“Tín ngưỡng thờ Mẫu” và “tín ngưỡng Tam Tứ Phủ” thường được dùng thay cho nhau, nhất là khi nói đến đền phủ, hầu đồng hoặc hát chầu văn. Tuy nhiên, hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất.
Hiểu một cách khái quát, tín ngưỡng thờ Mẫu có phạm vi rộng hơn, còn tín ngưỡng Tam Tứ Phủ là một hệ thống thờ Mẫu đã phát triển tương đối hoàn chỉnh, phổ biến trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Việt, đặc biệt tại miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
Tín ngưỡng thờ Mẫu là gì?
Tín ngưỡng thờ Mẫu là hình thức tôn thờ các vị thần Mẹ, nữ thần hoặc những người phụ nữ được cộng đồng suy tôn vì có công với dân, với nước hoặc có vai trò bảo trợ đời sống con người.
Đối tượng thờ phụng trong tín ngưỡng thờ Mẫu khá đa dạng, có thể bao gồm:
- Những nữ thần gắn với trời, đất, sông nước, núi rừng và hoạt động sản xuất;
- Các vị Quốc Mẫu, Vương Mẫu hoặc Mẫu tổ gắn với nguồn gốc cộng đồng;
- Hoàng hậu, công chúa, nữ tướng và những phụ nữ có công;
- Các vị Mẫu, Bà hoặc nữ thần được thờ tại một vùng, một làng hay một cộng đồng cụ thể.
Vì vậy, thờ Mẫu không chỉ xuất hiện trong hệ thống Tam Tứ Phủ. Nhiều cộng đồng tại Việt Nam có tục thờ nữ thần hoặc thần Mẹ với thần tích, nghi lễ và không gian thờ phụng riêng.
Chẳng hạn, việc thờ Mẫu Âu Cơ, Thiên Y A Na, Bà Chúa Xứ hoặc một số vị nữ thần địa phương có thể được xem xét trong phạm vi rộng của tục thờ Mẫu, nhưng không vì thế mà tất cả đều mặc nhiên thuộc điện thần Tam Tứ Phủ.
Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ là gì?
Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ là một hình thức thờ Mẫu trong đó thế giới thần linh được tổ chức thành các phủ, tượng trưng cho những miền khác nhau của vũ trụ và tự nhiên.
Tam phủ
Theo cách giải thích phổ biến, Tam phủ gồm ba miền:
- Thiên phủ: miền trời;
- Nhạc phủ: miền núi rừng;
- Thoải phủ hoặc Thủy phủ: miền sông nước.
Các Thánh Mẫu đại diện cho từng miền được tôn thờ với vai trò cai quản và bảo trợ những không gian tương ứng.
Tên di sản được UNESCO ghi danh năm 2016 là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”. Tên gọi này nhấn mạnh việc thờ các Thánh Mẫu của ba miền trời, sông nước, núi và rừng, cùng những nghi lễ, lễ hội, âm nhạc, múa và trang phục liên quan.
Tứ phủ
Tứ phủ thường được hiểu là hệ thống gồm bốn miền:
- Thiên phủ;
- Địa phủ;
- Nhạc phủ;
- Thoải phủ.
So với Tam phủ, hệ thống Tứ phủ có thêm Địa phủ, tượng trưng cho miền đất. Tuy nhiên, cách phân chia và sắp xếp các phủ có thể có những khác biệt nhất định giữa từng thời kỳ, dòng truyền thừa hoặc không gian thực hành.
Trong cách nói thông dụng hiện nay, cụm từ “Tam Tứ Phủ” thường được dùng để gọi chung hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Tứ phủ, thay vì chỉ một hệ thống có tên chính thức là “Tam Tứ Phủ”.
Hai khái niệm giống nhau ở điểm nào?
Tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng Tam Tứ Phủ đều thể hiện sự tôn kính đối với hình tượng người Mẹ, nữ thần và sức mạnh sinh thành, bảo trợ trong quan niệm truyền thống.
Cả hai cũng phản ánh mong muốn của con người về sự bình an, sức khỏe, cuộc sống thuận hòa và sự che chở về tinh thần. Đây là những nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng, không nên được diễn giải thành lời bảo đảm về tài lộc, chữa bệnh hoặc thay đổi số phận.
Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ vì thế có thể được xem là một bộ phận tiêu biểu và có hệ thống rõ nét trong đời sống thờ Mẫu của người Việt.
Hai khái niệm khác nhau như thế nào?
Điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở phạm vi và cấu trúc thờ phụng.
| Tiêu chí | Tín ngưỡng thờ Mẫu | Tín ngưỡng Tam Tứ Phủ |
|---|---|---|
| Phạm vi | Khái niệm rộng | Một hệ thống cụ thể trong tục thờ Mẫu |
| Đối tượng thờ | Nhiều thần Mẹ, nữ thần và phụ nữ được thiêng hóa | Các Thánh Mẫu và hệ thống thần linh thuộc các phủ |
| Tổ chức điện thần | Không nhất thiết có hệ thống thống nhất | Có các hàng Thánh tương đối rõ ràng |
| Nghi lễ | Thay đổi theo từng vùng và cộng đồng | Thường gắn với đền phủ, hầu đồng và chầu văn |
| Không gian phổ biến | Nhiều vùng và nhiều cộng đồng khác nhau | Nổi bật ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ |
Điện thần Tam Tứ Phủ không chỉ có các Thánh Mẫu mà còn gồm nhiều hàng Thánh như Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Thánh Chầu, Tứ Phủ Ông Hoàng, các Thánh Cô và Thánh Cậu. Một số nhân vật lịch sử hoặc nhân vật trong truyền thuyết cũng được cộng đồng đưa vào hệ thống thờ phụng.
Đây là đặc điểm không phải hình thức thờ Mẫu nào cũng có.
Có phải cứ thờ Mẫu là thuộc Tam Tứ Phủ?
Không. Một nơi thờ nữ thần, Quốc Mẫu, Vương Mẫu hoặc một vị Bà chưa đủ để kết luận nơi đó thuộc tín ngưỡng Tam Tứ Phủ.
Muốn xác định cần xem xét:
- Vị thần được thờ thuộc thần tích và truyền thống nào;
- Không gian thờ có điện thần Tam phủ hoặc Tứ phủ hay không;
- Cộng đồng sở tại thực hành những nghi lễ nào;
- Vị thần có được phối thờ hoặc tích hợp vào hệ thống Tam Tứ Phủ hay chỉ thuộc tín ngưỡng địa phương.
Trong thực tế, một vị nữ thần địa phương có thể được thờ độc lập tại nơi này nhưng lại được phối thờ hoặc diễn giải theo điện thần Tam Tứ Phủ tại nơi khác. Do đó, không nên chỉ dựa vào tên gọi “Mẫu”, “Bà” hoặc “Chúa” để phân loại.
Hầu đồng có đại diện cho toàn bộ tín ngưỡng thờ Mẫu không?
Hầu đồng là một nghi lễ nổi bật trong thực hành tín ngưỡng Tam Tứ Phủ, thường kết hợp với hát chầu văn, trang phục, âm nhạc và các giá hầu.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất toàn bộ tín ngưỡng thờ Mẫu với hầu đồng. Nhiều cộng đồng thờ Mẫu hoặc nữ thần nhưng không thực hành nghi lễ này. Ngay trong tín ngưỡng Tam Tứ Phủ, việc thờ cúng hằng ngày, dự lễ hội, dâng hương và gìn giữ đền phủ cũng là những hình thức thực hành quan trọng.
Hầu đồng cần được nhìn nhận trong bối cảnh văn hóa tín ngưỡng, đồng thời phân biệt với những hành vi lợi dụng niềm tin để phô trương, trục lợi hoặc cổ súy mê tín.
Cách hiểu ngắn gọn và chính xác
Có thể ghi nhớ mối quan hệ giữa hai khái niệm như sau:
Tín ngưỡng thờ Mẫu là khái niệm rộng; tín ngưỡng Tam Tứ Phủ là một hệ thống thờ Mẫu cụ thể.
Nói cách khác, người thực hành tín ngưỡng Tam Tứ Phủ đang thực hành một hình thức thờ Mẫu, nhưng không phải mọi tục thờ Mẫu, thờ nữ thần hoặc thờ các vị Bà ở Việt Nam đều thuộc Tam Tứ Phủ.
Kết luận
“Tín ngưỡng thờ Mẫu” và “tín ngưỡng Tam Tứ Phủ” có quan hệ gần gũi nhưng không hoàn toàn giống nhau. Thờ Mẫu bao quát nhiều hình thức tôn thờ thần Mẹ và nữ thần trong các cộng đồng Việt Nam, còn Tam Tứ Phủ là một hệ thống điện thần và nghi lễ cụ thể, có các phủ, các hàng Thánh cùng những thực hành như hầu đồng và hát chầu văn.
Phân biệt đúng hai khái niệm giúp tránh đồng nhất mọi tục thờ nữ thần với Tam Tứ Phủ, đồng thời góp phần nhìn nhận tín ngưỡng thờ Mẫu như một bộ phận đa dạng của văn hóa tín ngưỡng Việt Nam.
