Hội làng Xâm Xuyên ở Hồng Vân, Hà Nội: Thời gian và nghi lễ truyền thống

Những ngày đầu tháng Hai âm lịch, làng Xâm Xuyên bước vào mùa hội trong tiếng trống, tiếng chiêng, sắc cờ và những đoàn người nối nhau qua các ngõ xóm. Không gian vốn bình dị của một làng quê ven sông Hồng trở nên trang trọng, rộn ràng khi người dân cùng sửa soạn lễ vật, trang hoàng đình, đền, chuẩn bị kiệu và thực hành những nghi thức được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Hội làng Xâm Xuyên là dịp tưởng niệm vị Thành hoàng được thờ phụng tại đình làng; kỳ hội năm 2023 là một mốc tư liệu được bài viết lưu giữ bằng hình ảnh và lịch nghi lễ cụ thể. Đây còn là cuộc gặp gỡ cộng đồng, nơi người cao tuổi truyền lại lễ nghi, người trẻ tham gia đoàn rước, những người con xa quê trở về và các gia đình cùng góp công sức cho việc chung. Qua nghi thức rước nước, lễ yết, tế lễ, dâng hương và rước kiệu, ký ức lịch sử, truyền thuyết địa phương và nếp sống làng xã được kết nối trong một không gian văn hóa thống nhất.

Bài viết tập trung giới thiệu địa điểm, lệ hội, đối tượng tưởng niệm, trình tự nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng của hội làng Xâm Xuyên; phần chương trình năm Quý Mão 2023 được giữ như tư liệu của một kỳ hội cụ thể. Những chi tiết liên quan đến thần tích và dấu tích quân sự thời Lý được trình bày theo bản chất của nguồn tư liệu dân gian, không đồng nhất hoàn toàn với sử liệu đã được kiểm chứng.

Hội làng Xâm Xuyên diễn ra ở đâu?

Hội được tổ chức tại làng Xâm Xuyên, khi đó thuộc xã Hồng Vân, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Trung tâm của các hoạt động tín ngưỡng là đình Xâm Xuyên cùng ngôi đền của làng và các tuyến đường nối giữa những địa điểm thờ tự.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính có hiệu lực từ năm 2025, huyện Thường Tín không còn là cấp hành chính trong địa chỉ hiện hành. Địa danh ngày nay được ghi là thôn Xâm Xuyên, xã Hồng Vân, thành phố Hà Nội. Tuy nhiên, khi nói về sự kiện năm 2023, cách ghi “xã Hồng Vân, huyện Thường Tín, Hà Nội” vẫn phản ánh đúng địa giới tại thời điểm lễ hội diễn ra.

Xâm Xuyên nằm trong vùng dân cư lâu đời ở phía đông nam Hà Nội, gần đê và bãi sông Hồng. Địa thế ấy ảnh hưởng rõ rệt đến sinh kế, cảnh quan và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Hình ảnh dòng nước, bến sông, thủy quân, rước nước và cầu mong mưa thuận gió hòa xuất hiện đậm nét trong ký ức văn hóa của nhiều làng ven sông thuộc khu vực này.

Theo lệ được giới thiệu tại địa phương, hội chính của làng thường tập trung vào ngày mùng 9 và mùng 10 tháng Hai âm lịch. Riêng năm Quý Mão 2023, chương trình được mở rộng từ ngày mùng 7 với nghi thức rước nước, tiếp nối bằng lễ yết, lễ khao thỉnh Thành hoàng, tế lễ, dâng hương và cuộc rước kiệu trong ngày chính hội.

Khái quát chương trình hội năm 2023

Lịch trên phản ánh chương trình của năm 2023, không nên mặc nhiên sử dụng cho những năm khác. Lễ hội truyền thống thường gắn với ngày âm lịch, nhưng thời gian tổ chức chi tiết, tuyến rước và quy mô từng năm có thể được điều chỉnh theo điều kiện thực tế của địa phương.

Làng Xâm Xuyên trong không gian văn hóa ven sông Hồng

Xâm Xuyên là một trong những làng cổ thuộc vùng Hồng Vân, nơi còn bảo lưu nhiều đình, đền, chùa, miếu và dấu tích liên quan đến đời sống cộng đồng truyền thống. Từ trước khi phát triển sinh vật cảnh và du lịch nông nghiệp, cư dân nơi đây chủ yếu sống bằng trồng lúa, rau màu, cây hoa, chăn nuôi và những nghề gắn với điều kiện tự nhiên của vùng bãi.

Một số tư liệu địa phương cho biết trước thời Hậu Lê, làng từng có tên là Liễu Xuyên, đến cuối thời Lê mới dần mang tên Xâm Xuyên. Cách giải thích này cần được xem như thông tin địa phương được truyền lại, cần tiếp tục đối chiếu với địa bạ, thần tích, văn bia và tư liệu Hán Nôm nếu muốn xác định chính xác quá trình thay đổi địa danh.

Đình Xâm Xuyên – trung tâm tín ngưỡng của làng

Đình Xâm Xuyên là công trình quan trọng nhất trong không gian lễ hội. Đây vừa là nơi thờ Thành hoàng, vừa từng đảm nhiệm vai trò hội họp và tổ chức những công việc chung của cộng đồng.

Ngôi đình hiện nay mang những đặc điểm kiến trúc chủ yếu của thời Nguyễn, dù truyền thuyết địa phương cho rằng nơi thờ tự ban đầu đã xuất hiện từ thời Lý. Cần phân biệt rõ hai lớp thông tin: niên đại của truyền thuyết về sự hình thành nơi thờ và niên đại kiến trúc của công trình còn tồn tại. Một di tích có thể được khởi nguồn từ một am, miếu hoặc địa điểm thờ cổ, nhưng trải qua nhiều lần di chuyển, tu sửa và xây dựng lại.

Thành hoàng làng Xâm Xuyên được thờ là ai?

Theo thần tích và truyền thuyết được lưu giữ tại địa phương, đình Xâm Xuyên thờ Đức Linh Lang Đại Vương, vị thần được cộng đồng tôn làm Thành hoàng làng. Nhiều nơi thờ Linh Lang ở Hà Nội và vùng lân cận gắn ngài với hoàng tử Hoằng Chân hoặc Hoàng Chân, con vua Lý Thánh Tông, có công trong cuộc kháng chiến chống quân Tống vào thế kỷ XI.

Trong các bản kể dân gian, Linh Lang Đại Vương thường hiện lên với nhiều yếu tố kỳ ảo: sự ra đời khác thường, tài năng võ nghệ, chiến công đánh giặc, việc hóa thần và sự hiển linh phù trợ cho đất nước. Những yếu tố này thuộc cấu trúc phổ biến của thần tích Thành hoàng, nhằm tôn vinh nhân vật được thờ và gửi gắm quan niệm của cộng đồng về người bảo vệ làng, bảo vệ quốc gia.

Nghi thức rước nước mở đầu hội năm 2023

Một trong những điểm đáng chú ý của hội làng Xâm Xuyên năm 2023 là nghi thức rước nước được tổ chức vào ngày mùng 7 tháng Hai âm lịch. Nghi lễ mở đầu chuỗi hoạt động kéo dài đến ngày chính hội mùng 10.

Trong văn hóa làng ven sông, rước nước thường được tiến hành với sự chuẩn bị cẩn thận. Đoàn nghi lễ mang theo cờ, trống, đồ tế, bình hoặc chóe đựng nước và những vật dụng cần thiết. Người tham gia được phân công theo vai trò cụ thể, từ người chủ lễ, đội nghi trượng, đội trống, người khiêng đồ lễ đến lực lượng giữ gìn trật tự.

Nước được đưa về không gian thờ tự với thái độ trang nghiêm. Trong quan niệm dân gian, nguồn nước thanh sạch được dùng trong việc thờ cúng và tượng trưng cho mong ước mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, cuộc sống ổn định. Với Xâm Xuyên, ý nghĩa ấy càng gần gũi khi nghề trồng cây, hoa và sinh vật cảnh đang giữ vị trí đáng kể trong sinh kế của người dân.

Rước nước cũng có thể được nhìn nhận như một cách cộng đồng tái xác lập mối quan hệ với dòng sông. Sông Hồng vừa bồi đắp phù sa, cung cấp nguồn sống, vừa đặt ra những thử thách về lũ lụt và biến đổi dòng chảy. Nghi lễ vì vậy chứa đựng thái độ biết ơn, kính trọng và mong muốn sống hài hòa với tự nhiên.

Trong việc phục dựng hoặc duy trì nghi thức rước nước, yếu tố an toàn cần được đặt lên hàng đầu. Nếu đoàn rước sử dụng thuyền hoặc di chuyển qua bến sông, phương tiện phải đáp ứng quy định, có thiết bị cứu sinh và được kiểm soát số người. Sự trang nghiêm của nghi lễ không tách rời trách nhiệm bảo vệ người tham gia.

Phân biệt lịch sử, thần tích và niềm tin trong lễ hội

Khi tìm hiểu hội làng Xâm Xuyên, người đọc dễ gặp những câu chuyện đan xen giữa lịch sử chống Tống, nhân vật Linh Lang Đại Vương và các địa danh được cho là nơi luyện tập thủy quân. Để hiểu đúng, cần nhận diện ba lớp tư liệu khác nhau.

Lớp thứ nhất là lịch sử đã được xác nhận qua sử liệu, bao gồm cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, vai trò của Lý Thường Kiệt và phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Lớp thứ hai là thần tích, sắc phong, truyền thuyết và ký ức địa phương. Những tư liệu này có giá trị lớn đối với nghiên cứu tín ngưỡng, quá trình xây dựng biểu tượng Thành hoàng và cách cộng đồng lý giải nguồn gốc của mình. Tuy nhiên, chi tiết trong thần tích không phải lúc nào cũng trùng khớp với chính sử.

Lớp thứ ba là niềm tin của người thực hành tín ngưỡng. Người dân có thể tin Thành hoàng che chở cho làng, chứng giám lòng thành hoặc phù hộ cho cuộc sống bình an. Đây là niềm tin văn hóa và tôn giáo cần được tôn trọng, nhưng không nên trình bày như kết luận khoa học hay lời bảo đảm về kết quả cúng lễ.

Cách nhìn phân tầng không làm giảm sự linh thiêng của lễ hội. Ngược lại, nó giúp chúng ta hiểu sâu hơn cách một nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại được cộng đồng tiếp nhận, thờ phụng và trao thêm những ý nghĩa mới qua thời gian.

Nghi thức “chồng kiệu” trước ngày rước

Trong cách gọi của người Xâm Xuyên, việc chuẩn bị và lắp dựng kiệu được gọi là chồng kiệu. Đây là công đoạn quan trọng trước khi kiệu được đưa vào đoàn rước.

Kiệu lễ thường không được để nguyên trạng quanh năm ở vị trí dễ di chuyển. Một số bộ phận có thể được tháo rời, bảo quản và chỉ đưa ra lắp ráp khi đến kỳ hội. Người có kinh nghiệm kiểm tra đòn khiêng, thân kiệu, mái, tay vịn, các mối nối, lớp sơn và đồ trang trí trước khi hoàn thiện.

Công việc này đòi hỏi sự cẩn trọng bởi kiệu là đồ dùng trong lễ hội và có thể là hiện vật mang giá trị lịch sử, mỹ thuật. Việc nâng, chuyển và lắp các bộ phận phải tránh va đập, trầy xước hoặc dùng phương pháp sửa chữa làm biến dạng cấu kiện cũ.

Sau khi lắp xong, kiệu được trang hoàng bằng vải, lọng, hoa, tua và những đồ nghi trượng phù hợp. Lễ vật được chuẩn bị riêng, không đặt tùy tiện lên những vị trí có thể ảnh hưởng đến độ cân bằng khi rước.

“Chồng kiệu” cũng là một hoạt động cộng đồng. Người có tuổi hướng dẫn kỹ thuật, thanh niên đảm nhận những việc cần sức khỏe, phụ nữ chuẩn bị đồ lễ và trang trí, những người khác quét dọn sân đình, dựng cờ hoặc hỗ trợ hậu cần. Qua đó, lễ hội được hình thành từ sự đóng góp của nhiều nhóm cư dân chứ không phải công việc riêng của ban nghi lễ.

Nhìn từ bên ngoài, đây có thể chỉ là khâu chuẩn bị. Nhưng đối với người trong làng, thời điểm kiệu được đưa ra và hoàn thiện báo hiệu ngày hội đã thực sự đến gần.