Tìm hiểu Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên, vị Chầu đứng đầu hàng Thánh Chầu, thuộc Thiên phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên là một trong những vị nữ thần được nhắc đến ở vị trí trang trọng trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà, còn gọi là Tứ Phủ Thánh Chầu. Hình tượng của Chầu gắn với Thiên phủ, với sắc đỏ của cõi trời, với sự tôn nghiêm nơi thượng giới và với niềm tin dân gian về sự che chở, chứng giám cho lòng thành của con người.
Khác với những nhân vật lịch sử có tiểu sử, niên đại và hành trạng rõ ràng, Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên chủ yếu hiện diện trong hệ thống thần điện Đạo Mẫu, trong văn chầu, trong ký ức truyền khẩu và trong thực hành nghi lễ của các cộng đồng thờ Mẫu. Vì vậy, khi tìm hiểu về Chầu, cần phân biệt giữa dữ kiện văn hóa có thể quan sát được, như vị trí thờ phụng, nghi thức hầu đồng, màu sắc trang phục, hệ thống thần điện; với các lớp truyền thuyết, thần tích và quan niệm dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên là ai?
Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên, thường gọi ngắn là Chầu Đệ Nhất, là vị Chầu đứng đầu trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà. Trong cách gọi của nhiều cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, hàng Chầu Bà còn được gọi là Tứ Phủ Thánh Chầu, gồm các vị nữ thần đảm nhiệm vai trò hầu cận, phụng sự và đại diện cho quyền năng của các phủ trong thần điện Tứ phủ.
Tên gọi “Đệ Nhất” cho thấy vị trí đầu tiên, vị trí cao nhất trong hàng Chầu. Cụm từ “Thượng Thiên” cho biết Chầu thuộc về Thiên phủ, tức phủ trời. Trong quan niệm Tứ phủ, Thiên phủ thường gắn với bầu trời, ánh sáng, quyền uy cao cả và màu đỏ. Vì thế, Chầu Đệ Nhất thường được hình dung trong trang phục đỏ hoặc hồng, mang vẻ uy nghiêm, thanh cao, khác với các vị Chầu thuộc miền rừng núi, sông nước hay địa phủ.
Trong hệ thống thờ Mẫu, Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên thường được hiểu là vị hầu cận Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, tức Mẫu cai quản miền trời. Một số truyền tụng lại xem Chầu là hóa thân hoặc hiện thân gần gũi của Mẫu Đệ Nhất. Cách hiểu này phản ánh đặc điểm phổ biến của tín ngưỡng dân gian: giữa các lớp thần linh có thể tồn tại nhiều cách giải thích khác nhau, tùy theo vùng miền, bản văn, đền phủ và truyền thống của từng dòng thực hành.
Không nên nhìn Chầu Bà Đệ Nhất như một nhân vật đơn lẻ tách khỏi toàn bộ hệ thống Đạo Mẫu. Chầu chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong mối liên hệ với Tứ phủ, với Mẫu Thượng Thiên, với hàng Chầu Bà và với nghi lễ hầu đồng – chầu văn. Trong chỉnh thể ấy, Chầu Đệ Nhất biểu trưng cho sự tôn nghiêm của cõi trời, cho trật tự trong thần điện và cho niềm tin về sự chứng giám của các đấng linh thiêng đối với đời sống con người.
Vị trí của Chầu Đệ Nhất trong Tứ Phủ Thánh Chầu
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ, thần điện được sắp xếp thành nhiều hàng thánh khác nhau. Tùy từng đền phủ và truyền thống thực hành, cách bài trí, danh xưng hoặc số lượng các vị có thể khác nhau, nhưng thường gặp các hàng như Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu.
Hàng Chầu Bà giữ vị trí quan trọng vì đây là hàng nữ thần trung gian giữa các Thánh Mẫu và các hàng thánh phía sau. Các vị Chầu vừa mang tính hầu cận, phụng sự Mẫu, vừa được dân gian tôn kính như những vị nữ thần có bản sắc riêng, có truyền thuyết, màu sắc, phủ đệ và giá hầu riêng.
Trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà, Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên đứng đầu. Sau Chầu Đệ Nhất thường là các vị Chầu khác như Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Chầu Đệ Tam Thoải Phủ, Chầu Đệ Tứ Khâm Sai và các vị Chầu thuộc nhiều miền không gian linh thiêng khác nhau. Cách gọi “Thập nhị vị Chầu Bà” cũng được dùng trong nhiều truyền thống, phản ánh quan niệm về mười hai vị Thánh Chầu cai quản, phụng sự hoặc hiện diện trong các miền trời, rừng núi, sông nước và nhân gian.
Với vị trí đầu hàng Chầu, Chầu Đệ Nhất mang ý nghĩa mở đầu cho hệ thống Tứ Phủ Thánh Chầu. Trong nghi lễ, việc nhắc đến Chầu là nhắc đến một vị thánh riêng biệt và gợi ra trật tự thiêng liêng của toàn bộ điện thần. Trật tự ấy giúp cộng đồng thực hành nhận diện từng vị, từng phủ, từng màu sắc và từng ý nghĩa biểu tượng trong nghi lễ.
Ý nghĩa của danh xưng “Đệ Nhất Thượng Thiên”
Tên gọi “Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên” có thể được hiểu qua ba lớp nghĩa chính.
Trước hết, “Chầu Bà” là cách gọi dành cho các vị nữ thần thuộc hàng Chầu. Chữ “Chầu” gợi ý nghĩa hầu cận, phụng sự, túc trực nơi điện thánh. Tuy nhiên, trong tín ngưỡng dân gian, các vị Chầu không chỉ là người hầu theo nghĩa thông thường, mà là những vị Thánh Bà có quyền năng, phẩm vị và vai trò riêng trong thần điện.
Thứ hai, “Đệ Nhất” chỉ ngôi thứ nhất, đứng đầu hàng Chầu. Danh xưng này nhấn mạnh vị trí cao của Chầu trong Tứ Phủ Chầu Bà. Trong văn hóa truyền thống, thứ bậc trong thần điện để phân chia cao thấp và phản ánh quan niệm về trật tự vũ trụ, trật tự xã hội và trật tự nghi lễ.
Thứ ba, “Thượng Thiên” chỉ sự gắn bó với Thiên phủ. Thiên phủ là miền trời, nơi biểu trưng cho sự cao sáng, quyền uy, bao quát và thanh khiết. Trong hệ thống màu sắc của Tứ phủ, Thiên phủ thường gắn với màu đỏ. Bởi vậy, hình tượng Chầu Đệ Nhất thường được liên hệ với sắc đỏ, khăn hồng, áo đỏ thêu phượng hoặc những biểu tượng mang vẻ rực rỡ, cao quý.
Một số tài liệu dân gian còn nhắc đến danh xưng “Đệ Nhất Thượng Thiên Công Chúa” hoặc “Đệ Nhất Hoa Nương Công Chúa”. Những danh xưng này cần được hiểu trong ngữ cảnh tôn xưng của tín ngưỡng dân gian, không nên xem như chức tước hành chính hay sắc phong lịch sử nếu chưa có căn cứ văn bản rõ ràng.
Mối liên hệ giữa Chầu Đệ Nhất và Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên
Muốn hiểu Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên, cần đặt Chầu trong mối liên hệ với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên. Trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ, Mẫu Thượng Thiên là vị Thánh Mẫu cai quản miền trời, thường được tôn kính ở vị trí cao trong điện thờ Mẫu. Mẫu đại diện cho quyền năng của cõi trời, cho sự bao dung, chở che và cho nguồn lực sáng tạo được hình tượng hóa qua người Mẹ.
Chầu Đệ Nhất, với tư cách vị Chầu thuộc Thiên phủ, được xem là hầu cận hoặc đại diện gần gũi cho Mẫu Đệ Nhất. Có nơi nói Chầu là hóa thân của Mẫu Đệ Nhất, có nơi nói Chầu làm việc trong nội cung của Mẫu, có nơi lại nhấn mạnh vai trò chứng đàn, giữ sổ, cai quản hoặc thông tri trong phạm vi Thiên phủ. Những cách diễn đạt ấy tuy khác nhau, nhưng đều cho thấy Chầu gắn chặt với quyền năng Thượng Thiên.
Sự gắn bó giữa Mẫu và Chầu phản ánh một đặc điểm đáng chú ý của Đạo Mẫu: hình tượng nữ thần không chỉ hiện diện ở một cấp độ duy nhất, mà tỏa ra thành nhiều lớp, nhiều hàng, nhiều hóa thân và nhiều vai trò. Người Mẹ thiêng trong tín ngưỡng thờ Mẫu vừa cao cả, bao quát, vừa gần gũi qua các vị Chầu, Cô, Cậu, Ông Hoàng, Quan Lớn. Nhờ vậy, thần điện Tứ phủ trở thành một thế giới biểu tượng phong phú, nơi mỗi vị thánh mang một sắc thái riêng.
Sự tích Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên trong truyền tụng dân gian
Theo truyền tụng trong một số cộng đồng thờ Mẫu, Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên vốn là tiên nữ nơi Thiên cung, được cử giáng trần để giúp dân, hộ quốc, trừ tai ách và đem lại sự yên ổn cho nhân gian. Có dị bản cho rằng Chầu giáng hiện ở vùng Thanh Hóa, gắn với những địa danh như Đồi Ngang, Phố Cát hoặc các không gian thờ Mẫu có liên hệ với Mẫu Liễu Hạnh . Một số truyền tụng gọi Chầu là Quế Hoa Công Chúa hoặc Chầu Quế.
Đền thờ và không gian thờ phụng Chầu Đệ Nhất
Do Chầu Bà Đệ Nhất Thượng Thiên gắn với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, nên trong thực hành thờ Mẫu, nơi thờ Mẫu Thượng Thiên hoặc các phủ thờ Mẫu thường có thể phối thờ, thỉnh danh hoặc tưởng niệm Chầu. Không nhất thiết mọi nơi đều có ban thờ riêng dành cho Chầu Đệ Nhất; trong nhiều trường hợp, Chầu được thờ trong tổng thể điện thần Tứ phủ. Một số truyền tụng nhắc đến các không gian như Đồi Ngang, Phố Cát, Phủ Giầy hoặc vùng Thanh Hóa khi nói về Chầu Đệ Nhất.
