, với nhiều nếp nhà được tổ chức thành các lớp nối tiếp. Cách gọi chữ Sơn chủ yếu dùng để hình dung mặt bằng gồm những khối kiến trúc chạy song song, tạo chiều sâu cho không gian thờ tự.

Khu chùa chính có tiền đường rộng bảy gian hai dĩ. Đây là nơi diễn ra các nghi thức chung, tiếp nhận người đến lễ Phật và kết nối với phần thượng điện phía trong. Quy mô nhiều gian phản ánh vai trò tương đối quan trọng của chùa đối với cộng đồng làng.

Hai bên khu vực chính có các dãy tả vu và hữu vu. Các dãy nhà phụ này góp phần tạo nên một sân trong tương đối khép kín, đồng thời có thể phục vụ việc chuẩn bị nghi lễ, tiếp khách hoặc các hoạt động của nhà chùa. Phía sau là nhà Tổ, nơi thờ các vị Tổ sư và những người có công với chùa.

Cách tổ chức tiền đường, thượng điện, nhà Tổ và hành lang cho thấy chùa vừa là không gian thờ tự, vừa là nơi đáp ứng nhiều hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, hình thức và công năng cụ thể của từng hạng mục có thể đã thay đổi qua các lần tu bổ.

Hệ thống mái và kết cấu gỗ

Điểm dễ nhận thấy ở chùa Phúc Lâm là hệ thống mái ngói nhiều lớp với các góc đao vươn lên. Tư liệu mô tả công trình có tám mái, tám đầu đao hướng về các phía, tạo nên dáng vẻ thanh thoát cho khối kiến trúc.

Khung chịu lực chính sử dụng gỗ, trong đó nhiều cột và cấu kiện được làm bằng gỗ lim. Kết cấu gỗ truyền thống cho phép các bộ phận liên kết với nhau bằng hệ thống mộng, vừa có khả năng chịu lực, vừa tạo điều kiện cho nghệ nhân thực hiện chạm khắc trang trí.